Tikal (Yax Mutal)

Tikal, Yax Mutal, archeologia Majów, Peten, Gwatemala

Tikal… – żadne inne miejsce nie daje lepszego pojęcia o dawnej chwale i potędze Majów, jak te potężne ruiny.”
– Simon Martin i Nikolai Grube, 2008, Chronicle of the Maya Kings and Queens

„Dla niektórych Tikal to na wiele sposobów najważniejsze wśród klasycznych majańskich miast. I rzeczywiście, przez długi czas starożytni mieszkańcy Tikal zasłużenie mienili się największymi spośród wszystkich Majów”
– Franscisco Estrada-Belli, 2011, The First Maya Civilization

Tikal, Peten, Gwatemala
Tikal, Peten, Gwatemala, piramida Templo I od strony północnego akropolu
(fot: P.A. Trześniowski).

Tikal (Yax Mutal) u szczytu potęgi zamieszkiwało co najmniej 60 tys. ludzi. Szacuje się to jednak na podstawie dotychczasowej wiedzy i rozmiarów potężnego centrum ceremonialnego dawnej stolicy miasta-państwa, pobudowanego z kamienia, którego odkopane do tej pory ledwie 23% stanowią największe odrestaurowane i dostępne turystom stanowisko archeologiczne Majów. Nowe badania przeprowadzone w Tikal za pomocą lidaru – lasera przebijającego się przez gęste poszycie dżungli, który jest w stanie wykryć budowle, o których nie mieliśmy przedtem zielonego pojęcia oraz ślady po tych, zbudowanych z materiałów nietrwałych, jakie były miejscem życia dziesiątek tysięcy zwykłych Majów, mogą wielokrotnie zwiększyć tą liczbę.

Tikak przy pełni Księżyca
Zwiedzanie Tikal nocą to jedna z pamiętnych emocji (fot: P.A. Trześniowski).

Tikal przetrwało pierwszy kolaps cywilizacji Majów wieku preklasycznego, by zdominować świat Majów w erze klasycznej. Tikal (Yax Mutal) na przełomie er było propagatorem kultury – to stąd najprawdopodobniej rozeszła się po Nizinach Majów moda na pięknie rzeźbione stele i zapis kalendaryczny w Długiej Rachubie, nowa wielobarwna ceramika i nowa architektura, zwana obecnie stylem Peten. Tu wreszcie schodziły się dalekosiężne szlaki handlowe, sięgające przez dzisiejsze Belize, aż na północny Jukatan i dalej do Centralnego Meksyku. Przez osiem stuleci potężne piramidy Tikal górowały nad Peten i południowymi Nizinami Majów. Górowały zarówno pod względem rozmiaru – mierząca aż 72 m piramida Templo IV jest wciąż najwyższą pojedynczą budowlą wybudowaną przez cywilizację Majów i dorównuje wysokością kompleksowi piramid triadycznych La Danta z preklasycznej stolicy Pierwszego Królestwa Węża – El Mirador, jak i politycznie Tikal było bowiem, obok Calakmul jedną z dwóch największych potęg, które dominowały świat Majów w epoce klasycznej, ich złotym wieku. Potężne Tikal szczyciło się linią co najmniej 33 władców, których panowanie rozciągało się w czasie co najmniej 800 lat, od początku pierwszego tysiąclecia naszej ery…

Różne wersje logogramu MUT. Jego znaczenie nie jest pewne – brzmienie wydedukowane zostało przez Davida Stuarta w 2000 r. na podstawie sporadycznie spotykanych prefixów mu- i dopełnień fonetycznych -tu oraz północno-jukatańskiego języka maaya ta’an, w którym mut znaczy warkocz, zastanawiające jednak są w tym wypadku wersje animistyczne glifu. Alexandre Tokovinine (2008:5) zwraca uwagę, że głoska z takim znaczeniem w maaya ta’an nie istnieje, oryginalnie brzmi me’et i jest pokłosiem błędów w niektórych słownikach.

Zadziwiające były koleje losów Tikal. Pod koniec IV stulecia naszej ery Tikal stało się głównym celem Entrady – inwazji z Teotihuacan, odległej potęgi z centralnego Meksyku, która w kilku kluczowych miastach na Nizinach Majów zainstalowała swoje własne dynastie. Tikal wyszło z tego zdarzenia jeszcze potężniejsze. Spokrewniona czy nie z Teotihuacan, nowa dynastia na tronie Tikal poprowadziła miasto, ku nowemu okresowi potęgi, świetności i chwały, która promieniowała na Niziny Majów aż po VI stulecie, kiedy to Tikal padło ofiarą wielowiekowych knowań Władców Węży (dynastia Kaanul) z Drugiego Królestwa Węża w Dzibanche i Calakmul. Aż 130 lat trwał okres ruiny, z którego Tikal podniosło się druzgocąc swego rywala, by nadal nadawać ton muzyce Nizin Majów, aż do końca czasów boskich władców – zmierzchu cywilizacji Majów.

Tikal grupa E
Fragment centralnej świątyni wschodniej platformy grupy E w dzielnicy
Mundo Perdido w Tikal (fot: P.A. Trześniowski)

Preklasyczne początki Tikal

Początki Tikal (Yax Mutal) toną w mrokach dziejów. Miasto istniało z pewnością już w epoce środkowo-preklasycznej, kiedy pojawiła się tutaj jedna z pierwszych Grup E na Nizinach Majów, choć nie pełniło tak znaczącej roli, jak El Mirador czy Nakbe – pierwsze stolice Pierwszego Królestwa Węża, Cerros w dzisiejszym Belize, czy Ceibal na południu Peten w Gwatemali. Wzniesiono jednak już w tym okresie w Tikal pierwsze monumentalne budowle, które w kolejnych wiekach, wraz z rozwojem miasta pokryte zostały kolejnymi budynkami. Najstarsze wersje piramid na północnym akropolu w Tikal biorą swój początek już około roku 350 p.n.e. Architektoniczna eksplozja Tikal rozpoczęła się na początku I tysiąclecia naszej ery, jeszcze pod koniec ery preklasycznej cywilizacji Majów. Pojawiła się wtedy nagle w Tikal polichromiczna ceramika (Holmul 1), obecna w owym czasie punktowo tylko w kilku miejscach na Nizinach Majów. Być może był to efekt migracji majańskich elit z Wyżyn Majów? W Kaminaljuyu w Gwatemali i Chalchuapa w Salwadorze, gdzie podobna ceramika występowała wcześniej, zaprzestano wtedy akurat właśnie rozbudowy miast.

Piramida I w Tikal
Tikal, Peten, Gwatemala, piramida Templo I od strony piramidy Templo II
(fot: P.A. Trześniowski).

Pomiędzy 100 a 200 rokiem naszej ery największe spośród majańskich ośrodków na Nizinach Majów opustoszały. Z tego okresu pochodzą ostatnie warstwy stiuku na piramidach triadycznych i cementu na placach El Mirador, El Tintal, Wakna, Uaxactun, Cival, Cerros i Becan, by wymienić tylko kilka z nich. W ciągu kolejnych stu lat większość miast została kompletnie opuszczona, a zmianom tym towarzyszyła znaczna deforestacja, erozja gleb oraz braki wody spowodowane nadmierną eksploatacją terenu. Inaczej było w Tikal, gdzie wznoszono nowe monumentalne budowle na północnym akropolu, a w okolicy roku 150 n.e. pojawiła się nowa wielobarwna ceramika, rozpowszechniona następnie na wschód od Tikal. Być może kontrola szlaków handlowych przez Tikal przyczyniła się do upadku innych ośrodków np. w Niecce Mirador oraz wschodnim Peten, odcinając je w kluczowym momencie od strategicznych zasobów, jak np. importowana z wybrzeża Belize i być może północnego Jukatanu sól? Władcy Tikal w tym pierwszym stuleciu od założenia dynastii stanęli w każdym razie po raz pierwszy jako wielcy wśród wielkich pomiędzy władcami innych znacznych ośrodków na Nizinach Majów.

Tikal widok na piramidę I z centralnego akropolu
Tikal, Peten, Gwatemala, piramida Templo I od strony centralnego akropolu
(fot: P.A. Trześniowski).

Nowy Porządek (Wite’ Naah) i początki dynastii boskich władców

Najstarszym rozpoznawanym władcą Tikal jest panujący gdzieś w tym okresie Yax Ehb Xook (Pierwszy Kroczący Rekin / Pierwszy Krok Rekina) uważany przez późniejszych władców Tikal za założyciela królewskiej dynastii, jednak na pewno nie był on pierwszym władcą Tikal. Jego bogato wyposażony grób [Burial 85], pochodzący z około 100 roku n.e., odnaleziono w samym centrum północnego akropolu. Grobowiec Yax Ehb Xooka jest przejawem zdecydowanie nowej praktyki pogrzebowej odnośnie władców na Nizinach Majów. Wśród wyposażenia grobowego znajdują się m.in. resztki majańskiego kodeksu i trzy naczynia ceramiczne importowane z Kaminaljuyu na Wyżynach Majów. Przede wszystkim nie ma w nim głowy, która musiała w późniejszych czasach być przedmiotem kultu, używanym w obrzędach, a jej miejsce zajęła zielona fuchsytowa maska, w kolorze tak modnym pośród późniejszych generacji k’uhul ahautak – boskich władców Majów. Pochówki władców Tikal pod piramidami północnego akropolu zdają się być jeszcze starsze i sięgać czasów okresu środkowo-preklasycznego.

Tikal piramida 5D-23 north acropolis
Piramida 5D-23 na północnym akropolu Tikal, datowana na około 550 r. n.e., epokę tuż przed hiatusem (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Yax Ehb Xook na konsekrowanej kilka stuleci później steli 22 z Tikal określany jest jako ubolon winik ts’akbuul Chi-Ka’ k’awiil – namiestnik wciąż jeszcze nie zlokalizowanego preklasycznego centrum władzy Chi-Ka’. Ponieważ namiestnicze berło – k’awiil otrzymali w Chi-Ka’ również pierwsi władcy Dynastii Węża (Kanuul) z Dzibanche prawdopodobnie chodzi więc o Tron Węża w El Mirador. Znamienne jednak, iż jego grobowa maska przypomina w stylu artefakty ze środkowo-meksykańskiego …Teotihuacan. Yax Ehb Xook byłby więc buntownikiem przeciw staremu porządkowi – władcą który wzniósł pochodnię rebelii przeciwko rządom Węży na Nizinach Majów, o czym świadczyć może również późniejsza desakracja północnego akropolu w Tikal, dopełniona jego spaleniem (Freidel 2012:11; 2018:379).

Nowy porządek na Nizinach Majów zaowocował nowymi trendami w sztuce, ceramice i przede wszystkim stelach z zapisami kalendarycznymi w Długiej Rachubie, które wyrastają niczym grzyby po deszczu w majańskich ośrodkach położonych o kilka dni drogi od Tikal. Najstarsza zachowana stela w Tikal i zarazem najstarsza znana stela na Nizinach Majów zawierająca datę w Długiej Rachubie – Stela 29 wyświęcona została w 292 roku n.e. [8.12.14.13.15] i obrazuje władcę, którego imię, niestety, nie zachowało się na postumencie. Z niebios spogląda jednak na niego wystylizowany na olmecką modłę ojciec – Chak Tok Ich’aak, które to imię będzie często wśród kolejnych władców Tikal powracać.

Tikal
Centralna część Tikal wraz z największymi piramidami, centralnym i północnym akropolem (ma dole w centrum). Na dole po lewej grupa określana jako Mundo Perdido – Zaginiony Świat, gdzie znajduje się m.in. tutejsza Grupa E i boiska.

Klasyczne centrum mocy w złotym wieku Majów.

Jednym z najważniejszych władców Tikal był Jasaw Chan K’awill, który wstąpił na tron w 683 roku n.e., w trzy lata po druzgocącej klęsce swego ojca, Nuun Ujol Chaaka. Nadproże 3 umieszczone pod sufitem świątyni na szczycie piramidy Templo I przy centralnym placu Tikal obwieszcza, że 5 sierpnia 695 powalił on armię (dosłownie krzemień i tarczę) Yuknoom Yich’aak K’ahka II ze złowrogiej dynastii Kanuul, odwiecznego wroga Yax Mutul i boskiego władcę Oxte’tuun (obecnie Calakmul). Był to moment odrodzenia potęgi Tikal (Yax Mutal) i początek końca dynastii Kanuul i Drugiego Królestwa Węża w Calakmul. Inskrypcja w stiuku wewnątrz struktury 50-57 położonej na centralnym akropolu w Tikal mówi o wzięciu znacznego jeńca pochodzącego z Sa’al (obecnie Naranjo, Peten, Gwatemala) i przygotowaniu do złożenia go w ofierze. Yuknoom Yich’aak K’ahk II jest wymieniony z imienia, jednak z inskrypcji nie wynika niezbicie, czy to on sam był jeńcem, a jego bogato wyposażony grobowiec został odkryty na piramidzie II w Calakmul. Jasaw Chan K’awill, odradzając potęgę Tikal, odwoływał się szeroko do symboliki dawno nieistniejącego Teotihuacan (Wite’ Naah, tzw. Nowy Porządek) oraz kaloomte’ Sihyaj K’ahka. Upamiętnienie bitwy Yax Mutal z Kaanul odbyło się 14 września 695, w 13 k’atunów (~256 lat) od jego śmierci. Wyobrażany bywał również w stroju wojownika Teotihuacan.

Tikal, centralny akropol
Centralny akropol w Tikal, rezydencje arystokracji (fot: P.A. Trześniowski).

Tikal (Yax Mutal) za czasów Jasaw Chan K’awilla sprawowało tradycyjną kontrolę nad położonym tuż na południe, obejmującym jezioro Peten Itza królestwem ze stolicą w dzisiejszym Motul de San Jose. Jasaw Chan K’awill w roku 744 n.e. wyprawił się przeciw Sa’al (Naranjo) i pojmał tamtejszego boskiego władcę. Historia ta zapisana na nadprożach z żelaznego drewna sączyńca (Sapodilla), które przetrwały tysiąc dwieście lat w świątyniach na szczycie piramidy Templo I w Tikal, gdzie odkryto grobowiec Jasaw Chan K’awilla i Templo IV, najwyższej spośród majańskich piramid wybudowanych w złotym wieku Majów (72 m). Nadproże 3 w piramidzie Templo I opowiada o wyprawie wojennej Jasaw Chan K’awiila przeciwko Uxte’tuun (Calakmul), nadproże 3 w piramidzie Templo IV opowiada o wyprawie wojennej jego syna (Władca B) przeciwko Yaxha. Inskrypcja na nadproże 2 w piramidzie Templo IV rozpoczyna się od daty zakończenia połowy bak’tunu w 9.15.10.0.0 3 Ahau 3 Mol, a następnie przechodzi do następujących po sobie dzień po dniu wydarzeń dotyczących syna Jasaw Chan K’awiila (Władcy B) w 9.15.12.11.12 6 Eb 0 Pop i gwiezdnej wojny 9.15.12.11.13 7 Ben 1 Pop. Władca B wzniósł stelę 5 na zakończenie trzynastego tuunu piętnastego k’atunu [9.15.13.0.0], w 128 dni po gwiezdnej wojnie wspomnianej na nadprożu 2 w piramidzie Templo IV. Królestwo Sa’al (Naranjo) odzyskało autonomię w ciągu trzech lat, ale do standardowego rytmu wznoszenia monumentów wróciło dopiero po trzydziestu pięciu. Kolejny władca Sa’al (Naranjo) upamiętnił swoje wstąpienie na tron dopiero po dwudziestu sześciu latach…

TIkal stela altair
Grupa roztrzaskanych stel i ołtarzy w sąsiedztwie piramidy VI w Tikal
(fot: P.A. Trześniowski 2022)

Nowe badania archeologiczne w Tikal

Muzeum archeologiczne w Tikal

W muzealnych salach Tikal, do których rzadko zapuszczają się turyści, znajduje się rekonstrukcja grobowca Jasaw Chan K’awiila [Grobowiec 116] – prawdopodobnie najpotężniejszego z boskich władców dynastii Yax Mutal panującej w Tikal, który w 695 roku n.e. odwrócił bieg historii i po ponad stuleciu zależności Tikal od Tronu Węża pokonał Yuknoom Yich’aak K’ahka II – Wężowego Władcę z Calakmul, odwiecznego zaprzysięgłego rywala Tikal. Grobowiec Jasaw Chan K’awiila znajdował się pod schodami piramidy Templo I. To jeden z najbogaciej wyposażonych majańskich pochówków, jaki do tej pory udało się odnaleźć archeologom.

Przemek A. Trześniowski Tikal
Autor, północny akropol Tikal (fot: Grzegorz Krzątała)

© Przemek A. Trześniowski | archeologia.edu.pl

Bibliografia:

Coe, William R. (1965) Ten Years of Study of a Maya Ruin in the Lowlands of Guatemala, „Expedition” 8 (1), Penn Museum

Freidel, David A. (2012) Maya and the Idea of Empire

Freidel, David A. (2018) Maya and the Idea of Empire

Tokovinine, Alexandre (2008) Lords of Tikal: Narratives and Identities. Paper presented at “Arqueología, imagen y texto, VI Mesa Redonda de Palenque”

Tokovinine, Alexandre (2020) Distance and Power in Classic Maya Texts. doi: 10.5876/9781607329534.c007

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *