Królestwo Węża (Kaanul) V: Największe piramidy Majów

Mezoameryka, cywilizacja Majów, epigrafika Maya, archeologia, Kaanul, Dzibanche, El Mirador, Nakbe, El Tintal, Naachtun, Gwatemala, Meksyk, Peten, Campeche, Quintana Roo

Niecka Mirador, nieznane do tej pory stanowiska archeologiczne, odkryte dzięki interpretacji sygnałów LiDAR oraz te znane od lat 1960., odkryte przez Iana Grahama. Obrazowanie wielospektralne uzyskane dzięki misji Sentinel 2 https://earthexplorer.usgs.gov
(Hansen et al. 2022: Figure 2 na licencji CC BY-NC-SA 4.0)

…blisko 1000 nieznanych dotąd osad cywilizacji Majów… – Sensacja archeologiczna z Ameryki Południowej”. Tak wyniki badań opublikowanych w grudniu 2022 przedstawił jeden z opiniotwórczych polskich periodyków, który skopiował pewnie zniekształcone informacje z nieodpowiedzialnych portali zajmujących się popularyzacją nauki. Nie blisko 1000 „osad”, a 417 ośrodków bardzo różnej wielkości, w tym wielkich miast, w większości znanych turystom od dekad, zaś nauce od wieku. Bo wśród „tysiąca nieznanych osad” są ruiny El MiradorNakbe, El Tintal: popularne cele trekkingów w deszczowych lasach Petén do serca królestwa Kaanul czy Naachtun, odkryte przez Sylvanusa G. Morleya w 1922 roku, a potem ponownie przez Cyrusa L. Lundella w 1931 roku.

Bardzo smutny jest fakt, że nauka potrzebuje marketingu na poziomie tabloidów. Na popularyzatorach spoczywa jednak odpowiedzialność – tym większa, że w czasach zalewu informacją coraz trudniej oddzielać ziarno od plew. Przeniesienia Gwatemali do Ameryki Południowej, jakiego dokonał jeden z tygodników, pozwolę sobie nie komentować, ale przyjrzyjmy się reszcie…

Gazeta Polska Gwatemala w Ameryce Południowej
Sensacja geograficzna – Gwatemala przeniesiona do Ameryki Południowej!

Kolebka cywilizacji na Nizinach Majów

Jesień 2022 zaowocowała serią artykułów z kolebki cywilizacji na Nizinach MajówNiecki Mirador-Calakmul. Teksty o nowych odkryciach w => Chacte, dzielnicy El Mirador, o => badaniachYaxnohcah, kolejnym ze środkowopreklasycznych miast z monumentalną triadyczną architekturą, oraz => studium przedstawień ikonograficznych na najstarszych reliefach z Calakmul, tych skrytych głęboko w czeluściach Wielkiej Piramidy – udało mi się błyskawicznie przetłumaczyć na polski. Jednak to czwarty artykuł, poświęcony analizie danych zgromadzonych za pomocą LiDAR-u po gwatemalskiej stronie Niecki Mirador, odbił się najszerszym echem w Internecie.

Dziennik Naukowy 1000 nieznanych osad
1000 nieznanych dotąd osad, odkrytych przez …Dziennik Naukowy 😉

Clickbaitowy kot w worku…

Sensacja oparta na nieprawdziwych informacjach, czy to wskutek niedoczytania (być może autorzy newsów z niektórych portali popularnonaukowych przeglądają tylko nagłówki artykułów?!), czy to niezrozumienia przedmiotu (warto by zajmujący się popularyzacją wiedzy, mieli przynajmniej podstawowe pojęcie o różnych dziedzinach) albo celowego przeinaczania treści (wiadomo, że clickbaity sprzedają się najlepiej, a walutą portali jest ruch: kliknięcia, reakcje i komentarze. Pod naporem bzdur, jakie wylały się z sieci, postanowiłem nie tłumaczyć tego artykułu, a w pierwszej wolnej chwili omówić szerzej temat zespołu najbardziej zagadkowych stanowisk archeologicznych na Nizinach Majów – celu kilku moich pielgrzymek do Petén.

Peten wyprawa archeowyprawy Gwatemala selwa selva muły mulas mules
Peten, gdzieś między Nakbe a Naachtun (fot: P.A. Trześniowski 2017)

Dziennikarski głuchy telefon

Artykuł zespołu Richarda D. HansenaLiDAR analyses in the contiguous Mirador-Calakmul Karst Basin, Guatemala: an introduction to new perspectives on regional early Maya socioeconomic and political organization, opublikowany na łamach „Ancient Mesoamerica” w grudniu 2022, zawiera informacje o zarejestrowaniu za pomocą LiDARu na terenie Niecki Mirador ponad 900 stanowisk – i to tylko w jej południowej części, czyli po gwatemalskiej stronie granicy. Portale popularyzatorskie opublikowały newsy z krzykliwymi nagłówkami, donosząc, że jest to blisko 1000 nieznanych dotąd „osad”!

