Orion – Pierwotne Palenisko

Mezoameryka, cywilizacja Majów, archeoastronomia, Orion, Pierwotne Palenisko, Żółw Ziemi

Orion gwiazdozbior konstelacja
Konstelacja Oriona (fot: P.A. Trześniowski 2023)

Gwiazdozbiór Oriona

Orion to jedna z najbardziej charakterystycznych konstelacji mezoamerykańskiego nieba. Oczywiście prekolumbijskie cywilizacje Mezoameryki nie miały wglądu w grecką mitologię, w której Orion to łowca, czy astronomię Starego Świata, w której konstelacja Oriona rozpoznawana była w mniej więcej podobnym, co dzisiejszy, kształcie od czasów Babilonu (Pasterz Niebios) i Egiptu (Sah to Orion z częścią Zająca i innych okolicznych gwiazd), rysowały zatem na swoim niebie własne asteryzmy. Jak wywnioskowała archeoastronomia, cywilizacja Majów na terenie gwiazdozbioru Oriona wyróżniała dwa asteryzmy: Pierwotne Palenisko i Żółwia Ziemi.

Orion gwiazdozbiory
Orion z zaznaczonymi najważniejszymi gwiazdami oraz sąsiednimi gwiazdozbiorami (fot: P.A. Trześniowski 2022, Nakbe)

Palenisko

Pierwotne Palenisko to asteryzm kojarzony z jednym z najbardziej podstawowych pojęć w kosmologii Majów. Pierwotne Palenisko, ma związek z majańską wizją stworzenia uniwersum. W Mezoameryce do dziś w paleniskach używa się trzech kamieni do podparcia naczynia, np. comal – obecnie wykonywanego już najczęściej z metalu, ale nadal służącego do wyrobu ciasta na tortille. Jest to w gruncie rzeczy najprostsza tego typu konstrukcja (trzy punkty dają wystarczająco stabilne podparcie dla naczynia). W gwiazdozbiorze Oriona asteryzm ten reprezentowany jest zatem przez trzy tworzące trójkąt gwiazdy: Alnitak, Rigel i Saiph oraz symbolizujące pierwotny boski ogień zgrupowanie gwiazd i mgławic w centrum tego trójkąta (m.in: M42 – Mgławica Oriona, M43 – Mgławica de Mairana, Hatysa) – znane w europejskiej astronomii jako asteryzm Miecz Oriona.

asteryzm Pierwotne Palenisko
Majański asteryzm Pierwotne Palenisko złożony z trzech gwiazd konstelacji Oriona: Alnitak, Rigel, Saiph i asteryzmu określanego Mieczem Oriona w centrum trójkąta
(fot: P.A. Trześniowski 2022, Nakbe)

Pierwotne Palenisko to w klasycznym języku Majów Uxte’ Tuun (Trzy Kamienie). Układ ten w symbolice Majów był bardzo często odzwierciedlany, np. w monumentalnej preklasycznej architekturze – piramidach triadycznych, czy nazwach geograficznych odnoszących się do mitologicznych miejsc, np. Uxte’tuun – potężne państwo Majów epoki klasycznej ze stolicą w Chiik Nahb (Calakmul).

Asteryzmy Pasa oraz Miecza Oriona (fot: P.A. Trześniowski 2023)

Żółw Ziemi

Żółw Ziemi to kosmologiczna reprezentacja skorupy ziemskiej, również powiązana z majańskim mitem kreacyjnym, znanym z relacji Popol Vuh (odrodzony Bóg Kukurydzy wynurzył się z jaskini – rozpęknięcia w skorupie Żółwia, reprezentowane architektonicznie przez majańskie boiska do pitz). Na niebie Żółw Ziemi reprezentowany był przez asteryzm Pasa Oriona: gwiazdy Alnitak, Alnilam i Mintaka:

Orion Wielki Pies nocne niebo
Gwiazdozbiory Oriona (po prawej) i Wielkiego Psa (po lewej) z Syriuszem, najjaśniejszą po Słońcu gwiazdą na ziemskim niebie (fot: P.A. Trześniowski 2022, El Mirador)

Na Wyspie Wielkanocnej Pas Oriona, znany tam jako Tautori, to jeden z najważniejszych asteryzmów w mitologii Rapa Nui. Skierowany mniej więcej prostopadle do linii horyzontu Tautori wskazywał na moai’e.

Orion jest dobrze widoczny w Polsce, zimą na zachodnim, latem zaś na wschodnim niebie – w porze żniw, aż do samego wschodu Słońca. Dlatego w wiekach średnich, w polskiej astronomii Pas Oriona zwyczajowo był nazywany Kosiarze, zaś Miecz Oriona – Kosiarki.

Bibliografia:

Anthony Aveni (2002) Schody do gwiazd, Zysk i S-ka

Efrosyni Boutsikas, Stephen C. McCluskey, John Steele (eds.) Advancing Cultural Astronomy – Studies In Honour of Clive Ruggles, Springer

2 komentarze

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *