Okres klasyczny (250 – 909 n.e.)

Mezoameryka, archeologia, chronologia, Majów, Mezoameryki, klasyk, okres klasyczny, epoka wczesnoklasyczna, epoka późnoklasycza, epoka schyłkowoklasyczna, cywilizacja Majów, Maya, Majowie

Okres klasyczny (250-909 n.e.) – złoty wiek Majów

Okres klasyczny (klasyk) przypada na lata 250 – 909 n.e. To era zwana złotym wiekiem Majów, era k’uhul ajawtak – boskich władców, sprawujących absolutną kontrolę nad lokalną instancją wszechświata z axis mundi, przechodzącą przez centrum ich miasta-państwa, świętą jaskinię, z której wyszli na świat ich przodkowie (jaskinia pochodzenia).

To czas największych dokonań, lecz również wielkich napięć, wielowiekowej walki o dominację nad południowymi Nizinami Majów, toczącej się z cyklicznym szczęściem, niczym obroty wielkich kół Fortuny, między dwiema przeciwstawnymi potęgami: sprzymierzonym początkowo ze środkowomeksykańskim Teotihuacan państwem Mutul w Tikal (obecnie w Peten w Gwatemali), utożsamianym z Wiinte’naah – Nowym Porządkiem oraz dynastią Węża – Kaanul, z kolejnymi stolicami w Dzibanche i Calakmul (odpowiednio stany Quintana Roo i Campeche w Meksyku), czerpiącą być może z tradycji preklasycznego imperium Majów z centrum w El Mirador.^[1]

W okresie klasycznym rozwinęło się pismo Majów w swej najwspanialszej formie oraz rozbudowane zapisy kalendaryczne w Długiej Rachubie – specyficznym kalendarzu liczącym dni od stworzenia obecnej wersji świata 13.0.0.0.0 4 Ahau 8 K’umku (13 VIII 3114 r. p.n.e. zgodnie z korelacją 584285).^[2] Powstały też najwspanialsze zabytki majańskiej architektury i sztuki.

Okres klasyczny (250-909 n.e.) dzieli się na wczesny (250-550 n.e.) i późny (550-830 n.e.), przedzielone orientacyjną datą upadku Teotihuacan^[3] – odległej środkowomeksykańskiej potęgi, która wywierała z zewnątrz przemożny wpływ na Niziny Majów, z ekspedycjami militarnymi włącznie^[4] oraz schyłkowy (830-909 n.e.), kiedy klasyczna cywilizacja Majów zaczęła dogorywać.

Epoka protoklasyczna (150-250 n.e.)

Epoka protoklasyczna to okres przejściowy, który trwał mniej więcej stulecie pomiędzy upadkiem preklasycznej cywilizacji Majów i porzuceniem wielkich miast z monumentalną architekturą triadyczną a usankcjonowaniem klasycznej cywilizacji Majów. Protoklasyk wyrózniamy w ośrodkach które pod koniec okresu preklasycznego nie zostały porzucone, bądź też, jak np. Uaxactun zostały błyskawicznie skolonizowane na nowo.

W kulturze materialnej epoka protoklasyczna kojarzy się przede wszystkim z ceramicznymi naczyniami typu tetrapod mamniformes (Brady, James E.; Joseph Ball, Ronald L. Bishop, Duncan C. Pring, Norman Hammond et al. (1998) The Lowland Maya “Protoclassic”: A Reconsideration of Its Nature and Significance. „Ancient Mesoamerica” 9:17-38).

Epoka wczesnoklasyczna (250-550 n.e.)

Epoka wczesnoklasyczna (250-550 n.e.) na południowych Nizinach Majów to czas rozpowszechniania nowej kultury i nowych idei, których centralnym ośrodkiem było Tikal. To czas boskich władców, którzy zajęli miejsce bogów na kamiennych stelach. Ich wizerunki, wraz z datami w Długiej Rachubie zaczęły się pojawiać najpierw w bezpośrednim sąsiedztwie, a następnie w odległości kilku dni marszu od Tikal. Dzięki opisanej niedawno protoklasycznej steli z El Palmar (Campeche, Meksyk) wydaje się, że proces ten zaczął się jeszcze wcześniej i dotarł szybko do ośrodków powiązanych najwyraźniej z Nowym Porządkiem.

Wczesnoklasyczne stele

Za najstarszą stelę z Datą w Długiej Rachubie na Nizinach Majów od 1959 r. uznawano stelę 29 z Tikal. Była ona konsekrowana 8.12.14.13.15 (16 X 292 n.e. zgodnie z korelacją 584285). Stela 29 przedstawia nieznanego władcę Yax Mutul i głowę jego ojca lub przodka o znanym imieniu tamtejszych przyszłych władców – Chaak Tok’ Ich’aak. Wcześniej, od 1916 r. za najstarszą w tej kategorii uznawano młodszą o 36 lat stelę 9 z Uaxactun, z datą 8.14.10.13.16 (12 IV 328 n.e). Stelę tę odkrył w 1916 r. Sylvanus G. Morley.

Do znanych zabytków piśmiennictwa Majów z początków tej epoki należy również Płytka z Lejdy (ang. Leyden Plaque), odkryta w 1864 r. przez robotników kopiących kanały w Puerto Barrios, na wybrzeżu dzisiejszej Gwatemali, pod okiem holenderskiego inżyniera – S.A. van Braama. Obecnie artefakt znajduje się w zbiorach Narodowego Muzeum Etnologii w Lejdzie (Holandia). Zawiera on datę 8.14.3.1.12 (17 IX 320 n.e.) i stylistycznie bardzo przypominą stelę 29 z Tikal.

W połowie 2026 r. doniesiono o odkryciu steli pochodzącej ze stanowiska El Palmar (Campeche, Meksyk) z protoklasyczna datą w Długiej Rachubie 8.7.1.0.0 (29 VIII 180 n.e.). Ponieważ stelę 29 z Tikal znaleziono jako umyślnie zniszczoną, możemy zakładać, że były tam wcześniej i, że było ich znacznie, znacznie więcej.

Wczesnoklasyczna architektura Majów

We wczesnoklasycznej architekturze, obok znanego ze swej graniastości stylu Peten, przewijają się elementy teotihuacańskiego stylu talud-tablero. Co ciekawe, ma to miejsce na długo przed przyszłą militarną interwencją Teotihuacan na Nizinach Majów i w Tikal w 378 r. n.e.

Świadectwa wczesnych wpływów Teotihuacan na Niziny Majów na długo przed entradą 378 r. n.e.

Artefakty pochodzące z Teotihuacan znalezione zostały w kontekstach funeralnych dostojników i władcy, złożonych w centrum jednego z wczesnoklasycznych placów Caracol (Góry Maya, Belize). Uważa się, że groty wykonane ze środkowomeksykańskiego zielonkawego obsydianu, kontrolowanego w owym czasie przez Teotihuacan znaleziono w grobowcu protoplasty królewskiej dynastii Uxwitza’ (Caracol), pochodzącym sprzed 350 r. n.e. We wczesnoklasycznym grobowcu w Altun Ha znaleziono aż 23 naczynia z fazy Miccaotli lub wczesnej Tlamimilolpa oraz 248 kawałków zielonkawego obsydianu ze środkowomeksykańskich wychodni w Pachuca.

Na wykonaną w Teotihuacan wygląda pochodząca z II w. n.e. fuchsytowa maska z grobowca pierwszego legendarnego władcy Tikal – Yax Ehb’ Xooka, pochowanego w centrum Północnego Akropolu, przyszłej wielkiej nekropolii boskich władców Yax Mutul (Tikal). Yax Ehb’ Xook uznawany jest za pierwszego k’uhul ahau – boskiego władcę na Nizinach Majów. W Tikal musiały stać jakieś jego stele, ale najwyraźniej nie przetrwały późniejszych inwazji oraz desakracji Północnego Akropolu…

Epoka późnoklasyczna (550-830 n.e.)

Niektórzy badacze lubią wprowadzać epokę środkowoklasyczną dla poszczególnych ośrodków. Byłby to czas optimum, który dla różnych miast-państw przypadłby jednak na bardzo różne okresy.

Epoka późnoklasyczna (550-830 n.e.) to apogeum cywilizacji na Nizinach Majów. Niektórzy badacze zaczynają już dzielić ją na okres przed oraz po upadku dynastii Kaanul (695 r. n.e.), wyróżniając w ten sposób również epokę środkowoklasyczną. Pierwsza część, która przypadałaby właśnie na ten okres, to czas dominacji dynastii Węża (Kaanul) z kolejnymi stolicami w Dzibanche i Calakmul, gdy w Tikal nie podejmowano praktycznie żadnych inwestycji budowlanych (zauważalny 135 letni hiatus po klęsce zadanej przez Kaanul i Uxwitza’ – Caracol w 562 r. n.e.). Druga to zmierzch Calakmul i okres architektonicznego rozkwitu Tikal, po militarnej klęsce Kaanul w roku 695 n.e.

Epoka późnoklasyczna zakończyła się dwudziestoletnim okresem intensywnych wojen w latach 810-830 n.e. „Wszyscy przeciwko wszystkim…”. Musiały one wyczerpać południowe Niziny Majów zarówno gospodarczo jak duchowo – działania wojenne, tak chętnie wcześniej opiewane w inskrypcjach nagle znikają z przestrzeni publicznej, urywając się w zapisie epigraficznym. Niezwykle interesującym reportażem z k’atunu intensywnych walk pod koniec epoki późnoklasycznej jest słynna Waza Komkom, która, stanowiąc odpis z niezachowanego majańskiego kodeksu, jest przykładem najdłuższej znanej inskrypcji na ceramice Majów.

Epoka schyłkowoklasyczna (830-909 n.e.)

Epoka schyłkowoklasyczna (830-909 n.e.) rozpoczęła się wraz z zakończeniem dwudziestolecia intensywnych walk na południowych Nizinach Majów. Potęga boskich władców ulegała odtąd postępującej dewaluacji. Wyraźnie wzrosły też wpływy kultur środkowomeksykańskich, co widać w ikonografii i epigrafice: strojach oraz imionach władców Majów.

Architektoniczne apogeum Rio Bec, Chenes i Puuc

W północno-wschodniej części południowych Nizin Majów miał swoje apogeum styl architektoniczny Rio Bec, którego elementy znajdujemy wtedy daleko poza zwyczajowym obszarem jego występowania: zarówno dalej na północ, w Dzibanche, nieopodal w Calakmul, daleko na zachodzie w centrach stylu Chenes, jak Dzibilnocac i Xtampak, czy daleko na południe aż po Cancuen. Jednocześnie w regionie Rio Bec widać mocne wpływy z północy, w formie zapisu dat na stelach w Skróconej Rachubie, jak i z zachodu, w postaci zoomorficznych portali zapożyczonych ze stylu Chenes, czy przejść pod schodami zapożyczonych ze stylu Puuc.

Ostatnia data w Długiej Rachubie

Okres klasyczny zakończył się formalnie ostatnią datąś zapisaną w Długiej Rachubie,^[5] w późniejszej epoce używało się już jedynie jej skróconej wersji, co później mocno utrudniło korelację kalendarzy Majów^[6] Z korpusu epigraficznego, oprócz Długiej Rachuby, zniknęły postacie boskich władców i ich wielkie sprawy. Ich poddani odwrócili się od nich. Powszechna redukcja populacji na centralnych i południowych Nizinach Majów jest jednak jednym z najsłabiej rozumianych aspektów kolapsu klasycznej cywilizacji Majów. Wielkie miasta jedno po drugim zostały porzucone, choć proces ten rozciągał się od IX aż po XI stulecie.^[7] Nastał wielki upadek klasycznej cywilizacji Majów.

Upadek klasycznej cywilizacji Majów, a susze

Przez długie lata powszechnie panował pogląd, że przyczyną upadku klasycznej cywilizacji Majów były stulecia przeciągających się susz. O ile występowanie wieloletnich susz zostało potwierdzone, problebem pozostawał harmonogram upadku – Palenque, które miało miasta ze stały dostęp do wody zostało opuszczone jako jeden z pierwszych wielkich ośrodków i nie był to przypadek jedyny. Zmiany klimatyczne były zatem tylko jedną ze składowych problemu.

Na podstawie opublikowanych w 2023 r. badań stopnia przyrostu stalagmitów w jaskiniach Gór Maya (Belize) sformułowano tezę, że problemem klasycznych władców Majów, były nie tyle deszcze co brak możliwości ich przewidywania. Jak pokazały wyniki badań przewidywalność nadchodzącej pory deszczowej spadła znacznie po 750 r. n.e., osiągając minimum około 1000 r. n.e. Powrót do wysoce przewidywalnych sezonowych wahań δ13C nastąpił dopiero między 1050 a 1200 r. n.e.^[8]

Rozkwit cywilizacji na północnych Nizinach i na Wyżynach Majów

Nieco odmienna kulturowo cywilizacja trwała jednak na północnych Nizinach oraz na Wyżynach Majów. Dynastie boskich władców na północy półwyspu Jukatan, należały do wyjątków, jak w Ek Balam czy Coba. To jednak tu zbudowano najdłuższą kiedykolwiek, bo mającą aż prawie sto kilometrów sacbé, drogę łączącą Coba ze swym klasycznym posterunkiem w leżącym aż obok Chichen Itza Yaxuna.^[9] Izamal, przykryte dziś prawie szczelnie postkolonialną zabudową, mieści w centrum jedną z najbardziej masywnych piramid, a w czasach swej potęgi zbudowanej na kontroli produkcji i handlu solą, mogło deklasować powierzchnią największe z ośrodków na południowych Nizinach Majów.^[10]

Chronologia okresu klasycznego

Okres klasyczny (250-909 n.e.) podzielony jest zatem na epoki:

• epoka protoklasyczna (150-250 n.e.)
• epoka wczesnoklasyczna (250-550 n.e.)
• epoka późnoklasyczna (550-830 n.e.)
• epoka schyłkowoklasyczna (830-909 n.e.)

W niektórych ośrodkach wyróżnia się dodatkowo wcześniejszą epokę protoklasyczną (150-250 n.e.), o ile było to miejsce, w którym nie doszło do wyludnienia z końca okresu preklasycznego, a zaczynała się rozwijać klasyczna kultura Majów (np. Tikal, Rio Azul, Nakum, Naachtun, Becan) zamiast schyłkowopreklasycznej tam, gdzie wielkie miasta zostały porzucone, bądź usiłowano kontynuować kulturę preklasyczną (np. El Mirador, Nakbe, El Tintal, Uaxactun, Cerro Maya, Ichkabal).

Środkowyklasyczne optima

Gdzieniegdzie wyróżnia się także epokę środkowoklasyczną, wiązaną z okresem szczególnego rozkwitu po upadku Teotihuacan (np. w Tikal miała ona miejsce nieco wcześniej niż gdzie indziej i wiązała się z odwrotem od kultury Teotihuacan, spowodowanej przewrotem i zmianą dynastii w Teotihuacan, a zakończyła hiatusem. Epokę tę widać tam wyraźnie w ikonografii, która powraca do majańskiego stylu, odrzucając wszelkie, jakże powszechne we wcześniejszych latach teotihuacańskie wpływy oraz w ceramice – zmiana faz Manik IIIa/IIIb). W Calakmul to lata 636-736 – stulecie panowania dynastii Węża i maksimum wpływów hegemonii Kaanul na Niziny Majów.

Notatki:

---

[1] Dyskurs tyczący się pochodzenia dynastii Kaanul zasługuje na książkę, która powinna jednak zaczekać na jego ewentualne zakończenie. Spór między majanistami osiąga tymczasem zbyt wysoką temperaturę, tracąc momentami swój naukowy charakter i przypominając niechlubne, toczące się dekadami batalie odnośnie horyzontu Clovis. Biegunami dyskusji są teraz dwie koncepcje: z korzeniami dynastii Węża w Nakbe > El Mirador > El Tintal (Stanley P. Guenter i Richard D. Hansen) lub w Ichkabal > Dzibanche (Steve Martin czy Sergei Vepretskii z armią). Pojawiają się również nowi pretendenci do tronu Węża na stanowisku Yaxnohcach, nadal brak jednak jednoznacznych i niepodważalnych danych, pozwalających na rozstrzygnięcie problemu.

[2] Zgodnie z korelacją między Długą Rachubą a kalendarzem gregoriańskim opartą na zaćmieniu Słońca, zarejestrowanym w inskrypcji na steli 3 z Poco Uinic (tzw. GMT+3 lub 584286), którą lansują Steve Martin i Joel Skidmore (2012) Exploring the 584286 Correlation between the Maya and European Calendars, „Mesoweb” byłby to 14 VIII 3114 p.n.e. Istnieją jednak poważne zastrzeżenia co do tej korelacji, wynikające z rozregulowania narzędzia do przewidywania zaćmień znanego choćby z Kodeksu Drezdeńskiego. Część badaczy pozostaje zatem wierna tradycyjnym korelacjom GMT (Goodman-Martínez-Thompson), przede wszystkim GMT+2, czyli 584285. Poza rodziną GMT istnieje kilka tuzinów innych mniej lub jeszcze mnie prawdopodobnych propozycji.

[3] George Cowgill (2015) Ancient Teotihuacan: Early Urbanism in Central Mexico twierdzi, iż Teotihuacan zaczęło gasnąć jeszcze przed 550 r. n.e., poczynając od przedmieść, jakość lokalnej produkcji spadła wręcz karykaturalnie, gromadzące się śmieci zatykały odpływy na ulicach, zaś populacja mogła zmniejszyć się ponad o połowę. Około 600/650 r .n.e. główne świątynie zostały podpalone, a dogorywające miasto opuszczono w pośpiechu.

[4] Bitwa na Schodach El Tigre miała miejsce na stopniach jednej z wielkich piramid triadycznych El Mirador ok. 300 n.e. Richard D. Hansen (1984) Excavations on Structure 34 and the Tigre Area, El Mirador, Petén, Guatemala: A New Look at the Preclassic Lowland Maya znalazł wśród szkieletów 200 obsydianowych grotów, pochodzących z kontrolowanych przez Teotihuacan złóż. Stele w Nakbe i El Mirador: Mary Elizabeth Chambers i Richard D. Hansen (1996) Monumento 18 de El Mirador: El contexto arqueológico y la iconografía. w: J.P. Laporte i H. Escobedo (eds.) IX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 1995, zostały wzbogacone kulturowo podobizną boga ponad 1000 lat później nazwanego przez Mexiców Tlalokiem.

Spekuluje się, że w jakiś czas później w Tikal nastąpił odwrót od Teotihuacan i dwóch kolejnych boskich władców w II poł. IV stulecia było uzurpatorami, po strąceniu z tronu pierwszej panującej tam kobiety. Jednakże już w 378 r. n.e. miała miejsce entrada – wojskowy przewrót w centrum Nizin Majów reżyserowany przez Teotihuacan: David Stuart (2000) The Arrival of Strangers: Teotihuacan and Tollan in Classic Maya History w: David Carrasco, Lindsay Jones, Scott Sessions (eds.) Mesoamerica’s Classic Heritage: From Teotihuacan to the Aztecs.

[5] Ostatni k’altuun – ceremonię zakończenia cyklu k’atun 10.4.0.0.0 12 Ahau 3 Uo (20 I 909 n.e., przy korelacji 584285) zarejestrowano w Długiej Rachubie tylko na steli Popo’/Tonina (Chiapas). W Chiiknahb’ (Calakmul) została ona zapisana już w Krótkiej Rachubie (12 Ahau), podobnie jak w Chichen Itza. Młodsze daty w Peten, jak np. 10.4.1.0.0 z Itzimte, są zapisywane jukatecką metodą (w tym wypadku jako pierwszy tun cyklu k’atun kończącego się w dniu 10 Ahau kalendarza tzolk’in).

[6] Najprostsze porównanie z uproszczeniem dat w kalendarzu gregoriańskim z zapisem lat dwucyfrowo: data 20.05.05 przy założeniu, że kończymy na roku (choć brak założenia dodatkowo tę kwestię skomplikuje), za kilkaset lat będzie problem, czy był to 20.05.1905, 20.05.2005, czy 20.05.2105 w naszym odpowiedniku Długiej Rachuby, liczącej dni od początku ery, czyli obliczonej niegdyś z kilkuletnim błędem daty narodzin Chrystusa.

[7] Becan – stolica regionu Rio Bec, porzucone po klęsce Kaanul w I poł. VIII w. i zasiedlone ponownie na początku IX w. przez uciekinierów Acanmul po drugiej stronie półwyspu Jukatan, było zamieszkane co najmniej do końca XI stulecia: David Webster i Józef W. Ball (2021) Rehabilitating Becan, „Ancient Mesoamerica”.

[8] Multidyscyplinarne badania stalagmitów przeprowadzono w jaskini Yok Balum w Górach Maya: Tobias Braun, Sebastian F. M. Breitenbach, Vanessa Skiba, Franziska A. Lechleitner, Erin E. Ray, Lisa M. Baldini, Victor J. Polyak, James U. L. Baldini, Douglas J. Kennett, Keith M. Prufer, Norbert Marwan (2023) Decline in seasonal predictability potentially destabilized Classic Maya societies. „Communicationns Earth & Environment” 4:82

[9] Sacbéob między miastami, tak charakterystyczne dla wielkiego późnopreklasycznego organizmu z centrum w El Mirador, z którego rozchodziła się wtedy pajęczyna dróg łącząc kilkadziesiąt miast, w okresie klasycznym należały do wyjątków. Międzymiastowe arterie łączyły Kabah i Uxmal czy satelity z Coba, w tym z odległym Yaxuna.

[10] Badający Izamal Miguel Covarrubias Reyna (kontakt osobisty) twierdzi, że to miasto mogło mieć nawet ponad 75 km².  Jak pokazały ostatnie lata, póki cały Jukatan nie zostanie szczelnie przebadany lidarem, a dane przeanalizowane, warto uważać jednak z deklaracjami odnośnie rozmiarów miast położonych na porośniętych dziś gęsto lasem zwrotnikowym południowych Nizinach Majów.

Chcesz wiedzieć więcej?

• => Okres preklasyczny (2000 p.n.e. – 250 n.e.)
• => Chronologia Mezoameryki
• => Okres postklasyczny (909/1100 – 1528/1697 n.e.)

© Przemek A. Trześniowski | archeologia.edu.pl

Wsparcie dla portalu Mezoameryka

Jeżeli uznasz treści publikowane na portalu MEZOAMERYKA: archeologia.edu.pl za użyteczne, wesprzyj nas, przyłączając się do akcji przedłużenia działalności portalu. Wierząc mocno w powszechny i darmowy dostęp do wiedzy, od trzech lat utrzymuję portal własnym sumptem, bez reklam. Opublikowałem tutaj w tym czasie ponad 230 artykułów z materiałami i informacjami pozyskanymi w terenie. Jednak, z roku na rok koszty utrzymania portalu rosną i obecnie jest to już prawie 1200 zł. Dlatego zorganizowałem zbiórkę pod adresem: zrzutka.pl/hw4cay. Zachęcam do nawet najdrobniejszych wpłat. Wspierajmy polską naukę