Tikal – Najpiękniejsze piramidy Majów

Mezoameryka, Tikal, ruiny Majów, piramidy Majów, Yax Mutul, Yax Mutal, archeologia Majów, Nowy Porządek, Wiite’ Nah, Winte’ Nah, Wiinte’naah, Peten, Gwatemala, stanowisko archeologiczne, stanowiska archeologiczne

„Tikal żadne inne miejsce nie daje lepszego pojęcia
o dawnej chwale i potędze Majów, jak te potężne ruiny.„
– Simon Martin i Nikolai Grube, 2008,
Chronicle of the Maya Kings and Queens

„Dla niektórych Tikal to na wiele sposobów najważniejsze
wśród klasycznych majańskich miast.
I rzeczywiście, przez długi czas starożytni mieszkańcy Tikal
zasłużenie mienili się największymi spośród wszystkich Majów.”
– Franscisco Estrada-Belli, 2011,
The First Maya Civilization

Tikal u szczytu potęgi zamieszkiwało co najmniej 60 tys. ludzi. Szacuje się to jednak na podstawie dotychczasowej wiedzy i rozmiarów potężnego centrum ceremonialnego dawnej stolicy miasta-państwa, pobudowanego z kamienia, którego odkopane do tej pory ledwie 23% stanowią największe odrestaurowane i dostępne turystom stanowisko archeologiczne Majów.

Nowe badania przeprowadzone w Tikal za pomocą LiDARu – lasera przebijającego się przez gęste poszycie dżungli, który jest w stanie wykryć pozostałości budowli, o których nie mieliśmy przedtem zielonego pojęcia oraz ślady po tych, zbudowanych z materiałów nietrwałych, jakie były miejscem życia dziesiątek tysięcy zwykłych Majów, mogą wielokrotnie zwiększyć tę liczbę.

Tikal – ognisko klasycznej cywilizacji Majów

Tikal przetrwało pierwszy kolaps cywilizacji Majów okresu preklasycznego, by zdominować świat Majów w okresie klasycznym, zwanym złotym wiekiem Majów. Na przełomie er Tikal było propagatorem nowej kultury. To stąd rozeszła się po Nizinach Majów moda na pięknie rzeźbione stele z podobiznami k’uhul ahautak (l. mn.) – boskich władców (stele poprzedniej epoki wyobrażały bogów i bohaterów), zapis kalendaryczny w Długiej Rachubie, nowa wielobarwna ceramika i monumentalna architektura Majów, zwana obecnie jako styl Peten.

Tu wreszcie schodziły się dalekosiężne szlaki handlowe, sięgające przez dzisiejsze Belize na północny Jukatan i dalej aż do Centralnego Meksyku. Do Teotihuacan, skąd do ośrodków powiązanych politycznie i kulturowo z Tikal i tzw. Nowym Porządkiem płynął zielonkawy obsydian, pochodzący ze środkowomeksykańskich wychodni w okolicach Pachuca.

Przez osiem stuleci piramidy Tikal górowały nad Peten i południowymi Nizinami Majów. Wybudowana już w epoce późnoklasycznej, mierząca wraz z podstawą aż 72 m piramida Templo IV jest najwyższą jednobryłową budowlą wybudowaną przez cywilizację Majów (64 m). Dorównuje ona wysokością kompleksowi piramid triadycznych La Danta z preklasycznej stolicy Pierwszego Królestwa Węża – El Mirador (72 m).

Geopolityka Majów: Nowy Porządek – Wiinte’naah vs. Chicha’ – Pierwsze Imperium

Tikal było obok Calakmul jedną z dwóch największych potęg, które dominowały świat Majów w okresie klasycznym (250-909 n.e.), złotym wieku cywilizacji Majów. W okresie preklasycznym – poprzedniej epoce, było jednak prawdopodobnie, tak jak i Calakmul, jednym z prowincjonalnych ośrodków Chicha’ pierwszego wielkiego organizmu państwowego Majów ze stolicami w Niecce Mirador-Calakmul, gdzie rozchodziła się pajęczyna doskonałych dróg – sacbeób i piętrzyły się potężne piramidy triadyczne.

Rebelia Yax Ehb’ Xooka – początek boskich władców na Nizinach Majów

Tikal w okresie klasycznym szczyciło się linią co najmniej 33 boskich władców, których panowanie rozciągało się w czasie na ponad 800 lat, od początku pierwszego tysiąclecia naszej ery i Yax Ehb’ Xooka – pierwszego boskiego władcy na Nizinach Majów, byłego namiestnika tronu Chicha’ (El Mirador) oraz jego rebelii przeciwko tronowi enigmatycznego Pierwszego Imperium Majów ze stolicą w El Mirador.

Władcy kilkunastu dynastii, określanych w Tikal jako te’ – gałęzie, nie byli genetycznie spokrewnieni z Założycielem, jednak w sposób kosmologiczny wywodzili od Yax Ehb’ Xooka swoje pochodzenie, co dawało im prawo do sprawowania władzy nad państwem Yax Mutul, usadowionym w samym sercu Peten. Jego podobizna pojawia się na stelach pośród boskich patronów władców Yax Mutul (Tikal).

Entrada Siyah K’ahk’a w 372 r. n.e. w Tikal

Zadziwiające były koleje losów Tikal. Po zmianie stron przez dynastię 12-te’, która najwyraźniej chciała zerwać zależności od dotychczasowych sojuszy, w 372 r. n.e. Tikal stało się głównym celem entrady – inwazji z Teotihuacan, odległej potęgi z centralnego Meksyku, która prawdopodobnie dwa i pół stulecia wcześniej sponsorowała rebelię Yax Ehb’ Xooka’.

W kilku kluczowych miastach na Nizinach Majów Hatz’om Kuy – władca Teotihuacan i Siyah K’ahk’ – jego namiestnik w Peten, zainstalowali posłuszne sobie dynastie, tworząc polityczny blok określany Nowym Porządkiem (Wiinte’naah). Tikal wyszło z tego zdarzenia potężniejsze. Pochodząca od Hatz’om Kuya, władcy Teotihuacan, nowa dynastia na tronie państwa Yax Mutul poprowadziła Tikal w nowe czasy potęgi, świetności i chwały.

Środkowoklasyczne optimum w Tikal

Tikal promieniowało politycznie i kulturowo na Niziny Majów aż po II połowę VI stulecia n.e. W 562 r. n.e. Tikal padło ofiarą wielowiekowych knowań Władców Węży (dynastia Kaanul) z Drugiego Królestwa Węża z kolejnymi stolicami w Dzibanche i Calakmul. Dynastii, która uważała siebie za co najmniej kulturowych spadkobierców Pierwszego Imperium. Aż 130 lat trwał okres hiatusu, z którego Tikal podniosło się druzgocąc swego wielowiekowego rywala, by nadal nadawać ton muzyce Nizin Majów, aż do końca czasów boskich władców – zmierzchu klasycznej cywilizacji Majów.

Preklasyczne początki Tikal

Na początku trzeba zdać sobie sprawę, że potężne i piękne piramidy Tikal, które tak mocno kojarzone są z cywilizacją Majów, pochodzą z dość późnego okresu – VIII i IX stulecia n.e. Wybudowane zostały dopiero po pokonaniu dynastii Kaanul z Calakmul w 695 r. n.e. Miasto istniało jednak już w epoce środkowopreklasycznej, od co najmniej około 800 r. p.n.e.

Chronologia ceramiczna Tikal

postklasyczny	Kaban	950-1200 n.e.
schyłkowoklasyczny	Etznab	850-950 n.e.
późnoklasyczny	Imix (Tepeu)	700-850 n.e.
środkowoklasyczny	Ik (Tepeu)	550-700 n.e.
wczesnoklasyczny	Manik (Tzakol)	250-550 n.e.
protoklasyczny	Kimi	150-250 n.e.
późnopreklasyczny	Kawak	0-150 n.e.
	Chuen	350-0 p.n.e.
środkowopreklasyczny	Tzec	600-350 p.n.e.
	Eb	800-600 p.n.e.

Grupa E z Tikal i preklasyczne początki

Około 700 p.n.e. pojawiła się w Tikal jedna z pierwszych grup E na Nizinach Majów. Miasto nie pełniło jednak w okresie preklasycznym aż tak znaczącej funkcji, jak El Mirador, Nakbe czy El Tintal – stolice Pierwszego Imperium w Niecce El Mirador Calakmul. Było na pewno mniej prominentne niż Cerros (Cerro Maya) w dzisiejszym Belize, czy Ceibal na południu Peten w Gwatemali.

Wzniesiono jednak w tym okresie w Tikal, w jego częsci nazywanej dzisiaj Mundo Perdido, pierwsze monumentalne budowle, które w kolejnych wiekach, wraz z rozwojem miasta pokrywane były kolejnymi fazami. Jak wspomniana powyżej grupa E, czy tamtejsza Wielka Piramida. Najstarsze wersje piramid na Północnym Akropolu w Tikal biorą swój początek około 350 r. p.n.e.

Architektoniczna eksplozja Tikal rozpoczęła się dopiero na początku I tysiąclecia naszej ery, jeszcze pod koniec okresu preklasycznego cywilizacji Majów, który w Tikal określany jest epoką protoklasyczną i która tutaj zaczęła się wyjątkowo wcześnie, nawet około 50 r. n.e.

Protoklasyczna eksplozja

W epoce protoklasycznej (150-250 n.e.) pojawiła się nagle w Tikal wielobarwna ceramika (faza Holmul 1), obecna w owym czasie punktowo tylko w kilku miejscach na Nizinach Majów. Być może był to efekt migracji majańskich elit z Wyżyn Majów? W Kaminaljuyu w Gwatemali i w Chalchuapa w Salwadorze, gdzie podobna ceramika występowała wcześniej, zaprzestano wtedy akurat właśnie rozbudowy miast.

Być może efekt dalekosiężnych kontaktów ze środkowym Meksykiem, skąd czerpano inspiracje dla pierwszych piramid w stylu talud-tablero?! W grobowcu Yax Ehb’ Xooka, zamiast jego czaszki, która, co widać na stelach, służyła późniejszym władcom Yax Mutul jako relikwia, znaleziono królewską maskę z zielonkawego minerału (fuchsytu), wykonaną w stylu odległego Teotihuacan.

Pierwszy kolaps cywilizacji na Nizinach Majów – schyłkowy preklasyk

Pomiędzy 100 a 200 rokiem naszej ery największe spośród majańskich ośrodków na południowych Nizinach Majów opustoszały. Z tego okresu pochodzą ostatnie warstwy stiuku na piramidach triadycznych i cementu na placach El Mirador, El Tintal, Wakna, Uaxactun, Ichkabal, Cival czy Cerros / Cerro Maya), by wymienić tylko kilka spośród nich. W ciągu kolejnych stu lat większość miast została kompletnie opuszczona, a zmianom tym towarzyszyła znaczna deforestacja, erozja gleb oraz braki wody spowodowane nadmierną eksploatacją terenu.

Inaczej było w Tikal, gdzie na Północnym Akropolu wznoszono nowe monumentalne budowle. Nowa wielobarwna ceramika, która pojawiła się tu w epoce protoklasycznej, zostałe następnie rozpowszechniona w ośrodkach na wschód od Tikal.

Nowe rozdanie w Tikal – protoklasyk

Być może kontrola szlaków handlowych przez Tikal przyczyniła się do upadku innych ważnych ośrodków np. w Niecce Mirador-Calakmul oraz wschodnim Peten, odcinając je w kluczowym momencie od strategicznych zasobów, jak np. importowana z wybrzeża Belize i być może północnego Jukatanu sól? Władcy Tikal w tym pierwszym stuleciu od założenia dynastii stanęli w każdym razie po raz pierwszy jako wielcy wśród wielkich pomiędzy władcami innych znacznych ośrodków na Nizinach Majów.

Epokę schyłkowopreklasyczną (150-250 n.e.) – okres pustoszenia preklasycznych ośrodków, w Tikal, Rio Azul i innych blisko związanych z nimi miastach, w których pojawiły się stele z datami w Długiej Rachubie i nowa, wielobarwna ceramika nazywamy protoklasykiem. W Tikal najwyrażniej zaczął się najwcześniej, nawet w połowie I stulecia n.e.

Nowy Porządek (Wiinte’naah) i początki dynastii boskich władców

Najstarszym rozpoznawanym władcą Tikal jest panujący gdzieś w tym okresie Yax Ehb’ Xook (Pierwszy Krok Rekina) uważany przez późniejszych władców Yax Mutul (Tikal) za założyciela królewskiej dynastii. Na pewno jednak nie był on pierwszym władcą Tikal. Jego bogato wyposażony grób [Burial 85], pochodzący z około 60-80 r. n.e., odnaleziono w samym centrum Północnego Akropolu. Grobowiec Yax Ehb’ Xooka jest przejawem zdecydowanie nowej praktyki pogrzebowej władców na Nizinach Majów. Pośród wyposażenia grobowego znalazły się tam m.in. resztki majańskiego kodeksu i trzy naczynia ceramiczne importowane z Kaminaljuyu na Wyżynach Majów.

Przede wszystkim nie ma w nim głowy, która musiała w późniejszych czasach stać się przedmiotem kultu, używanym w obrzędach. Na jej miejscu znalazła się zielona fuchsytowa maska, w kolorze tak modnym pośród późniejszych generacji k’uhul ahautak – boskich władców Majów. Stylistyka tej maski, tak podobna do masek znanych z odległego Teotihuacan w środkowym Meksyku, otwiera szerokie pole do spekulacji i interpretacji. Pochówki władców Tikal pod piramidami Północnego Akropolu zdają się być jeszcze starsze i sięgać czasów epoki środkowopreklasycznej.

Związki z Królestwem Węża

Yax Ehb’ Xook na konsekrowanej kilka stuleci później steli 22 z Tikal określany jest jako ubolon winik ts’akbuul Chicha’ k’awiil – namiestnik wciąż jeszcze nie zlokalizowanego preklasycznego centrum władzy Chicha’. Ponieważ namiestnicze berło – k’awiil otrzymali w Chicha’ również pierwsi władcy dynastii Węża (Kanuul) z Dzibanche prawdopodobnie chodzi zatem o Tron Węża w El Mirador.

Znamienne jednak, iż jego grobowa maska przypomina w stylu artefakty ze środkowo-meksykańskiego… Teotihuacan. Yax Ehb Xook byłby więc buntownikiem przeciw staremu porządkowi – władcą który wzniósł pochodnię rebelii przeciwko rządom Węży na Nizinach Majów, o czym świadczyć mogą również późniejsze desakracje Północnego Akropolu w Tikal, dopełnione jego spaleniem (Freidel 2012:11; 2018:379).

Nowy porządek na Nizinach Majów zaowocował nowymi trendami w sztuce, ceramice i przede wszystkim stelach z zapisami kalendarycznymi w Długiej Rachubie, które powyrastały niczym grzyby po deszczu w majańskich ośrodkach położonych o kilka dni drogi od Tikal. Najstarsza zachowana stela w Tikal – Stela 29* wyświęcona została w 292 roku n.e. [8.12.14.8.15 13 Men 3 Zip] i obrazuje władcę, którego imię, niestety, się nie zachowało. Z niebios spogląda na niego wystylizowany na olmecką modłę ojciec – Chak Tok Ich’aak, które to imię będzie wśród kolejnych władców Yax Mutul (Tikal) powracać..

* [Stelę 29 odkrył w 1959 r. Marcos Lopez – robotnik pracujący w ramach projektu Penn Museum. Stąd była ona nazywana stelą Marcosa, póki nie zdano sobie sprawy z jej szczególnego znaczenia. Stela 29 została zdruzgotana. Stylistycznie bardzo przypomina odkrytą w 1864 r. Płytkę z Lejdy (ang. Leyden Plaque), która zawiera datę w Długiej Rachubie młodszą o zaledwie 28 lat. W pobliżu znaleziono również ołtarz 13. W chwili odkrycia stela 29 była najstarszą znaną stelą na Nizinach Majów z datą w Długiej Rachubie, przebijając znaną od 1916 r. stelę 9 z Uaxactun (Shook 1960).]

Fortuna kołem się toczy – wielki zwrot akcji na Nizinach Majów

Jednym z najważniejszych władców Tikal był Jasaw Chan K’awiil I. Wstąpił on na tron w 683 roku n.e., w trzy lata po druzgocącej klęsce swego ojca, Nuun Ujol Chaaka, pokonanego przez Yuknooma II Wielkiego, władcę Kaanul z Calakmul oraz swego wygnanego brata – Bajlaj Chan K’awiila z dynastii Mutul, zasiadającego na tronie w Dos Pilas. Jasaw Chan K’awiil I odebrał wujowi koronę, kiedy Bajlaj Chan K’awiil przebywał w Chiiknahb’ (Calakmul). Po śmierci Yuknooma II Wielkiego. Jasaw Chan K’awiil I przyjął niespodziewany hołd od jego syna – Yuknoom Yich’aak K’ahk’a na wyspie Topoxte…

Nadproże 3 umieszczone pod sufitem świątyni na szczycie piramidy Templo I przy Wielkim Placu Tikal obwieszcza, że 8 sierpnia 695 r. n.e. Jasaw Chan K’awiil I powalił armię (dosłownie krzemień i tarczę) Yuknoom Yich’aak K’ahka II ze złowrogiej dynastii Kanuul – boskiego władcę Uxte’tuun (Calakmul) i odwiecznego wroga Yax Mutul (Tikal). Był to moment odrodzenia potęgi Yax Mutul (Tikal) i początek końca dynastii Kanuul i Drugiego Królestwa Węża w Calakmul [więcej na ten temat w artykule => Tikal V: Odrodzenie].

Krajobraz po bitwie

Inskrypcja w stiuku wewnątrz struktury 50-57 położonej na Centralnym Akropolu Tikal mówi o wzięciu znacznego jeńca pochodzącego z Sa’al (obecnie Naranjo, Peten, Gwatemala) i przygotowaniu do złożenia go w ofierze. Yuknoom Yich’aak K’ahk II jest wymieniony z imienia, jednak z inskrypcji nie wynika niezbicie, czy to on sam był jeńcem, a jego bogato wyposażony grobowiec, który został odkryty na piramidzie II w Calakmul, zdaje się temu przeczyć. O wyprawie wojennej Jasaw Chan K’awiila I przeciwko Uxte’tuun (Calakmul) opowiada również nadproże 3 w jegoo piramidzie grobowej Templo I .

Jasaw Chan K’awill I, odradzając potęgę Yax Mutul (Tikal), odwoływał się szeroko do symboliki dawno nieistniejącego Teotihuacan (Wiinte’naah, tzw. Nowego Porządku) oraz kaloomte’ Sihyaj K’ahk’a. Upamiętnienie bitwy Yax Mutul (Tikal) z Kaanul (Calakmul) odbyło się 14 IX 695 r. n.e., w 13 k’atunów (~256 lat) od jego śmierci. Jasaw Chan K’awiil wyobrażany bywał również w stroju wojownika Teotihuacan.

Ostatnie wielkie centrum mocy na Nizinach Majów

Tikal za czasów Jasaw Chan K’awilla I sprawowało tradycyjną kontrolę nad położonym tuż na południe, obejmującym jezioro Peten Itza królestwem Ik’a ze stolicą w dzisiejszym Motul de San Jose. Po pobiciu dynastii Węża (Kaanul) 9.13.3.7.18 11 Etz’nab 11 Ch’en (8VIII 695 r. n.e.) Jasaw Chan K’awill I zaczął jednak odgryzać się sojusznikom Węży, odzyskując stopniowe strefy wpływów, utracone przez Yax Mutul (Tikal) jeszcze pod koniec epoki wczesnoklasycznej (250-550 n.e.).

Zemsta na wschodzie – poskromienie Sa’al (Naranjo)

W 744 n.e. Jasaw Chan K’awiil wyprawił się przeciw Sa’al (Naranjo) i pojmał tamtejszego boskiego władcę – syna legendarnej Pani Szóstego Nieba (Ix Wak Jalam Chan), która pobiła wcześniej jego armię pod K’an T’u’l (Żółtym Królikiem) 9.13.2.16.10 5 Ok 8 K’umk’u (1 II 695) – na pół roku przed wielką bitwą z Kaanul.

Historia ta zapisana została na nadprożach z żelaznego drewna sączyńca (Sapodilla), które przetrwały tysiąc dwieście lat w świątyniach na szczytach piramid. W Templo I w Tikal, gdzie odkryto grobowiec Jasaw Chan K’awilla I i Templo IV, najwyższej spośród majańskich piramid wybudowanych w złotym wieku Majów (72 m) już przez jego syna.

Nadproże 3 w piramidzie Templo IV opowiada już o wyprawie wojennej jego syna Yik’in Chan K’awiila przeciwko Yaxha’. Inskrypcja na nadprożu 2 w piramidzie Templo IV rozpoczyna się od daty zakończenia połowy bak’tunu w 9.15.10.0.0 3 Ahau 3 Mol, a następnie przechodzi do następujących po sobie dzień po dniu wydarzeń dotyczących Yik’in Chan K’awiila w 9.15.12.11.12 6 Eb 0 Pop i gwiezdnej wojny 9.15.12.11.13 7 Ben 1 Pop.

Yik’in Chan K’awiil wyświęci stelę 5 na zakończenie trzynastego tuunu piętnastego k’atunu [9.15.13.0.0], w 128 dni po gwiezdnej wojnie wspomnianej na nadprożu 2 w piramidzie Templo IV. Królestwo Sa’al (Naranjo) odzyskało autonomię w ciągu trzech lat, ale do standardowego rytmu wznoszenia monumentów wróciło dopiero po trzydziestu pięciu. Kolejny władca Sa’al (Naranjo) upamiętnił swoje wstąpienie na tron dopiero po dwudziestu sześciu latach…

Poskromienie Waka’ (El Peru)

Po poskromieniu Sa’al (Naranjo) przyszła kolej na Waka’ (El Peru), Sak Nikte’ (La Corona) zmieniło prawdopodobnie stronę bez walki. Tamtejszą ambasadę dynastii Węża (Kaanul) zamieniono w swego rodzaju muzeum.

Nowe badania archeologiczne w Tikal

Muzeum archeologiczne w Tikal

W muzealnych salach, do których rzadko zapuszczają się turyści, znajdują się artefakty wydobyte z grobowców boskich władców Tikal oraz najlepiej zachowane z konsekrowanych przez nich stel. Niegdyś znajdowała się tam również rekonstrukcja grobowca Jasaw Chan K’awiila [Grobowiec 116] – prawdopodobnie najpotężniejszego z boskich władców dynastii panującej w Tikal, który w 695 roku n.e. odwrócił bieg historii i po ponad stuleciu zależności Tikal od Tronu Węża pokonał Yuknoom Yich’aak K’ahka II – Wężowładcę z Calakmul, odwiecznego, zaprzysięgłego rywala Tikal. Grobowiec Jasaw Chan K’awiila I znajdował się pod schodami piramidy Templo I. To jeden z najbogaciej wyposażonych majańskich pochówków, jaki do tej pory udało się odnaleźć archeologom.

Dzika przyroda Tikal

Tikal to nie tylko piramidy Majów, to również jedno z najwspanialszych miejsc na spotkanie z dziką przyrodą Jukatanu i Ameryki Środkowej.

Stanowisko archeologiczne Tikal położone jest na terenie Parku Narodowego Tikal, który leży z kolei na obszarze Maya Biosphere Reserve, powołanego pod auspicjami UNESCO. Obszar chroniony ma powierzchnię 2 112 940 ha, ale nie cały ten teren jest obszarem ochrony ścisłej. W Tikal regularnie spotkać można wiele gatunków ptaków, przede wszystkim tukany, trogony, kacykowce Azteckie, papugi, pirangi, penelopy, dzięcioły, brązowronki, indyki pawie, a nawet rakojady.

Wśród konarów drzew przemykają wiewiórki i oba żyjące współcześnie gatunki mezoamerykańskich małp: czepiaki i wyjce. Te ostatnie słyszalne są szczególnie o wschodach i zachodach Słońca. Na mniej uczęszczanych ścieżkach spotkać można pekari czy jelenie. Towarzystwa ludzi, a raczej pozostawianych przez nich odpadów szukają coati (ostronosy). W zaroślach jest sporo jaszczurek. Przy aguadach można spotkać krokodyle. Oczywiście trzeba uważać na węże…

Najdoskonalsze powiązanie archeologii z przyrodą

W XIX wieku niektórzy spośród eksploratorów Tikal i otaczających terenów rozpoczęli również kolekcjonowanie i dokumentację ogromnej liczby gatunków owadów i roślin zamieszkujących tutejsze mocno zróżnicowane mikrośrodowiska. 51 tomowa Biologia Centrali-Americana, wydana pod redakcją Osberta Salvina i Fredericka Ducane Godmana w 1915 roku, prócz tomów dedykowanych stricte zoologii, zawierało również 7 tomów poświęconych archeologii z fotografiami Alfreda Maudslaya.

© Przemek A. Trześniowski | archeologia.edu.pl

Architektura Tikal:

• => Północny Akropol Tikal
• => Centralny Akropol Tikal
• => Mundo Perdido
• => Piramida Templo IV
• => Piramida Templo V
• => Grupa G – Acanaladuras

Historia Tikal – artykuły dostępne w strefie patrona portalu Mezoameryka:

• => Tikal IA: Yax Ehb’ Xook: Umykający świt Nowego Porządku
• => Tikal II: Entrada 378 r. n.e.
• => Tikal III: Nowe rozdanie
• => Tikal IV: Hiatus: historia czasu upadku
• => Tikal V: Odrodzenie i zmierzch

Hydrologia Tikal – artykuły dostępne w strefie patrona portalu Mezoameryka:

• => Tikal: Zaawansowany system do kolekcji wody w Tikal
• => Tikal: Najstarsza oczyszczalnia na kontynentach Ameryk?
• => Tikal: Czy metale ciężkie mogły doprowadzić do upadku cywilizacji Majów?

Powyższe publikacje znajdują się w Strefie Patrona portalu Mezoameryka. Dostęp do artykułów ze Strefy Patrona zyskujemy, po dokonaniu wpłaty poprzez stronę zrzutka.pl i przesłaniu informacji na adres archeoprzewodnik@gmail.com

Wsparcie dla portalu Mezoameryka

Jeżeli uznasz treści publikowane na portalu MEZOAMERYKA: archeologia.edu.pl za użyteczne, wesprzyj nas, przyłączając się do akcji przedłużenia działalności portalu. Wierząc mocno w powszechny i darmowy dostęp do wiedzy, od trzech lat utrzymuję portal własnym sumptem, bez reklam. Opublikowałem tutaj w tym czasie ponad 230 artykułów z materiałami i informacjami pozyskanymi w terenie. Jednak, z roku na rok koszty utrzymania portalu rosną i obecnie jest to już prawie 1200 zł. Dlatego zorganizowałem zbiórkę pod adresem: zrzutka.pl/hw4cay. Zachęcam do nawet najdrobniejszych wpłat. Wspierajmy polską naukę 

Bibliografia:

Coe, William R. (1965) Ten Years of Study of a Maya Ruin in the Lowlands of Guatemala, „Expedition” 8 (1), Penn Museum

Freidel, David A. (2012) Maya and the Idea of Empire

Freidel, David A. (2018) Maya and the Idea of Empire

Guenter, Stanley P. (2002) Under a Falling Star: The Hiatus at Tikal, (thesis), Bundoora, Victoria: La Trobe University

Laporte, J.P. & Fialko, Vilma (1995). Un reencuentro con Mundo Perdido, Tikal, Guatemala. Ancient Mesoamerica 6, s. 41–94.

Martin S. (2020) Ancient Maya Politics: A Political Anthropology of the Classic Period 150–900 CE, New York: Cambridge University Press

Martin S., Grube N. (2000) Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya, London; New York: Thames & Hudson.

Shook, Edwin M. (1960) Tikal Stela 29: The oldest dated Lowland Maya monument is unearthed in the jungles of Guatemala. „Expedition Magazine” 2(2). Penn Museum.

Stuart D. (2023) Further Observations on the MUT Logogram, Maya Decipherement.

Tokovinine, Alexandre (2008) Lords of Tikal: Narratives and Identities. Paper presented at “Arqueología, imagen y texto, VI Mesa Redonda de Palenque”

Tokovinine, Alexandre (2020) Distance and Power in Classic Maya Texts. doi: 10.5876/9781607329534.c007

Trześniowski, P. A. (2023) Królestwo Węża I: Dwa gniazda Węży w okresie klasycznym i tajemnicze stanowisko Q. „Archeowieści”

Trześniowski, P. A. (2023) Królestwo Węża II: Wąż zabija Węża – schody hieroglificzne z Naranjo i Caracol „Archeowieści”

Trześniowski, P. A. (2023) Królestwo Węża III: Puchary dynastyczne – w poszukiwaniu korzeni dynastii Kaanul. „Archeowieści”

Trześniowski, P. A. (2023) Królestwo Węża IV: Nowe przygody K’ahk’ Ti Ch’ich’ Aj Saakil. Kto załatwił Yax Mutal?. „Archeowieści”

Trześniowski, P. A. (2023) Królestwo Węża V: Największe piramidy Majów. „Archeowieści”

Trześniowski, P. A. (2023) Tikal II – Entrada 378 r. n.e. „Archeowieści”

Trześniowski, P. A. (2023) Tikal III – Od entrady po hiatus. Nowe rozdanie w Teotihuacan „Archeowieści”

Trześniowski, P. A. (2024) Tikal IV – Hiatus: historia czasu upadku „Archeowieści”

Trześniowski, P. A. (2024) Tikal V: Odrodzenie Nowego Porządku „Archeowieści”