1000 Discovered Settlements
Głuchy telefon portali popularyzatorskich – masowe powielanie dezinformacji bez weryfikacji źródeł smutną praktyką mediów 🙁

Kalejdoskop nieporozumień

Nic bardziej odległego od prawdy… Naukowcy zgromadzone sygnały zgrupowali w 417 ośrodków, które podzielono na sześć stopni wielkości. Wiele z nich od dawna było znane nauce i o tym wszystkim można przeczytać w oryginalnym artykule. Pośród „nieznanych osad” znajdujemy więc NakbeEl MiradorEl Tintal czy  El Güiro (Wakna) – słynne stanowiska odkryte przez Iana Grahama w latach sześćdziesiątych XX wieku.

Rytualna gra w PITZ(!) była inscenizacją mitu kreacyjnego Majów, w trakcie której gracze – bardzo często władcy – wcielali się w bogów! Zmieszanie prochów w piłce do pitz, o ile rzeczywiście miało miejsce, nie było pohańbieniem, lecz uhonorowaniem zmarłego. Ulamaliztli to gra z innych czasów i całkiem innej kultury…

Podobnie jak w wypadku Tonina, kiedy doniesienia o mieszaniu prochów arystokratów z surowcem do wyrobu piłek, służących do rytualnej gry w pitz, przeinaczono i przedstawiono jako sensację o hańbieniu przez Majów prochów władców po śmierci (videZadziwiające rytuały pogrzebowe w Tonina – czy Majowie przeobrażali swoich arystokratów w piłki?), pora sprostować i to „dziennikarskie nieporozumienie”.

Historia odkrycia El Mirador – wygasłe wulkany w Peten?

El Tintal Peten Gwatemala Guatemala Mano de Leon Nakbe
Piramida triadyczna 1 w Nakbe, obserwowana z około 20 km, ze szczytu piramidy triadycznej Mano de Leon w El Tintal, Peten, Gwatemala (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Historia odkrycia El Mirador i Nakbe jest sama w sobie sensacją. To jedna z legend archeologii Mezoameryki, której głównym bohaterem jest Ian Graham OBE (1923–2017), archeolog znany z wielkich polowych odkryć i tytanicznej pracy poświęconej katalogowaniu majańskich glifów w ramach „Corpus of Maya Hieroglyphic Inscriptions”. Mało kto wie, że Graham sprawnie posługiwał się biegle pejczem i wszelkie podejrzenia w temacie inspiracji dla pewnej filmowej ikony są jak najbardziej uprawnione. Aby na dobre zanurzyć się w legendzie, warto sięgnąć do autobiografii „The Road to Ruins”, wydanej w 2010 roku, ale zacznijmy od El Mirador.

Ian Graham Indiana Jones
Ian Graham z batem i w fedorze, klatka z filmu wspominkowego Bila Saturno

Szczęśliwy traf

Był 1962 rok, kiedy Ian Graham – ucieleśniony pierwowzór filmowego Indiany Jonesa – wracał samolotem z okolic Rio Azul, stanowiska leżącego na pograniczu dzisiejszego Peten w Gwatemali i meksykańskiego stanu Campeche. Czekał go krótki lot do miasta Guatemala: rozliczenia, sprawozdania, raporty… Szczęśliwy traf sprawił, że przypadło mu miejsce po prawej stronie awionetki. Kiedy dostrzegł dwa porośnięte gęstą roślinnością szczyty, przebijające linię horyzontu, postanowił sprawdzić, czy nie zarejestrowano w tym miejscu jakiegoś stanowiska archeologicznego.

Nakbe El Mirador La Danta piramida Peten Gwatemala
Piramida La Danta w El Mirador obserwowana przez obiektyw 600 mm z odległości 12 km ze szczytu piramidy I w Nakbe (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Lotniczy zwiad nad Peten

W październiku 1929 r. słynny pułkownik Charles A. Lindbergh oraz jego nie mniej sławna żona Anne Morrow Lindbergh we współpracy z Carnegie Institution of Washington dokonali pierwszego zwiadu lotniczego nad Peten w poszukiwaniu zaginionych miast Majów. Sam życiorys Lindbergha nadawałby się na odrębną opowieść. Pułkownik był doskonałym pilotem, szpiegiem i obrońcą środowiska naturalnego, ale także jednym z pionierów archeologii lotniczej, którego dokonaniami można byłoby wytapetować ściany hali bohaterów. Jesienią 1930 r. kolejny zwiad wykonała ekspedycja Penn Museum, której przewodził Alden Mason.

Porzucony trop…

Ian Graham przejrzał dokumentację pochodzącą z obu zwiadów lotniczych i przekonał się, że oba wspomniane wcześniej szczyty zaklasyfikowano jako wygasłe wulkany. Jednak Peten to południowa część olbrzymiej wapiennej płyty półwyspu Jukatan, dawnej potężnej rafy koralowej, narastającej kilometrami jeszcze od czasów kredy. Na wulkany zatem nie ma tu miejsca. Niestrudzony archeolog wkrótce znów ruszył w drogę…

Ian Graham, The Road to Ruins, 2012, University of New Mexico Press

El Mirador

To bardzo tajemnicze miejsce. Nie wiemy zbyt wiele na temat El Mirador” – Simon Martin, 2018

El Mirador La Pava piramida triadyczna późny preklasyk
Schody prowadzące na piramidę La Pava w kompleksie piramidy triadycznej La Danta w El Mirador (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Ian Graham nie od razu trafił do celu. Pierwsza ekspedycja przestrzeliła nieco na wschód, kończąc w ruinach Naachtun, na granicy Meksyku i Gwatemali. Stanowisko to odkrył jednak już wcześniej Sylvanus Griswold Morley, o czym Graham przekonał się po powrocie, kiedy sprawdził dokumentację. Odkrycie największych piramid Majów zawisło w tym momencie na włosku, jednak Graham nie poddał się, wrócił i ruszył w teren jeszcze raz, a potem jeszcze wiele kolejnych razy.

Zdumiewiające piramidy

El Mirador zdumiały Grahama dwie rzeczy: 1) nigdy do tej pory nie widział tak potężnych piramid, 2) nigdy dotąd nie widział piramid tak starych… Wszystko tak szczelnie porastała dżungla, że nigdzie nie zachowała się wolnostojąca architektura. Nazwę miasta El Mirador (hiszp. punkt widokowy) zaczerpnął od pobliskiego obozowiska chicleros, robotników leśnych zbierających w lasach Petén chicle: naturalny surowiec do produkcji gumy do żucia. Chicleros korzystali z ogromnych piramid jako z obserwacyjnych wieżyc. Wniosek, że Graham znalazł preklasyczne miasto (1000 p.n.e. – 150 n.e.) z piramidami wyższymi od jakichkolwiek datowanych na okres klasyczny, nie był jednak łatwym kąskiem do przetrawienia dla ówczesnego świata nauki.

Największe miasto Majów?

El Mirador Peten Gwatemala LiDAR
El Mirador na obrazie z LiDAR. Kolorem zaznaczone struktury o wysokości między 15 a 72 m. Granice miasta zaznaczone czerwoną linią przerywaną (Hansen et al. 2022: Figure 7 na licencji CC BY-NC-SA 4.0)

Rdzeń ceremonialnego centrum El Mirador rozciąga się ponad 2 km na osi wschód–zachód, pomiędzy kompleksami piramid triadycznych La Danta i El Tigre i ponad kilometr na osi północ–południe. W okresie preklasycznym cały ten teren mógł być pokryty tynkiem, z którego wyrastały liczne kompleksy świątynne. Największy z nich to zespół piramid triadycznych La Danta (72 m), piętrzący się u wschodniego końca dwukilometrowej sacbé, drogi łączącej go z drugim co do  rozmiaru kompleksem piramid triadycznych El Tigre (55 m). Trzecią pod względem wielkości jest grupa piramid triadycznych Los Monos, znajdująca się na południu centralnej części El Mirador. W El Mirador jest co najmniej 15 kompleksów piramid triadycznych, siedem boisk do pitz (pok-ta-pok) i osiem grup E. Na północ od centralnego akropolu metropolii piętrzy się grupa León, jedna z największych grup E na Nizinach Majów.

Najstarsze piramidy Kaanul?

El Mirador La Danta El Mono piramidy triadyczne Peten Gwatemala sunrise
Poranne zorze wschodu Słońca nad kompleksem piramid triadycznych La Danta, obserwowane ze szczytu piramidy triadycznej El Mono w El Mirador, Peten, Gwatemala (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Kompleks piramid triadycznych La Danta pozostaje po dziś dzień najwyższą i najbardziej masywną budowlą Jukatanu. Sama La Danta, stojąc na platformie o bokach 600 × 320 m, przykryłaby centralny obszar Tikal, a piramida triadyczna El Tigre ceremonialne centrum Tikal z późnoklasycznymi piramidami wielkiego placu i Północnym Akropolem.

Graham wykonał pierwszą mapę i zgłosił El Mirador jako największe miasto Majów odkryte do tej pory. Co ważniejsze wydatował je na okres preklasyczny, czyli epokę uznawaną wtedy za okres formatywny: taki, w którym dopiero formowały się państwa, a struktury społeczne zaczynały ulegać hierarchizacji. Nie powinny więc istnieć społeczności zdolne wznosić monumentalną architekturę w tym czasie. Była to naukowa sensacja, której nie zaakceptowano.

La Pava Danta El Mirador stiukowa maska
Rusztowanie pod stiukową maskę na fasadzie jednej z piramid w grupie La Pava w kompleksie piramidy triadycznej La Danta

Książki do poprawki

El MiradorNakbe szokowały zarówno ogromem, jak i wiekiem. Wkrótce dołączyły do nich El Güiro (Wakna) i El Tintal – kolejne miasta odkryte przez Grahama, również z monumentalną architekturą triadyczną. W Wakna znajduje się grupa E, której wschodnia platforma ma długość aż 208 m! Pozostawała on największą grupą E w Mezoameryce aż do niedawnego odkrycia Aguada Fenix w meksykańskim stanie Tabasco (videLidar na przesmyku Tehuantepec i potężne konstrukcje w Tabasco – pomost między kulturami Majów i Olmeków?).

La Pava, El Mirador, Peten, Gwatemala, piramida
Centralna piramida na szczycie wielkiej piramidy triadycznej La Pava w El Mirado

Potężne piramidy triadyczne, grupy E, gigantyczne miasta oraz łączące je, ciągnąc się dziesiątkami kilometrów drogi z centrum komunikacyjnej pajęczyny w El Mirador… I to wszystko w okresie preklasycznym. Tym bardziej problem stanowiły wstępne datowania Grahama. Pierwsze wykopaliska w El Mirador rozpoczęły się dopiero w 1978 roku. Ku zaskoczeniu świata nauki potwierdziły one tezę wielkiego odkrywcy, przedostatniego z wielkich archeologów polowych Mezoameryki. Podręczniki do archeologii Majów trzeba było zacząć pisać na nowo.

Najstarsze gniazda Węży? Świadectwo wykute w kamieniu – glif herbowy Kaanul

El Mirador La Muerta Kaanul emblem glyph glif herbowy
Glif herbowy dynastii Węża (Kaanul) w La Muerta, El Mirador, Petén, Gwatemala
(fot: P.A. Trześniowski 2022)

Do wielkich odkryć w Niecce Mirador dołączyło w 2003 roku to, które pozostaje obecnie przyczyną najpoważniejszego rozdźwięku między epigrafikami. Na jednym z satelitarnych stanowisk El Mirador, w grupie La Muerta, odkryto wykutą w skale macierzystej inskrypcję, datowaną na około 300 rok n.e. Pośród wczesnoklasycznych glifów widnieje głowa węża: zdaniem Stanleya P. Guentera najstarsze znane wystąpienie glifu herbowego dynastii Kaanul.

Richard D. Hansen, który prowadzi w El Mirador od 40 lat badania archeologiczne, uważa, że Niecka Mirador–Calakmul to nie tylko serce pierwszego ogromnego organizmu państwowego na Nizinach Majów, ale również kolebka dynastii Węża: Kaanul. A Nakbe, El Mirador i El Tintal były kolejno jej stolicami (o problemach i sporach dotyczących pochodzenia dynastii Węża w artykule: Królestwo Węża (Kaanul) III:  wazy dynastyczne Kaanul).

Pierwsze królestwo Węża (Kaanul)

Niecka Mirador-Calakmul w południowej części po gwatemalskiej stronie granicy
Monumentalna architektura południowej części Niecki Mirador-Calakmul: boiska, grupy E, kompleksy piramid triadycznych, drogi i zwykłe piramidy na tle mapy fizycznej. Digital elevation data: ALOS World 3D (AW3D30), Japan Aerospace Exploration Agency (https://www.eorc.jaxa.jp/ALOS/en/aw3d30/), and FARES LiDAR: Hansen et al. (2022: Figure 4 na licencji CC BY-NC-SA 4.0)

Pierwsze Królestwo Węża – mityczne preklasyczne imperium Majów – to idea, którą po raz pierwszy zaprezentował w 2012 roku David Freidel. Zaproponował on granice późnopreklasycznego państwa sięgające tam, dokąd sięga preklasyczna triadyczna architektura. Ten gigantyczny obszar obejmuje Cerro Maya (dawniej Cerros), na wybrzeżu Morza Karaibskiego, Ichkabal i Dzibanche, w stanie Quintana Roo, czy Yaxuna, na dalekiej północy półwyspu Jukatan, 20 km na południe od Chichen Itza!

Freidel dostrzegł też korelację pomiędzy porzucaniem pierwszych wielkich miast na Nizinach Majów a rosnącym wpływem Tikal. Tikal, które byłoby wcześniej – jego zdaniem – podobnie jak Dzibanche czy Calakmul, drugorzędnym, prowincjonalnym ośrodkiem postulowanego imperium Węża, w którym miałoby dojść do rebelii w osobie  pierwszego boskiego władcy Majów: Yax Ehb’ Xooka, inspirowanego przez odległe Teotihuacan. Teoria z naprawdę wielkim rozmachem…

Pierwszy Wielki Dom Kaanul?

Yaxnohcah
Rozplanowanie przestrzenne Yaxnohcah. Trójkąt utworzony przez kompleksy piramid triadycznych Alba, Carmela i Esma oraz grupy międzykardynalne. Wspomniana grupa E znajduje się w Brisa (Kathryn Reese-Taylor na licencji CC BY-NC-SA 4.0))

Sytuacja skomplikowała się nieco, kiedy w 2013 r. Ivan Šprajc odkrył kolejne wielkie miasto, pełne triadycznych piramid. Yaxnohcah – Pierwszy Wielki Dom, jak je nazwano, znajduje się między El Mirador a Calakmul. Leży 26 km na północny-wschód od El Mirador i 21 km na południowy-wschód od Calakmul i tym razem po meksykańskiej stronie granicy. Jak twierdzi Kathryn Reese-Taylorgrupa E w Yaxnohcah jest starsza niż te w Nakbe i El Mirador, a więc tutaj mogła – czy wręcz powinna – być pierwsza stolica domniemanego pierwszego wielkiego imperium Majów…

Brakujące drogi Kaanul

El Mirador sacbeob mapa dróg
Mapa dróg i zbiorników wodnych El Mirador. Pajęczyna dróg międzymiastowych rozciąga się spod piramidy La Danta na północ, ku, być może, Yaxnohcah i na południowy-wschód do Nakbe oraz spod piramidy El Tigre na południe do El Tintal i z grupy Las Cruces na północny-zachód do El Limón i Paxbán. Sieć dróg wewnętrznych łączy centrum z peryferiami, jak: Sacalero, Los Faisanes, Chacté, Los Pericos, La Muerta, Yaxché, Las Ardillas, itd. (Hansen et al. 2022: Figure 17 na licencji CC BY-NC-SA 4.0)

Z miasta nie widać wprawdzie pajęczyny rozchodzących się dróg, jednak w świecie Majów również strumienie i rozlewiska mogły być arteriami komunikacyjnymi. Yaxnohcah praktycznie leży na wodzie i – jak potwierdził Felix Kupprat – poprzez wodę mogło być trwale połączone z Calakmul i innymi stanowiskami wokół Bajo El Laberinto. Mogło tworzyć z nimi swego rodzaju megalopolis.

Badania LiDAR-em wokół Yaxnohcah nie ujawniły również domniemanej drogi, która miała łączyć CalakmulEl Mirador. Postulowali to jeszcze w 2001 roku William J. Follan wraz z współpracownikami, którzy prowadzili badania archeologiczne w Calakmul. Pasowałaby ona również do teorii Freidela czy Richarda Hansena. Jedna z dróg sacbeób wychodzących z grupy El Tigre w El Mirador kieruje się na północ i przechodzi w pobliżu ruin Uxul, już po meksykańskiej stronie granicy. Przez długie lata uważano, że to właśnie ta sacbé, zaś przewodnicy turystyczni w Calakmul chętnie pokazują jej domniemany drugi koniec, nieopodal piramidy I…

calakmul elmirador mirador ladanta danta piramida pyramid
Piramida triadyczna La Danta w El Mirador obserwowana z odległości 40 km, ze szczytu wspomnianej piramidy I w Calakmul przez teleobiektyw 600 mm
(fot: P.A. Trześniowski 2023)

Jak nie Tigre to Danta…

Czy rujnuje to obraz Calakmul jako jednej z prowincjonalnych placówek Pierwszego Imperium? Nie, jeśli rzeczywiście Calakmul i Yaxnohcah były złączone ze sobą wodną magistralą Bajo El Laberinto. Teraz zespół Hansena upatruje koneksji między El Mirador a Calakmul właśnie poprzez Yaxnohcah, a między El Mirador i Yaxnohcah przez sacbé wychodzącą na północ z grupy La Danta (dwa obrazy wyżej). Zespół badaczy z Yaxnohcah, którym kieruje Verónica Amellali Vázquez López, do tej pory istnienia takiej drogi nie potwierdził… Archeoastronom Ivan Šprajc spostrzegł jednak, że piramida I w Calakmul wycelowana jest krawędzią wprost w wielką piramidę La Danta w El Mirador i w dni, gdy powietrze jest dość przejrzyste, efekt ten sami możemy obserwować gołym okiem (zdjęcie powyżej).

Mgły czasów minionych

stela el mirador preklasyczna preklasyk
Późnopreklasyczna stela z El MIrador, Peten, Gwatemala (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Archeologia Majów okresu preklasycznego jest znacznie bardziej ambitną z uwagi na brak wsparcia epigraficznego dla stawianych teorii. O wiele łatwiej jest dziś w przypadku archeologii okresu klasycznego, gdzie rozszyfrowanie pisma pozwoliło przemówić wreszcie historii zaklętej w kamieniach własnym głosem Majów. Korpus preklasycznych inskrypcji jest wątły. Tylko niektóre preklasyczne glify przypominają te rozszyfrowane, pochodzące z późniejszej epoki. W przypadku preklasycznego pisma brakuje w nim również dodatkowych znaków fonetycznych, które współcześni epigraficy otrzymali w spadku po pewnym kontrowersyjnym XVI-wiecznym biskupie i które ponad czterysta lat później umożliwiły odczytanie pisma Majów okresu klasycznego.

stela el mirador preklasyczna glify inskrypcja
Nieodszyfrowana inskrypcja na późnopreklasycznej steli z El MIrador, Peten, Gwatemala (fot: P.A. Trześniowski 2022)

W jednym i drugim przypadku inskrypcje zapisane były językami, które od dawna są martwe, co dodatkowo komplikuje sprawę… Reasumując, preklasyczne pismo Majów pozostaje nadal nierozszyfrowane, czekając na swoich Champolionów, Knorozovów i Rafinesque’ich. Sytuacja taka wymaga pogłębionych analiz materiału archeologicznego i znacznie bardziej wyważonych interpretacji. Pozostawia to również szersze pole do domysłów i spekulacji, które – dopóki nie są falsyfikowalne – mogą przypominać dobrą literaturę fantasy.

Spory o geografię i hydrogeologię

W trakcie gorących sporów archeologom niełatwo czasem dojść do porozumienia nawet odnośnie geografii. Część badaczy, jak David Hixson, twierdzi, że Niecka Mirador-Calakmul nie ma najmniejszego odzwierciedlenia w mapie fizycznej Jukatanu (obraz poniżej). W miejsce lansowanego przez Richarda Hansena określenia MCKB (Mirador-Calakmul Karst Basin) używane są więc pojęcia: Centralny Płaskowyż Krasowy (CKU – Central Karstic Upland) albo Wewnętrzny Obszar Wyniesiony (EIR – Elevated Interior Region). Osobiście uważam jednak, że jest to swego rodzaju spór zastępczy. Istnienie granic działów wodnych nie ma bowiem w tym wypadku aż tak wielkiego znaczenia, jak występowanie spójnego obszaru kulturowego i rozpinających go komunikacyjnych arterii . Aby pogodzić wszystkich, postulowałbym skupienie się na cechach kulturowych, a te, wyznaczane architekturą na mapie Nizin Majów, widać dość wyraźnie.

Mapy topograficzne centralnej części Nizin Majów na podstawie danych satelitarnych z Shuttle Radar Topography Mission (SRTM) https://earthexplorer.usgs.gov (David Hixson 2023)

Pierwszy upadek cywilizacji i wczesnoklasyczny dryft

Przed archeologami wciąż jeszcze wiele do odkrycia odnośnie do preklasycznej cywilizacji Majów. Miejmy nadzieję, że przed epigrafikami również i w końcu kiedyś pęknie też preklasyczny szyfr. Nowe metody badań pozwalają nam sięgać coraz lepiej w przeszłość. Być może kiedyś uda się poznać historię domniemanego Pierwszego Imperium Majów, ale czy uda się nam ją zrozumieć?

Zmiany klimatu wskutek wylesienia

W okresie schyłkowpreklasycznym widać wyraźnie wygasanie ognisk cywilizacji w głównych ośrodkach na Nizinach Majów. Wielkie miasta z triadyczną architekturą zostały opuszczone około 150 roku n.e., a jedną z najbardziej prawdopodobnych przyczyn była totalna degradacja środowiska naturalnego. Doszło do poważnych zmian klimatu, spowodowanych wylesieniem. Susza i głód to problemy, na których zwykle pasą się wojny. Czy uda nam się w porę wyciągnąć wnioski z upadku choćby jednej z dawnych cywilizacji?

La Pava El Mirador piramida triadyczna Kaanul Peten Gwatemala
Nieodrestaurowana piramida triadyczna La Pava w kompleksie La Danta w El Mirador (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Sztafeta na przełomie er

Widać też przenoszenie aktywności z późnopreklasycznych stolic do pobliskich drugorzędnych centrów, które przetrwały upadek preklasycznej cywilizacji Majów, a w okresie wczesnoklasycznym zaczęły kwitnąć. Ogniska cywilziacji przeniosły się z Ichkabal do Dzibanche, z Yaxnohcah do Calakmul lub Naachtun, z Cerros do Santa Rita, czy wreszcie z El Mirador do El Tintal. Czy przyczyną w każdym z tych wypadków była degradacja środowiska naturalnego?

Współczesny przykład z Azji

Zagrożona wybuchem odradzającego się wulkanu Krakatoa stolica Indonezji – Dżakarta, buduje nowe miasto – Nusantara na znacznie bardziej stabilnej geologicznie wyspie Borneo. Ludzie mają więc czasem dokąd się przenosić, choć – jak to pokaże zapewne przykład mocno rozwarstwionej ekonomicznie stolicy Indonezji – nie wszyscy (na zdjęciach poniżej slumsy Sunda Kelapa). Problemy z dostępem do zasobów i jakością życia przywołują i inne demony…

Bitwa na schodach El Tigre – śmierć preklasycznego świata Kaanul

Wśród ruin El Mirador żyły niedobitki, dorżnięte prawdopodobnie około 300 roku n.e. w bitwie na schodach El Tigre. Czy byli wśród nich ostatni władcy preklasycznej dynastii Kaanul, czy tylko ich najwierniejsi poddani – nie wiadomo. Szczątki poległych nigdy nie zostały pochowane. Odkryte na wyższym poziomie ogromnej piramidy, przysłonięte były jedynie warstwami powstałymi po opuszczeniu stanowiska i lasem. Wśród kości znaleziono groty z zielonkawego obsydianu, pochodzącego ze środkowomeksykańskich wychodni w Pachuca. W tym okresie kontrolowane one były przez Teotihuacan – nową potęgę, która zdominowała wczesnoklasyczną Mezoamerykę. Pomocna dłoń w ustabilizowaniu lokalnej sytuacji? Problemy, na których zwykle pasą się wojny… Wśród wiekowych, choć drugorzędnych ośrodków wzeszła nowa gwiazda – Tikal. Bardzo możliwe, że ze wsparciem odległego meksykańskiego hegemona.

El Mirador, piramida La Danta, Peten, Gwatemala Kaanul
Autor na szczycie piramidy La Danta w El Mirador, Peten, Gwatemala

Korzystając z okazji serdecznie dziękuję i pozdrawiam wszystkich, którzy kiedykolwiek dotarli ze mną do ruin El Mirador, El Tintal, Nakbe, El Güiro, La Florida czy Naachtun. Kíimak 'ool!

Przemek A. Trześniowski 13.0.10.6.11 4 Chuwen 4 K’umk’u

Poprzednie cztery artykuły z cyklu Królestwo Węża (Kaanul):

Artykuł ukazał się w kwietniu 2023 r. w portalu „Archeowieści„:
Królestwo Węża V: Największe piramidy Majów

Bibliografia:

Folan, William J.; Jacinto May Hau, Joyce Marcus, W. Frank Miller and Raymundo González Heredia (2001) Los Caminos de Calakmul, Campeche, „Ancient Mesoamerica” 12(2) pp. 293-298

Freidel, David (2018) Maya and the Idea of Empire, (in:) Katherine Brown i George Bey III (eds.) Pathways to Complexity: A View from the Maya Lowlands, University Press of Florida

Graham, Ian (2010) The Road to Ruins, University of New Mexico Press, Albuquerque

Hansen, Richard D. (2014) The Origins & Collapse of the Preclassic Maya in the Mirador Basin, Guatemala, (prezentacja) Library of Congress

Hansen, Richard D. (2013) The Beginning of the End: Conspicuous Consumption and Environmental Impact of the Preclassic Lowland Maya, (in:) Deanne G. Matheny, Joel C. Janetski y Glenna Nielsen (eds.) An Archaeological Legacy: Essays in Honor of Ray T. Matheny, Museum of Peoples and Cultures Occasional Papers 18. Brigham Young University, Provo, Utah, pp. 241-285

Hansen, Richard D. (1998) Continuity and Disjunction: The Pre-Classic Antecedents of Classic Maya Architecture, (in:) Stephen D. Houston (ed.) Function and Meaning in Classic Maya Architecture, Dumbarton Oaks, Washington, pp. 49-122

Hansen, Richard D. (1992) The Archaeology of Ideology: A Study of Maya Preclassic Architectural Sculpture at Nakbe, Petén, Guatemala, (disertation), University of California, Los Angeles

Hansen, Richard D. (1990) Excavations in the Tigre Complex, El Mirador, Petén, Guatemala, El Mirador Series, Part. 3. Papers of the New World Archaeological Foundation n° 62. Brigham Young University, Provo, Utah

Hansen, Richard D., Carlos Morales-Aguilar, Josephine Thompson, Ross Ensley, Enrique Hernández, Thomas Schreiner, Edgar SuyucLey, and Gustavo Martínez (2022) LiDAR analyses in the contiguous MiradorCalakmul Karst Basin, Guatemala: an introduction to new perspectives on regional early Maya socioeconomic and political organization. „Ancient Mesoamerica”, pp. 1-40. https://doi.org/10.1017/S0956536122000244

Hansen, Richard D.; Edgar Suyuc-Ley (2015) Investigaciones regionales en la Cuenca Mirador, 2013 (in:) B. Arroyo, L. Méndez Salinas, L. Paiz (eds.) XXVIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2014, Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala pp. 95-104

Hansen, Richard D., Wayne K. Howell y Stanley P. Guenter (2008) Forgotten structures, haunted houses, and occupied hearts. Ancient perspectives and contemporary interpretations of abandoned sites and buildings in the Mirador Basin, Guatemala, (in:) Travis W. Stanton & Aline Magnoni (eds.) Ruins of the Past. The use and perception of abandoned structures in the Maya Lowlands, University Press of Colorado, Boulder, pp. 25-64

Helmke, Christophe; Felix Kupprat (2016) Where Snakes Abound: Supernatural Places of Origin, (in:) Daniel Graña-Behrens (ed.) Places of Power and Memory in Mesoamerica’s Past and Present How Sites, Toponyms and Landscapes Shape History and Remembrance, Ibero-Amerikanisches Institut – Preußischer Kulturbesitz

Suyuc-Ley, Edgar; Beatriz Balcárcel, Francisco López i Silvia Alvarado (2003) Excavations at the Site of La Muerta, Mirador Basin, Petén, FAMSI

Hansen, Richard D.; Steven Bozarth, John Jacob, David Wahl y Thomas Schreiner (2002) Climatic and environmental variability in the rise of Maya civilization: a preliminary perspective from northern Petén, „Ancient Mesoamerica” 13(2), pp. 273-295

Madeira, Percy C. Jr. (1931) An Aerial Expedition to Central America, „The Museum Journal” XXII (2): 94-153, Penn Museum

Reese-Taylor, Kathryn (2017) Founding Landscapes in the Central Karstic Uplands, (in:) David Friedel (ed.) Maya E Groups: Calendars, Astronomy, and Urbanism in the Early Lowlands, University Press of Florida

Reese-Taylor, Kathryn (2011) Contextualizando el “Colapso” durante el Preclásico Tardío, (in) B. Arroyo, L. Paiz, A. Linares, A. Arroyave (eds.) XXIV Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2010, Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, pp. 31-41

Reese-Taylor, Kathryn; Armando Anaya Hernández, Felix A. Kupprat (2020) Proyecto Arqueológico Yaxnohcah: Informe de la temporada de investigación 2019, manuskrypt, Archivo del Proyecto Arqueológico Yaxnohcah. DOI:10.6067/XCV8457686

Reese-Taylor, Kathryn; Armando Anaya Hernández, Meaghan Peuramaki-Brown, Debra S. Walker, Nicholas Dunning (2016) El asentamiento urbano de Yaxnohcah, Campeche, (prezentacja) 10º Congreso Internacional de Mayistas. Izamal: Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Filológicas.

Ricketson, Oliver Jr.; Alfred V. Kidder (1930) An Archeological Reconnaissance by Air in Central America, „The Geographical Review” 20 (2), pp. 177-206

Verónica Amellali Vázquez López, Kathyrn Reese-Taylor, Debra S. Walker, Mikaela Radford, Jessica Shaw, Armando Anaya Hernández (2022) Maya Ritual Practices during the Preclassic Period in the Grazia Complex at Yaxnohcah, Campeche, „Estudios de Cultura Maya” XL, s. 57-95, DOI: http://dx.doi.org/10.19130/iifl.ecm.2022.60.1120

Vázquez López, Verónica Amellali (2017) La excavación en el complejo Grazia, (in:) Armando Anaya Hernández y Kathryn Reese-Taylor (eds.) Proyecto Arqueológico Yaxnohcah, Informe de la temporada 2016, informe entregado al INAH. México: Instituto Nacional de Antropología e Historia. Mesoweb, pp. 14-43.

Vázquez López, Verónica A., Armando Anaya Hernández, Kathryn Reese-Taylor (2019) Proyecto Arqueológico Yaxnohcah, Informe de las temporadas de investigación 2017-2018, manuskrypt, Archivo del Instituto Nacional de Antropología e Historia.

Vázquez López, Verónica Amellali; Jessica Shaw (2020) Excavaciones en el Complejo Grazia, (in:) Kathryn Reese-Taylor, Armando Anaya Hernández, Felix Kupprat (eds.) Proyecto Arqueológico Yaxnohcah, Informe de la temporada 2019, manuskrypt, Archivo del Instituto Nacional de Antropología e Historia, pp. 17-50.

Šprajc, Ivan (2015) Astronomical Corellates of Architecture and Landscape in Mesoamerica, (in:) C. Ruggles (ed.) Handbook of Archaeoastronomy and Ethnoastronomy. Springer, Nowy Jork https://doi.org/10.1007/978-1-4614-6141-8_56

Walker, Debra S. (2016) Apuntes sobre la secuencia cerámica de Yaxnohcah, (in:) Armando Anaya Hernández, Meaghan Peuramaki-Brown y Kathryn Reese-Taylor (eds.) Proyecto Arqueológico Yaxnohcah, Informe de las temporadas de investigación 2014 y 2015, informe entregado al INAH. México: Instituto Nacional de Antropología e Historia, Mesoweb, pp. 144-171.

Walker, Debra S. (2020) La cerámica de Yaxnohcah, reporte para las temporadas 2016-2017, Proyecto Arqueológico Yaxnohcah, Informe de la temporada 2019, manuskrypt, Archivo del Instituto Nacional de Antropología e Historia, pp. 205-240.

3 komentarze

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *