Meteory: Perseidy, Orionidy i inne roje metorów u Majów

Perseidy rój meteorów meteor shower Perseids
Perseidy - rój meteorów jaki powstaje w wyniku cyklicznych przejść komety Swift–Tuttle w pobliżu Ziemi (fot: P.A. Trześniowski 2023)

Archeoastronomia, Mezoameryka, Majowie, epigrafika, Perseidy, kodeksy

Meteor to smuga świetlna wywołana szybkim przelotem meteoroidy przez atmosferę ziemską. Do europejskiej kultury masowej przeszły one pod nazwą spadających gwiazd. Jak wynika z analizy majańskich kodeksów: Madryckiego i Drezdeńskiego, Majowie obserwowali roje meteorów. Wśród rojów znanych cywilizacji Majów były m.in. Perseidy, Orionidy i Eta Akwarydy. Meteory w kosmologii Majów kojarzone były z pociskami, które niebiańskie istoty boskie ciskały w siebie nawzajem. Za taki pocisk moglibyśmy uznać meteoryt, czyli to co pozostanie po przejściu meteoru i upadku na Ziemię.

Perseidy rój meteorów meteor shower Perseids
Bolid z roju Perseid kosmiczny pocisk bogów (fot: P.A. Trześniowski 2023)

Meteory w ikonografii Majów

Datowany na IV stulecie n.e. znacznik boiskowy z Tikal przedstawia istotę ciskającą gwiazdę z miotacza oszczepów. Jest to interpretowane przez epigrafików jako meteoroid. W meteoroid uzbrojony jest również K’inich Yax K’uk’ Mo’ protoplasta dynastii Copan na słynnym ołtarzu Q, przedstawiającym całą tamtejszą dynastię.

Copan, Altair Q
K’inich Yax K’uk’ Mo’ (drugi z lewej) protoplasta dynastii Copan z gwiezdną strzałką w ręce, ołtarz Q (kopia in situ), Copan, Honduras (fot: P.A. Trześniowski 2013)

Meteory w ikonografii Majów pojawiały się na tzw. wstęgach niebios, pośród symboli reprezentujących Słońce, Księżyc, Wenus i noc. Wstęga niebios w majańskich przedstawieniach symbolizowała niebiańską warstwę uniwersum w kosmologii Mezoameryki podobnie, jak wstęga wody reprezentowała jego zalane wodą podziemia. Roje meteorów, zdaniem J.H. Kinsmana, reprezentowane były przez specyficzną wersję glifu T544v, z paciorkami kropek.

Perseidy rój meteorów meteor shower Perseids
Meteor z roju Perseid (fot: P.A. Trześniowski 2023)

Meterory, pociski bogów miały przemożny wpływ na ludzi. Uważano, że wywołują one choroby. Poslom w języku narodu Majów Tzotzil oznacza zarówno chorobę nogi jak i upadek meteoroidu. W świecie zwierząt z meteorami kojarzona była ognistopióra guacamaya barwna ara czerwona (Ara macao).

guacamya papuga parrot ara macao czerwona
Ara czerwona (Ara macao) guacamaya kojarzona przez Majów z meteorami pochodzącymi z rojów Perseid i Orionid, które mają swoje radianty w pobliżu Plejad (fot: P.A. Trześniowski 2013)

Z uwagi na radiant, czyli jakby domniemywany punkt wylotu roju Perseid w Perseuszu uważano, że meteoroidy pochodzące z tego roju są, podobnie jak Orionidy, potomkami Plejad, bardzo charakterystycznej gromady gwiazd otoczonej błękitną mgławicą i widocznej na niebie w pobliżu, w gwiazdozbiorze Byka.

Perseidy

Perseidy w Palenque

K’inich Ahkal Mo’ Nahb III, wnuk Pakala Wielkiego i boski władca B’aakal (Palenque) upamiętnił swoje ostatnie wydarzenie na kamiennej platformie świątyni XIX w Lakamha’ (Palenque) w dniu 9.15.5.0.0 10 Ahau 8 Ch’en (23 VII 736 r. n.e. zgodnie z korelacją 584286). Upłynęło wtedy 166 lat, odkąd jego dynastyczny protoplasta Ahkal Mo’ Nahb II wszedł w wodę (22 VII 570 r. n.e.). W obu wypadkach nocne niebo nad Chiapas raz po raz przeszywały Perseidy.

Perseidy rój meteorów meteor shower Perseids
Perseidy radiant roju na niebie znajduje się między gwiazdozbiorami Perseusza Kasjopei i Żyrafy. Fenomen przypada na okres lipca i sierpnia z maksimum pod koniec pierwszej połowy sierpnia (fot: P.A. Trześniowski 2023)

Obydwie daty: 570 i 736 r. n.e., korelują z długościami słonecznymi roju wynoszącymi odpowiednio 141,4˚ i 141,7˚, kiedy Jowisz znajdował się w konstelacji Panny. 60 633 dni, jakie upłynęło między tymi wydarzeniami, jest równe 14 cyklom syderycznym i 152 cyklom synodycznym Jowisza. Cywilizacja Majów miała sporo czasu na obserwację gwiazd. Wyliczali oni również wartości odpowiadające kilku miejscom po przecinku w naszym dziesiętnym systemie zapisu liczbowego.

Temple XIX stone panel Palenque
K’inich Ahkal Mo’ Nahb III na kamiennym panelu ze świątyni XIX w Palenque. Cztery istotne wydarzenia z jego życia miały miejsce przy niebiańskim akompaniamencie rojów meteorów. Kinsman stawia tezę, że jego imię mogło w istocie oznaczać deszcz meteorów: Orionidów (Ahkal od majańskiego gwiazdozbioru Żółwia w Pasie Oriona, Mo’ od Perseid z radiantem w pobliżu Plejad, Nahb to homofon od naab’, co oznacza deszcz (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Zrodzone z Plejad czy z komety?

Majowie uważali że, Perseidy i Orionidy, główne roje meteorów jakie mogli cyklicznie obserwować, pochodziły z Plejad. Jednak Perseidy powstają w wyniku cyklicznych przejść przez Układ Słoneczny komety 109P/Swift-Tuttle. Kometa Swift-Tuttle została odkryta w 1862 r. niezależnie przez dwóch astronomów. Lewis Swift dostrzegł ją 16 VII, zaś Horace Parnell Tuttle trzy dni później. Wiemy jednak, że 3 VII 1737 obserwował ją również Ignatius Kegler, zaś chińscy astronomowie zarejestrowali ją już w 322 r. p.n.e.

Kometa 109P/Swift-Tuttle w 1992 r. (źródło: NASA)

Kometa Swift-Tuttle przeleciała ostatnio w pobliżu Ziemi w 1992 r. Odwiedzi nas ponownie w 2126 r. Według wstępnych obliczeń istniało ryzyko, że może ona wtedy uderzyć w Ziemię…

Zagrożenie dla Ziemi

Kometa Swift-Tuttle ma 26 km średnicy. Jeśli uderzy w Ziemię, wyzwoli energię około 27 razy większą niż bolid Chicxulub asteroida, która zabiła dinozaury. W trakcie przelotu komety w 1992 r. Brian Marsden ze Smithsonian Center for Astrophysics uniwersytetu Harvarda wysłał do IAU Circulars informacje o potencjalnym uderzeniu komety Swift-Tuttle w Ziemię, w dniu 14 VIII 2126, w przypadku możliwego zaburzenia jej orbity, z prawdopodobieństwem 1 / 10 000. Krzykliwy temat błyskawicznie podchwycił „Newsweek„, siejąc panikę tabloidowym artykułem „Doomsday Science„…

Newsweek kometa tabloid
Tabloidowa okładka „Newsweek” z listopada 1992 r., wieszcząca uderzenie z siłą 100 milionów megaton TNT

Dziennikarstwo zguby

Po zarejestrowaniu Swift-Tuttle jako NEO (Near-Earth Object) i dokładnym przeliczeniu jej orbity, zagrożenie zostało określone jako pomijalne w ciągu najbliższych dwóch tysięcy lat. Sensacyjne doniesienia „Newsweeka”, spreparowane na podstawie wstępnych obliczeń Marsdena, przy określonym przez niego niskim prawdopodobieństwie, nie miały więcej sensu niż dziennikarskie rewelacje związane z wymyślonym końcem świata w roku 2012.

Bibliografia:

Aveni, Anthony F. (2001) Skywatchers: A Revised and Updated Version of Skywatchers of Ancient Mexico, University of Texas Press, Austin

Jenniskens, Peter (2006) Meteor Showers and their Parent Comets, Cambridge University Press https://doi.org/10.1017/CBO9781316257104

Kinsman J. H. (2013) Meteor Showers in the Ancient Maya
Hieroglyphic Codices
(in:) T.J. Jopek, F.J.M. Rietmeijer, J. Watanabe, I.P. Williams (eds.) „Meteoroids 2013, Proceedings of the Astronomical Conference, held at A.M. University, Poznań, Poland, Aug. 26-30, 2013”, pp. 110–116

Lindley David (1992) Earth saved from disaster! „Nature” 360

Marsden, Brian G. (1992) IAUC 5636: Periodic Comet Swift–Tuttle (1992t), Central Bureau for Astronomical Telegrams

Marsden, Brian G. (1992) IAUC 5670: Periodic Comet Swift–Tuttle (1992t)Central Bureau for Astronomical Telegrams

Verschuur, Gerrit L. (1997) Impact! The Threat of Comets and Asteroids, Oxford Academic https://doi.org/10.1093/oso/9780195101058.001.0001

Stephens, Sally (1993) Cosmic Collisions, Astronomical Society of the Pacific

Taube, Karl (2000) The Turquoise Hearth: Fire, Self-Sacrifice, and the Central Mexican Cult of War (in:) D. Carrasco, L. Jones, S. Sessions (eds.) Mesoamerica’s Classic Heritage: from Teotihuacan to the Aztecs, University of Press Colorado

3 komentarze

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *