Mezoameryka, Honduras, Niziny Majów, Copan, ruiny Majów, archeologia Majów, historia Majów, piramidy Majów, Nowy Porządek, Wite’ Naah, Wiinte’naah, Uxwitik’, Qurigua, Tikal, Teotihuacan, Calakmul, Palenque, stanowisko archeologiczne, stanowiska archeologiczne
Copan to jedno z najsłynniejszych stanowisk archeologicznych Mezoameryki. Spektakularne miasto ożywia dyskusję świata nauki i nie tylko nauki od połowy XIX stulecia, kiedy wizje wspaniałych ruin dotarły do szerokiej gamy odbiorców dzięki opisom Johna Lloyda Stephensa i rycinom Fredericka Catherwooda. Słynne ruiny Majów znajdują się w dzisiejszym Hondurasie, w Dolinie Copan, nieopodal granicy z Gwatemalą. Najważniejsze ze stanowisk satelitarnych Copan – miasto Quirigua, choć leży tylko 45 km na północ, znajduje się dziś jednak w departamencie Izabal na południu Gwatemali.
W okresie klasycznym, a konkretnie w latach 427-810 n.e. Uxwitik’ (Copan) było stolicą jednej z największych politycznych potęg na Nizinach Majów. Uxwitik’ (Copan) było wymieniane obok Yax Mutul (Tikal), Kaanul (Dzibanche/Calakmul) i B’aakal (Palenque) jako jeden z czterech geopolitycznych biegunów świata Majów.
Copan słynie ze wspaniałych stel, ponieważ zostały one wykonane w wyjątkowym, mocno trójwymiarowym, stylu, z bardzo głębokim rytem. Również materiał, z którego zostały wykonane – tuf wulkaniczny, pozwolił na lepsze ich zachowanie. Dzięki temu, że zawierają sporo inskrypcji, wraz ze schodami hieroglificznymi, piramidami i ołtarzami, stanowią zapis pełnej rozmachu propagandy historycznej tutejszej dynastii Xukpi. Tę wspaniałą stylistykę skopiowano w Quirigua, które przez kilka stuleci było najwierniejszym wasalem Uxwitik, aż do …największej zdrady w historii Majów, która położyła kres potędze władców doliny Copan.
Copan nie było aż tak potężne jak dwoje głównych konkurentów o hegemonię nad Nizinami Majów: Mutul (Tikal) i Kaanul (Dzibanche/Calakmul), ani tak ogromne jak wielkie stolice północy Jukatanu: Coba, czy Izamal. Metropolia ta miała jednak pod kontrolą teren o powierzchni co najmniej 250 km2, zaś w jej sercu żyło co najmniej 20 tys. Majów. Dane te pochodzą sprzed badań LiDARowych, więc są zapewne mocno niedoszacowane.
Badania archeologiczne w Copan
Historia odkrywania ruin Copan
Pierwszym Europejczykiem, który odwiedził ruiny Copan był prawdopodobnie Diego Garcia de Palacios (1545-1595). Usłyszał on w 1576 r. od miejscowych legendę, że dawne miasto wybudował władca, który przybył tutaj z odległego Jukatanu, a następnie przestał dogadywać się z ludźmi i wrócił w swoje strony… Kolejnym był Irlandczyk Juan Galindo (1802-1840), tak naprawdę John Gallagher – wojskowy gubernator Petén z ramienia Republiki Federalnej Ameryki Środkowej i naturalizowany obywatel Hondurasu, który pojawił się później również w Palenque.
Galindo zauważył podobieństwo inskrypcji w ruinach Copan i Palenque, stąd niektórzy uznają go za pierwszego pośród majanistów. Jednak dopiero wspomniani wcześniej John Lloyd Stephens (1805-1852) oraz Frederick Catherwood (1799-1854) rozsławili ruiny Copan na dobre, dzięki wspaniałej relacji literackiej oraz pięknym rycinom. Było to w rzeczywistości pierwsze mezoamerykańskie stanowisko archeologiczne, jakie po dotarciu do Mezoameryki w 1839 r. mogli zobaczyć Stephens i Catherwood. Stephens kupił ruiny Copan od właściciela terenu za 50 USD.
Jaskinie Copan
„Szedłem przez prochy i kruche szczątki niegdysiejszych ludzi, zmieszane z popiołem i pyłem. Masa zwęglonych i wyprażonych kości pokrywała spąg na głębokość jakichś dwóch stóp.”
– George Gordon, 1898, Caverns of Copan, Honduras.
George Byron Gordon (1870-1927) przejął badania archeologiczne w Copan po swoim mentorze Johnie G. Owensie (1865-1893), który zmarł w wieku 28 lat w samym środku sezonu badawczego. Gordon trafił do podręczników archeologii Majów, ponieważ badał nie tylko miasto ale również tutejsze jaskinie. Sprawdził pięć położonych na północ od Copan (dziś nazywane są one Gordon Cave 1-5). W Gordon Cave 3 znalazł pochodzące z okresu preklasycznego szczątki 600-700 osobników po czym, jako jeden z pierwszych, sformułował hipotezę, iż dla Majów wykorzystanie jaskiń musiało mieć charakter rytualny. Gordon wykonał również w 1896 r. mapę stanowiska (Trześniowski 2023).
Ruiny tętniące od glifów
W latach 1890. z ekspedycją Paebody Museum of Harward University do ruin Copan trafił Alfred P. Maudslay. Opublikował on bogatą dokumentację tutejszych inskrypcji. Rozszyfrowywanie dat umieszczonych w inskrypcjach, rozpoczęte przez Gordona, kontynuował słynny archeolog-szpieg: Sylvanus Griswold Morley. Zaowocowało to wydanym w 1920 r. tomem The Inscriptions of Copan. John Longyear podsumowując badania prowadzone dla Carnegie Institution of Washington opublikował w 1952 r. książkę Copan Ceramics.
Longyear potwierdził również hipotezę Morleya, że Dolina Copan została skolonizowana przez Majów około 435 r. n.e., wcześniej zaś kwitła tutaj całkiem inna kultura – prawdopodobnie proto-Lenków. Wspaniałe rekonstrukcje prominentnych budowli w ruinach Copan zwizualizowała w swoich szkicach Tatiana Proskouriakoff. Badania obszarów rezydencyjnych Copan od 1975 r. prowadził Gordon R. Willey (Andrews & Fash 2005).
Narodowy skarb Hondurasu
W 1952 r. powstał IHAH (Instituto Hondureño de Antropología e Historia). Ruiny Copan były odtąd kluczowymi obiektami działań jego kolejnych dyrektorów. Jesús Nuñez Chinchilla (1915-1973) prowadził w Dolinie Copan pierwsze stricte honduraskie badania archeologiczne. Pochodzący z Copan José Adán Cueva uczynił z tego miejsca swego rodzaju symbol honduraskiej tożsamości narodowej.
Z jego inicjatywy Gordon R. Willey (1913-2002) oraz prowadzący w tym czasie wykopaliska w pobliskim Quirigua w Gwatemali: William R. Coe (1926-2009) i Robert J. Sharer (1940-2012) opracowali wspólnie długofalowy program badań i ochrony ruin Copan. Prócz Willeya, wykopaliska w ruinach Copan prowadzili w kolejnych latach: Richard Leventhal, William Fash, William Sanders, Claude Baudez, Jorge Guillemin, Juan Antonio Valdes, Marshall Becker i David Webster (Andrews & Fash 2005).
Historia Copan
Okres preklasyczny i mgliste związki z El Mirador
W Copan pod pozostałościami kulturowym cywilizacji Majów znaleziono niewydatowaną warstwę preceramiczną (Longyear 1948). 4700-4600 lat temu w Dolinie Copan wprowadzono uprawy kukurydzy. W epoce wczesnopreklasycznej, więc bardzo wcześnie jak na Majów, w dolinie Copan pojawiła się ceramika fazy Rayo (1400-1200 p.n.e.). Najstarsza ceramika wskazuje na kontakty z wybrzeżem Pacyfiku, nie znaleziono jednak żadnej towarzyszącej jej kamiennej architektury. Dokopano się do niej 3 m pod poziomem placu A w grupie architektonicznej 9N-8 na terenie odległego o niecały kilometr od centrum stanowiska Las Sepulturas. Ślady tego domostwa z materiałów nietrwałych zostały następnie pokryte półmetrową warstwą osadów aluwialnych (Fash 2001:63-67).
Około 1000 p.n.e. (faza Gordon) ludzie osiadli w Dolinie Copan zaczęli usypywać pod swoje domy pierwsze platformy z nieociosanego kamienia. Natrafiono na nie również w grupie 9N-8 w Las Sepulturas. Pod ich podłogami grzebano zmarłych z ofiarami w postaci ceramiki i jadeitu. Obyczaj ten zdradza, że ludzi ci byli już wtedy częścią dalekosiężnej sieci wymiany kulturowej, która zdefiniowała Mezoamerykę. Ceramika jest jednak identyczna z tą, którą Gordon znalazł w jaskini Sesesmil (Fash 2001:67-69). Niewiele wiemy o tych najdawniejszych czasach – jedna ze znacznie później wykonanych inskrypcji na ołtarzu I’ odnosi się do roku 321 p.n.e.
Dopiero w protoklasycznej fazie Bijac (50-400 n.e.) do Doliny Copan dotarła pierwsza potencjalna fala kolinizacji Majów, którzy przybyli prawdopodobnie z okolic Kaminaljuyu na Wyżynach Gwatemali. Pojawiły się wtedy najstarsze, charakterystyczne rzeźby i ceramika podobna do tej z Kaminaljuyu. Być może do tych wydarzeń odnosi się data założenia Uxwitik (160 n.e.) spotykana w późniejszych o stulecia inskrypcjach (Fash 2001:64).
Dawni władcy Uxwitik, z okresu poprzedzającego entradę oraz czas dynastii Nowego Porządku, nie doczekali się epitafium na wzór słynnej steli 31 z Yax Mutul (Tikal). Przy dwóch okazjach (stela I i stela 4) wspominane jest zakończenie k’atunu 8.6.0.0.0 (18 XII 159 n.e.), z którym kojarzona jest enigmatyczna postać władcy określanego jako Ux Yop Huun (dawniej Liściasty Pan, albo Władca Selwy, ang: Foliated Ahau), który dokonał tej ceremonii w Chicha'(?) (El Mirador), a 208 dni później przybył do Uxwitik’ (Copan).
Władca z El Mirador
Zgodnie z hipotezą Stanleya Guentera (Freidel 2018:378) władca, którego imię odczytujemy obecnie Ux Yop Huun (dawniej Foliated Ahau), wstąpił na tron Chicha'(?) (El Mirador) w 112 r. n.e., a następnie przeniósł się do Uxwitik’ (Copan). Inskrypcje z Pusilha (w Belize) kojarzą taką postać z ceremoniami zakończenia k’atunu w El Mirador nie tylko w 159, ale też w 81 r. n.e. (Stone & Zander 2011:93).
Ux Yop Huun wymieniany jest również z datą 141 n.e. na steli 2 w Polbox (w południowym Quintana Roo w Meksyku), nieopodal tandemu wczesnych ośrodków Węży (Kaanul): Dzibanche/Ichkabal (Martin 2020:407). Stąd też wątpliwości czy jest to ta sama osoba, czy może raczej tytuł?! W obu wypadkach jednak jest to postać związana z Chicha'(?) (El Mirador) – stolicą wielkiego preklasycznego organizmu państwowego na Nizinach Majów, prawdopodobnie jedynego na przestrzeni dziejów tej części Mezoameryki, który pasowałby do definicji imperium.
Pierwotne Palenisko?
Trudna do rozszyfrowania pozostaje również nazwa Uxwitik’. Literalnie oznaczałaby Trzy Korzenie w Sercu. W Copan nazwa ta występuje co najmniej dwukrotnie: na słynnym ołtarzu Q (D5) konsekrowanym przez Yax Pasaj Chan Yopaata w 776 r. n.e. oraz na steli B, aktywowanej przez Waxaklajuun Ubaah K’awiila na 9.15.0.0.0 (22 VIII 731 n.e. kor: 584285). W obu wypadkach są to dość późne inskrypcje.
Samo Witi wyryte zostało jednak na naszyjniku z muszli znalezionym w grobowcu Hunal – miejscu spoczynku Założyciela dynastii, K’inich Yax K’uk’ Mo’. Chul Witik Ajaw pojawia się również w Copan jako tytuł na ołtarzu Y, sformułowanie Chul Witik na ołtarzu A, zaś samo witik na resztkach steli 48. Na ołtarzu G1 pojawia się natomiast enigmatyczne Chan Witik (4 Witik).
Janice Van Cleve (2022) uważa, że uxwitik to „kamienie węgielne” i synekdocha ox ibxkub – trzech kamieni Pierwotnego Paleniska, w którym miał miejsce akt stworzenia obecnego cyklu wszechświata. Pierwotne Palenisko Majów jest wciąż widoczne jako asteryzm na naszym nocnym niebie, uformowane przez trzy gwiazdy z konstelacji Oriona: Alnitak, Rigel i Saiph oraz widoczną w centrum ich trójkąta Mgławicę Oriona – M42. Zaiste Yax Pasaj Chan Yopaat ułożył swe trzy ołtarze w trójkącie tak, aby symbolizowały Pierwotne Palenisko. W nocy, kiedy uruchamiał ostatni z nich: 9.18.10.0.0 (19 VIII 800 n.e.). Orion i jego asteryzm Pierwotnego Paleniska jaśniał na niebie nad swym ziemskim odpowiednikiem (Schele & Mathews 1999).
Okres klasyczny – rozkwit w Złotym Wieku
Uxwitik’ (Copan) kwitło w epoce wczesnoklasycznej, rozlewając się w latach 250-400 n.e. po żyznej i bogatej dolinie rzeki, aż przyszedł gość z zachodu… W późniejszej części epoki wczesnoklasycznej miała miejsce także spora migracja do Copan z okolic Tikal w Peten (Gwatemala). Mogło to zbiec się w czasie z ustanowieniem nowej dynastii pod auspicjami Sihyaj K’ahk’a z Teotihuacan, panującego w Tikal jako władca władców (kaloomte’) Nowego Porządku na Nizinach Majów. Lokalna wersja entrady… Sam K’inich Yax K’uk’ Mo’ – protoplasta nowej dynastii mógł urodzić się w Uxwitza’ (Caracol) i wychowywać się na dworze w Yax Mutul (Tikal).
Dynastia założona przez K’inich Yax K’uk’ Mo’ panowała w Uxwitik’ (Copan) z lepszym lub gorszym skutkiem przez kolejne prawie 400 lat. Przez większą część tego czasu sprawowała również kontrolę, przez wysunięty punkt projekcji siły w Quirigua, nad sąsiednią doliną rzeki Motagua oraz tamtejszy szlak handlowy z drogocennymi wychodniami jadeitu włącznie. Trzymała się również tronu odległego Teotihuacan aż do ostatnich dni jego istnienia, ponieważ w swojej ikonografii permamentnie stosowała teotihuacańską stylistykę.
Copan i Quirigua zostały zatem uruchomione w V w. n.e. jako wysunięte placówki Wiinte’naah – Nowego Porządku, kojarzonego z cywilizacją Majów okresu klasznego i kulturą władzy dynastycznej, sprawowanej przez boskich władców – k’uhul ajawtak. Swojemu stronnictwu zapewniały w te sposób nie tylko dostęp do żyznych terenów i kontrolę szlaków handlowych, ale i kontrolę nad jedynymi potwierdzonymi złożami jadeitu w Mezoameryce.
Nie tylko Quirigua – Uxwitik’ jako hegemonia południa
Copan musiało promieniować kulturowo, a może i politycznie na co najmniej dwa ośrodki w Belize. Władcy Pusilha, w którym podobnie jak i w Copan, wspominało się jeszcze w schyłkowym preklasyku ceremonię zakończenia k’atuunu w 159 r. n.e., którą odprawił Ux Yop Huun (dawniej: Foliated Ahau) w Chicha'(?) (El Mirador), przybierali co najmniej dwukrotnie imiona władców Uxwitik’ (Copan) wkrótce po ich odejściu. Chodzi o K’ahk’ Uti’ Chan Yopaata i K’ahk’ Uti Witz K’awiila. W pobliskim Nim Li Punit pojawił się władca o wiele mówiącym imieniu Ux Witik’ K’awiil (Martin & Grube 2008).
Dynastia Nowego Porządku (Wiinte’naah) w Copan – Xukpi?
- K’inich Yax K’uk’ Mo’ – 426-~437 n.e.
- K’inich Tok […] ?Ch’ich – ~437 n.e.
- ?K’ahk’ Chan ?Ajaw? – V w. n.e.
- K’al Tuun Hix – > 465 n.e. <
- Yuhkua’ / Yuhka’ – V w. n.e.
- ?Ch’aaj ?Uh Chan Ahk (Muyal Jol) – > 495 n.e. <
- Bahlam Nehn – 524-532 n.e.
- Wi’ [Y]ohl K’inich […] – 532-551 n.e.
- Sak ?Lu’ – 551-553 n.e.
- […] Bahlam – 553-578 n.e.
- K’ahk’ Uti’ Chan Yopaat – 578-628 n.e.
- K’ahk’ Uti’ Juun Witz’ K’awiil – 628-695 n.e.
- Waxaklajuun Ubaah K’awiil – 695-738 n.e.
- K’ahk’ Joplaj Chan K’awiil – 738-749 n.e.
- K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil – 749-763 n.e.
- Yax Pasaj Chan Yopaat – 763-810 n.e.
- Ukit Took’ – 822-?
I. K’inich Yax K’uk’ Mo’ – Założyciel
K’inich Yax K’uk’ Mo’ musiał być jedną z najbarwniejszych postaci swoich czasów. Kształtował historię Nizin Majów, obok takich gigantów jak Sihyaj K’ahk’, a wcześniej Yax Ehb’ Xook, modelując jej tory na kolejne cztery stulecia. Ze steli 63 wiemy, że na nosił również tytuł Uxwitza’ ahau. Każe to przypuszczać, że pochodził z królewskiej linii Uxwitza’ i urodził się w Caracol, w Górach Maya na terenie dzisiejszego Belize.
Analiza izotopów w jego królewskich szczątkach wskazuje jednak, że dorastał w centralnym Peten (Gwatemala), najprawdopodobniej w Tikal. Pojawił się tam w inskrypcji na przerobionej w 406 r. n.e. rzeźbie Hombre de Tikal, znalezionej w Grupie Północnej, wspólnie z tamtejszym władcą – Yax Nuun Ayiinem I – synem Jatzoom Kuy’a z Teotihuacan i pierwszym władcą z nowej, teotihuacańskiej dynastii w Tikal.
Między jego cesarskim namaszczeniem na tron Uxwitik (Copan) w świątyni Wiinte’naah w odległym Teotihuacan, gdzie przybył w dniu 5 Kab’an 15 Yaxk’in 8.19.10.10.17 (6 IX 426 n.e.) a wcześniejszą entradą Sihyaj K’ahk’a na teren dzisiejszego Peten w 378 r. n.e. upłynęło 48 lat. Był więc dobrze i starannie przygotowanym czynnikiem dalszej ekspansji Nowego Porządku na Nizinach Majów.
Urodzony na Wschodzie przybysz z Zachodu
K’inich Yax K’uk’ Mo’ przybył do Uxwitik’ (Copan) z królewskim berłem – k’awiilem w dniu 8 Ajaw 8.19.11.0.13 (9 II 427 n.e.). Inskrypcje mówią, że przybył do Wiinte’naah (Hamann 2021), więc założył prawdopodobnie świątynię Nowego Porządku w przejmowanym przez siebie mieście. Inskrypcje na zoomorfie P w Quirigua (kartusze 5, 6, 7) obwieszczają, że drogi, która trwać miała 153 dni nie przebył sam. Towarzyszył mu Tok „Casper” (pseudonim, nadal nie odczytujemy w pełni imienia), któremu K’inich Yax K’uk’ Mo’, późniejszy władca Uxwitik’ (Copan) założył na głowę królewską opaskę Quirigua. Odtąd przez wieki miasto to pozostawało w stosunku wasalnym do Uxwitik’ (Copan).
Trudno orzekać, czy zawłaszczenie Uxwitik’ (Copan) miało charakter pokojowy. Przeciwko temu świadczyłaby inskrypcja ze steli E (glify C10-C12), która wspomina kogoś, nazwanego K’ahk’ Juun, kogo K’inich Yax K’uk’ Mo’ pokonał i zastąpił na tronie. Konsekrowana była ona jednak dopiero przez K’ahk’ Uti’ Juun Witz’ K’awiila w 692 r. n.e., a więc dość późno w stosunku do omawianych wydarzeń. Zdruzgotana stela 15, z której zachowała się tylko górna część, porzucona dziś nieopodal wejścia na teren stanowiska archeologicznego, może sugerować jednak, że K’inich Yax K’uk’ Mo’ przebywał tu wcześniej, bo jeszcze w 416 r. n.e…
Urodzony wojownik
Szczątki Założyciela noszą w każdym razie ślady licznych ran, w tym złamania prawej ręki, która nigdy dobrze mu się nie zrosła (na ołtarzu Q widać karwasz albo niewielką tarczę na jego przedramieniu), przemieszczenia lewego ramienia oraz pęknięć czaszki. Miał on niewiele ponad 167 cm wzrostu, a jego kości zostały posypane cynobrem.
Rozpoczął budowę przyszłego wielkiego Akropolu Copan, od zalążków przyszłych najważniejszych piramid miasta. Piramida 16 (etap Hunal) była budowlą w stylu talud-tablero, barwną kopią architektury odległego Teotihuacan. Piramida 26 (etap Yax) prezentowała związki z Yax Mutul (Tikal) i obszarem dzisiejszego Peten. Zmarł między 435 a 437 n.e. i spoczął wewnątrz piramidy Hunal (Martin & Grube 2008).
Cesarz Zachodu i kult Założyciela
K’inich Yax K’uk’ Mo’, podobnie jak Sihyaj K’ahk’ nosił tytuł władcy władców Zachodu – ochk’in kaoomte’. Nie chodziło w tym wypadku o kierunek świata (Copan leży w południowo-wschodniej części Nizin Majów) co o kulturowe i polityczne związki ze środkowomeksykańskim tronem hegemona w Teotihuacan. Pododnie jak w wypadku Yax Mutul (Tikal) i Yax Ehb’ Xooka, kult Założyciela był kontynuowany w Uxwitik (Copan) przez wszystkich jego następców. Widać to dobrze zarówno w programach ikonograficznych kolejnych wersji piramidy 16, co w inskrypcjach na monumentach, tak w Copan, jak i w całej Dolinie. Jego potomkowie pięczętowali się już jednak tytułem imperatorów południa – nohol kaloomte’.
II. K’inich Tok […] ?Ch’ich – syn ojca swego i matki swojej
K’inich Tok […] ?Ch’ich (David Stuart 2026:245-246 nazywa go Yopat K’inich) przejął władzę po śmierci ojca około 437 r. n.e. Złożył szczątki Założyciela w jego pałacu Hunal (pierwsza faza piramidy 16), a następnie zabudował go kolejną wersją, Yehnal. Przeorientował ją na zachód, w stronę Teotihuacan. Platformę Yax (pierwsza faza piramidy 26) zabudował swoją platformą Motmot, na której stanęła dzielona z ojcem stela 63 z datą końca dziewiątego baktunu 9.0.0.0.0 (435 n.e.).
Koniec baktunu to najważniejsza zmiana cyklu kalendarycznego w Długiej Rachubie. U stóp platformy umieścił zaskakujący pochówek kobiety, którego pięknie zdobiona kamienna pokrywa zawierała daty 435 i 441 n.e. oraz wizerunki władcy i Założyciela (Motmot marker). Okrągłe wejście do komory grobowej przypomina jako żywo szyb prowadzący do czultunu. Analiza izotopów wykazała, że kobieta pochodziła z centralnego Peten.
Następna świątynia, którą zbudował K’inich Tok […] ?Ch’ich z kolei na Yehnal to Margarita, w której spoczęła jego matka, a zarazem żona Założyciela. Ułożono ją pośród tysięcy fragmentów jadeitu. Uważa się, że to najbogatszy pochówek majańskiej królowej. Jak wykazały badania izotopów, żona K’inich Yax K’uk’ Mo’ na pewno pochodziła z Copan. Założyciel był jak widać praktyczny…
IV. K’al Tuun Hix – lojalista odległego tronu
K’al Tuun Hix jest po K’inich Tok […] ?Ch’ichu najlepiej poznanym spośród enigmatycznych władców Uxwitik (Copan) z czasów początków dynastii. Zabudował platformę Motmot platformą Papagayo, która zaczynała już bardziej przypominać piramidę. Stela 63, konsekrowana przez Założyciela, była nadal centralnym artefaktem sanktuarium. K’al Tuun Hix dobudował jej jednak zdobiony inskrypcją stopień, który został jednak później mocno zniszczony w trakcie rytuału zamknięcia.
W inskrypcji na platformie Papagayo wymieniono też imię Tajom Uk’ab’ Tuuna – władcy nowej dynastii Teotihuacan. Dynastia ta obaliła w wyniku przewrotu dynastię Jatz’om Kuy’a, którego potomkowie panowali tymczasem nadal w Tikal. W Teotihuacan spalono Cytadelę. Jej centralna część – Piramida Pierzastego Węża zotała zasłonięta adosadą, zaś ofiary zakładzinowe zbeszczeszczone. Uxiwitik (Copan) nie zerwało jednak związków z tronem hegemona, bez względu na to kto na nim zasiadał. W przeciwieństwie do Yax Mutul (Tikal), gdzie od 475 n.e. (stele 9 i 13) widać wyraźnie, że zdecydowano się na dochowanie wierności krwi.
David Stuart (2026:248) nazywa go Tuun K’ab Hix i uważa, że zbieżność imion ze słynnym władcą Kaanul nie była przypadkowa. Władca Uxwitik’ (Copan) był pierwszy. Czyżby więzy rodzinne?
VI. ?Ch’aaj ?Uh Chan Ahk/ Muyal Hol
W marcu 2024 r. odkryto w Copan, między strukturami 10L-11 i 10L-8 górną część steli 64. Wymienia ona K’al Tuun Hixa – IV władcę dynastii, z datą prawdopodobnie lajuntuun’u 9.1.10.0.0 (6 VII 465 n.e.). W inskrypcji wymienione zostało również legendarne Chicha'(?) (El Mirador) oraz Muul (Rio Azul) i pobliski ośrodek Uxhaab’te’. Stela 64 należała zatem do serii wczesnoklasycznych monumentów Uxwitik upamiętniających półkatuny, jak: stela 20 – 9.1.10.0.0, stela 24 – 9.2.10.0.0, stela 15 – 9.3.10.0.0 i 9.4.10.0.0 oraz stela 9.5.10.0.0.
Stela była pogruchotana w wyniku nie wiadomo których historycznych wydarzeń, ale użyto jej ponownie w ostatniej fazie przebudowy struktury 10L-11. Na steli widać jednak fragment imienia: … Chan Ahk. Sponsorem steli 64 musiał być zatem ?Ch’aaj ?Uh Chan Ahk, wymieniony również na steli 28 z datą 9.3.0.0.0 (29 I 495 n.e.).
VII. Bahlam Nehn – siódmy w linii
Bahlam Nehn rządził niewiele, bowiem osiem lat, począwszy od koronacji w 524 r. n.e. Trudno powiedzieć czy czuł presję czasu, ale zachowała się po nim tylko stela konserkowana na lajuntuun (półkatun) 9.4.10.0.0 (również 524 n.e.), na której podkreśla, iż jest siódmym władcą w linii dynastycznej od Założyciela. Jest też jedynym boskim władcą Uxwitik (Copan) ze znaną wzmianką poza granicami kraju choć w niezrozumiałym kontekście, a mianowicie na steli 16 w Uxwitza’ (Caracol), datowanej na 534 r. n.e.
VIII. Wi’ [Y]ohl K’inich […] – wielki budowniczy
Wi’ [Y]ohl K’inich wstąpił na tron Uxwitik’ (Copan) w dniu 9.4.18.6.12 8 Eb’ 0 Mak (24 XI 532 n.e. zgodnie z korelacją 584285), tuż po najprawdopodobniej przedwczesnej śmierci swojego poprzednika. Data jego koronacji przetrwała na Stopniu Hieroglificznym piramidy Ante, którą zbudował, struktury zabudowanej obecnie Dworem Wschodnim Akropolu Copan (struktura 20).
Datę jego koronacji odczytano również na Schodach Hieroglificznych i na ołtarzu Q. Wi’ [Y]ohl K’inich przemodelował i rozbudował Akropol w Copan, czyniąc go gigantyczną sceną dla historii Uxwitik’ na kolejne dwa i pół stulecia. Być może był bratem, może synem Bahlam Nehna, któremu mógł dedykować stelę E, wspominającą pewne wydarzenia z jego życia.
W 541/542 Wi’ [Y]ohl K’inich konsekrował piramidę Ante (kolejna faza piramidy 20), a następnie świątynię Rosalila (Martin & Grube 2008) – być może najsłynniejszą wczesnoklasyczną budowlę Majów. Było to barwne i bogato zdobione sanktuarium poświęcone Założycielowi, które znajduje się dziś we wnętrzu piramidy 16, ponad jego grobowcem Hunal (więcej w dziale Architektura Copan). W inskrypcji umieszczonej na stopniu świątyni również wymienione jest imię Wi’ [Y]ohl K’inich (Sharer et al. in: Andrews & Fash 2005).
IX. Sak ?Lu’ – nieodgadniona klęska
Do tajemnic Uxwitik’ (Copan) związanych z preklasycznymi i wczesnoklasycznymi początkami miasta i enigmatycznymi związkami z Chicha'(?) (El Mirador) dołącza zagadkowy okres przełomu między epokami wczesno- oraz późnoklasycznej.
Sak ?Lu’ wstąpił na tron w dniu 9.5.17.13.7 2 Manik’ 0 Muwan (30 XII 551 n.e.). Wiemy, że rządził tylko dwa lata oraz, że z jego czasów, ani z czasów pierwszej dekady rządów jego następcy Tzi? Bahlama (lata 553-564; Sharer et al. 2005:192) nie pochodzi żadna monumentalna architektura. Niektóre źródła wspominają o profanacji zdobień i zdemolowaniu ław i inskrypcji na Akropolu Copan (Guenter 2002:59-61). Badania archeologiczne świadczą także o porzuceniu na pewien okres Quirigua – satelitarnego ośrodka Uxwitik (Copan).
Trudno się oprzeć przesłankom świadczącym, że zarówno Copan jak i Quirigua padły w 553 r. n.e. ofiarami najazdu. W Mezoameryce był to czas wielkich przemian. W odległym środkowym Meksyku zgasła na zawsze potęga Teotihuacan. To co działo się w Teotihuacan miało od stuleci ogromny wpływ na kształt polityczny Nizin Majów…
––– Uwaga, spekulacja na użytek własny, bliskich znajomych i rodziny:
Wiemy, że już w 539 r. n.e. bardzo poważnie zdemolowane zostało Yo’k’ib (Piedras Negras) – miasto, które od 510 r. n.e. było w Peten wysuniętą placówką Teotihuacan w miejsce Yax Mutul (Tikal), którego dynastia panująca dzieliła więzy krwi z poprzednim reżimem Teotihuacan. Do rozdźwięku w dotychczasowym monolicie Nowego Porządku, ściskanym mocną ręką środkowomeksykańskiego hegemona musiało dojść jeszcze w latach 475-490 n.e. (odwrót w Tikal od środkowomeksykańskiej ikonografii i porzucenie związków z teotihuacańskim dziedzictwem widoczny również w ceramice jako przejście fazowe z Manik IIIa do Manik IIIb ), w wyniku zmiany dynastii w Teotihuacan (spalona i zabudowana Cytadela).
Nie wiadomo kto dokonał agresji na królestwo K’in (Piedras Negras) w 539 r. n.e., ale prawdopodobnie związane wtedy z B’aakal (Palenque) i Nowym Porządkiem Pakbul (Pomona), choć najwięcej zyskiwać mogło na tym (Pa’ Chan (Yaxchilan) i Yax Mutul (Tikal)… I raczej nie Kaanul, skoro w 537 r. n.e. K’inich Tatb’u Jol II, władca Pa’Chan (Yaxchilan), pojmał i złożył w ofierze wasala Tun K’ab’ Hixa, władcy Węża z Dzibanche (Martin & Grube 2008:121).
Wiemy również, że w 556 r. n.e. Yax Mutul (Tikal) najechało Uxwitza’ (Caracol) – jednego ze swych najwierniejszych dotychczasowych sojuszników – miejsce, w którym urodził się wychowywany później w Tikal Założyciel. Czy był to atak dyscyplinujący czy wyprzedzający? W kilka lat później, w 562 r. n.e., armia Uxwitza’ (Caracol) pokonała Yax Mutul (Tikal) wspólnie z Wężami z Kaanul (Dzibanche), stając się odtąd do końca czasów poplecznikiem Węży.
Na jednym z fragmentów schodów hieroglificznych Copan widnieje glif herbowy Kaanul (Guenter 2002:59-61). Skąd się wziął i co tutaj robił?! O ile staranne niszczenie monumentów dynastycznych przywodzi na myśl działania wojennych korpusów ekspedycyjnych Węży, paradoksalnie Kaanul w owym czasie mogła mieć układ z nowym reżimem Teotihuacan [vide: Królestwo Węża (Kaanul) VI: Niebezpieczne związki – zagadkowe relacje dynastii Węża z Teotihuacan]. Armia Yax Mutul (Tikal) również niszczyła z zapałem w 556 r. n.e. monumenty w Uxwitza’ (Caracol).
––– finito.
X. Tzi? Bahlam
Tzi? Bahlam zasiadł na tronie w dniu 9.5.19.3.0 8 Ajaw 3 Sotz’ (26 V 553 r. n.e. zgodnie z korelacją 584285). Z późniejszym etapem jego rządów związane mogą być dwa budynki w okolicach dworca 2B oraz stele 9 i 17. Wiadomo z nich tyle, że był on synem B’ahlam Ne’hn’a, prawdopodobnie jak dwójka jego poprzedników. Nie należą one jednak do monumentów zachowanych w jednym kawałku i nie wyjaśniają zagadkowych wydarzeń jakie miały miejsce w Uxwitik (Copan) na przełomie epok.
XI. K’ahk’ Uti’ Chan Yopaat
K’ahk’ Uti’ Chan Yopaat wstąpił na tron w dniu 9.7.5.0.8 8 Lamat 6 Mak (19 XI 578 n.e.) – w 16 lat po wielkiej klęsce Nowego Porządku i terminacji teotihuacańskiej dynastii w Tikal z rąk Węży (Kaanul) i ich nowych sojuszników z Uxwitza’ (Caracol), gdzie urodził się przecież protoplasta dynastii Uxwitik’ (Copan), K’inich Yax K’uk’ Mo’, a więc dotychczasowych sojuszników Yax Mutal (Tikal). W tym czasie Uxwitik cieszyło się dobrobytem, a zagęszczenie ludności w Dolinie Copan wraz z przyległościami i odnogami rosło.
K’ahk’ Uti’ Chan Yopaat znany jest z ledwie dwóch monumentów, jakie się po nim zachowały. Steli P konsekrowanej 9.9.10.0.0 (21 III 623 n.e.), która znalazła się później przy zachodnim dworcu Akropolu i steli 7 konsekrowanej na zakończenie dziewiątego k’atunu 9.9.0.0.0 (12 V 613 n.e.). Są to najstarsze stele w Copan, których nie zdemolowano: nie połamano i nie pogrzebano. K’ahk’ Uti’ Chan Yopaat rządził 49 lat. Zmarł 9.9.1416.9 3 Muluk 2 K’ayab’ (23 I 628), gdy na północy, w centrum Nizin Majów trwały wojny w dominium Węży i ich wasali: Uxwitza’ (Caracol) i Sa’al (Naranjo) (Martin & Grube 2008; Kupprat 2021).
David Stuart (2026:247) tłumaczy jego imię jako Ogniste Są Usta Węża, pomija przy tym jednak ostatni człon jego imienia – Yopaat.
XII. K’ahk’ Uti’ Juun Witz’ K’awiil
K’ahk’ Uti’ Juun Witz’ K’awiil, urodzony prawdopodobnie w 604 i zmarły dopiero w 695 r. n.e. władca pięciu k’atunów, był jednym z najdłużej panujących boskich władców Majów. Koronowany 9.9.14.17.5 6 Chikchan 18 K’ayab (8 II 628 n.e.), na zakończenie jedenastego k’atunu 9.11.0.0.0 (14 X 652 n.e.). Zgodnie ze znanym korpusem epigraficznym jaki pierwszy spośród władców Uxwitik’ (Copan) używał tytułu imperatora południa – nohol kaloomte’. Stuart (2026:248) uważam, że sprawował kontrolę nie tylko nad Quirigua, ale i nad częścią dzisiejszego Salwadoru.
K’ahk’ Uti’ Juun Witz’ K’awiil wystawił wiele znanych monumentów. Są to stele 2 i 3 na wielkim placu Copan, ale też stele 10, 12, 13 i 19 rozłożone astronomicznie w różnych miejscach w Dolinie Copan oraz stelę 23 w satelitarnym stanowisku archeologicznym Santa Rita. Ta ostatnia wspomina o stworzeniu obecnej wersji świata w 3114 r. p.n.e. Tę samą ceremonię k’altunu w 652 r. n.e. mógł on odprawić również w Quirigua, gdzie zostało to upamiętnione na ołtarzu L. Konsekrował też stele: 1, 5, 6, E oraz ołtarze: 5, K, H’, I’.
Zmarł 9.13.3.5.7 12 Manik’ 0 Yaxk’in (18 VI 695) – zabrakło dwóch miesięcy, by dożył wieści o wielkiej klęsce armii Węży (Kaanul) pod wodzą Yuknoom Yichaak K’ahk’a i zwycięstwie Nowego Porządku pod wodzą Jasaw Chan K’awiila I w centrum Nizin Majów. Pochowany został zaledwie dwa dni po śmierci w najwyraźniej wcześniej przygotowanym wcześniej grobie na szczycie zamkniętej piramidy Chorcha, która znajduje się obecnie w czeluściach piramidy 10L-26.
Wśród wyprawy w zaświaty znalazło się 12 ustawionych przed grobowcem wspaniałych kadzielnic z przedstawieniami wszystkich 12 władców dynastii Nowego Porządku w Uxwitik’ (Copan), począwszy od Yax K’uk’ Mo’ w jadeitowych goglach oraz majański kodeks, nad którego szczątkami archeolodzy mogli już jedynie zapłakać. Słynne schody hieroglificzne zdobiące piramidę 10L-26 zostały nazwane przez następcę schodami K’ahk’ Uti’ Juun Witz’ K’awiila.
XIII. Waxaklajuun Ub’aah K’awiil – szczyt potęgi
Czy 13 to pechowa liczba? Zapytajcie 13 władcę z dynastii K’inich Yax K’uk’ Mo’ czy cierpiał na triskaidekafobię – życie stracił na pewno w dość nieoczekiwanych okolicznościach. Koronował się 9.13.3.6.8 7 Lamat 1 Mol (9 VII 695 n.e.), w roku wielkich zmagań w centrum Nizin Majów, które raz jeszcze zakręciły kołem fortuny, przywracając dominację Nowego Porządku i początek końca dynastii Węży (Kaanul). Czy był to spokojny okres w państwie Uxwitik?
Ajpach’wal
Wiemy, że w 718 r. n.e. Waxaklajuun Ub’aah K’awiil spalił pomniejszy ośrodek Xkuy, o nieustalonym do dziś położeniu. W dniu 9.14.13.4.17 12 Kab’an 5 K’ayab’ (2 I 725 n.e.) koronował na władcę podległego sobie Quirigua K’ahk’ Tiliw Chan Yopaata – 14 już w linii sukcesji władcę dynastii, która została zainstalowana tam równocześnie z instalacją dynastii w Uxwitik’ (Copan) w ramach ekspansji Nowego Porządku na Nizinach Majów po entradzie Sihyaj K’ahk’a w 378 r. n.e.
Pod koniec czerwca 726 r. n.e. odwiedził go Ajpach’wal – władca odległego aż o 350 km Wak Piit (El Palmar), które znajduje się dziś na terenie południowo-wschodniego Campeche w Meksyku. Wiadomo to ze schodów hieroglificznych, wyświęconych na na 9.14.15.0.0 (17 IX 726 n.e.). David Stuart (2026:252) sugeruje, że ponieważ w konsekracji schodów brał udział Yuknoom Tok’ K’awiil, władca dynastii Węża (Kaanul) z Calakmul, Ajpach’wal wyruszył w misję jako jego lakam – ambasador.
Waxaklajuun Ubaah K’awiil wyświęcił najwspanialsze ze stel na Nizinach Majów, trójwymiarowe stele: J, C, F, 4 H, A, B, D, E oraz ołtarz S. Na steli A, konsekrowanej w 731 r. n.e. (9.15.0.0.0) wymienił Uxwitik’ (Copan) pośród czterech geopolitycznych biegunów świata Majów, obok Mutul (Tikal), Kaanul (Calakmul) i B’aakal (Palenque). Zabudował Chorchę, piramidę swego poprzednika, wspaniałą piramidą 26 (ten etap nazywany jest Esmeralda), którą przyozdobił schodami hieroglificznymi dedykowanymi poprzednikowi.
Waxaklajuun Ubaah K’awiil wzniósł również piramidy 20 i 21 w dworcu wschodnim Akropolu (obie runęły do rzeki Copan na początku XX w.). Nadbudował piramidę 16 (etap Purpura) oraz piramidę 22, która upamiętnia pełną dumy inskrypcją pierwszy k’atun jego panowania w 715 r. n.e. W dniu 9.15.6.8.13 10 Ben 16 K’ayab’ (10 I 738 n.e.) skończył wielką przebudowę stadionu…
Największa zdrada na Nizinach Majów
Pod koniec kwietnia tego samego 738 roku K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat, kapitan Waxaklajuun Ubaah K’awiila, koronowany przezeń na władcę Quirigua w 725 r. n.e. pojmał swego suwerena i prawdopodobnie spalił jego wojenne sztandary – bogów patronów Uxwitik’ (Copan): K’uy Nik? i Chante Ajaw, zaś 9.15.6.14.6 Kimi’ 4 Sek (3 V 738 n.e.) pozbawił Waxaklajuun Ubaah K’awiila głowy.
Największą zdradę na Nizinach Majów może wyjaśniać inskrypcja ze steli I w Quirigua, konsekrowanej jednak dopiero 62 lata później. Otóż donosi ona, iż na dwa lata przed wspominanym wydarzeniem, ceremonię zakończenia hotunu 9.15.5.0.0 (26 VII 736) uświetnił w Quirigua enigmatyczny Wamaw K’awiil k’uhul Chiiknahb’ ahau (Looper 2003). Wiemy, że Chiiknahb’ to toponim Calakmul, a choć na początku IX stulecia, kiedy konsekrowano stelę I, być może nikt już nie pamiętał o Wężach, na innym monumencie – panelu zrabowanym ze stanowiska w Hix Witz (Zapote Bobal), Wamaw K’awill tytułowany jest jeszcze jako k’uhul Kaanul ahau (Tunesi 2007).
XIV. K’ahk’ Joplaj Chan K’awiil – drugi hiatus w Copan
K’ahk’ Joplaj Chan K’awiil wstąpił na tron Uxwitik w zaledwie 39 dni po śmierci poprzednika w 738 r. n.e. Rządził jedynie 11 lat. Wzniósł w tym okresie piramidę 10L-22A, zwaną Popol Naah – Domem Rady. Wewnątrz znajdowały się toponimy dziewięciu części królestwa Uxwitik, być może związane z systemem dystrybucji wody.
Przez całe jego panowanie i dłużej, bo aż przez 17 lat nie wyświęcano jednak w Copan żadnych monumentów! Istnieją wręcz przypuszczenia, że na pewien czas odwrócono role i Uxwitik (Copan), były hegemon, dostał się pod kontrolę swego byłego wasala. Quirigua w tym samym czasie niesamowicie rozkwitło, zachowując dla siebie w całości olbrzymie dochody ze szlaków handlowych przechodzących przez Dolinę Motagua.
XV. K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil – powstawanie z kolan
Dopiero jego syn, K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiil (Ogień Jest Siłą Niebiańskiego K’awiila) zainicjował powstawanie z kolan. Wstąpił na tron w 749 r. n.e. Ufundował wspaniałe schody hieroglificzne na piramidzie 26, dwa razy dłuższe niż poprzednio i nawiązujące do dziedzictwa Teotihuacan, poprzez użycie glifów stylizowanych na środkowomeksykańskie. Składając się z około 2200 glifów, jest to jedna z najdłuższych inskrypcji w korpusie epigraficznym Majów.
U stóp schodów stanęła wspaniała trójwymiarowa stela M, prezentująca postać władcy, konsekrowana na zakończenie hotunu 9.16.5.0.0 (12 IV 756 n.e.), a przed nią ołtarz A. W 716 r. n.e. kolejna trójwymiarowa stela N, prezentująca K’ahk’ Yipyaj Chan K’awiila, stanęła u stóp piramidy 11.
XVI. Yax Pasaj Chan Yopaat – ostatni władca z dynastii Wiinte’naah i zadziwiający sojusz o zmierzchu czasów
Ostatni z linii władców, Yax Pasaj Chan Yopaat nie rządził już sam. Wstąpił na tron 9.16.12.5.7 (22 VI 763), w ikonografii towarzyszą mu jednak odprawiający podobne ceremonie możni. Na terenie Copan Ruinas znaleziono artefakty trzech osobników posługujących się również tytułem k’uhul ajaw z tą samą datą koronacji (Stuart 2026:259-260).
Yax Pasaj Chan Yopaat nie pochodził też w linii męskiej od założyciela, K’inich Yax K’uk’ Mo’. Jego koronnym argumentem była Chak Nik Ye’ Xook – pochodząca być może z królewskiej krwi dynastii B’aakal (Palenque) matka. David Stuart (2026:408) uważa jedak, że glif-toponim, określający jej pochodzenie, został źle odczytany. c robił w każdym razie co mógł…
Yax Pasaj Chan Yopaat wzniósł wielką piramidę 16, a przed nią ustawił słynny ołtarz Q. Przedstawiając kompletną linię 16 władców, od protoplasty K’inich Yax K’uk’ Mo’, który przekazuje mu berło w kształcie meteoru, miał legitymizować swoje prawa do tronu. Pod ołtarzem znaleziono kryptę ze szczątkami 15 jaguarów. Ufundował dwie stele i ponad 20 ołtarzy. Dokonał licznych modyfikacji architetkonicznych istniejących struktur. Królewska gwiazda Uxwitik’ (Copan) jednak gasła nieuchronnie…
Widać to w na królewski sposób zdobionych rezydencjach magnatów w satelitarnym stanowisku archeologicznym Las Sepulturas i steli, jaką wzniósł w 781 r. n.e. w Los Higos jeden z arystokratów. Yax Pasaj Chan Yopaat tymczasem uświęcił zakończenie cyklu 9.18.15.0.0 (24 VII 805 n.e.)… inskrypcją na kadzielnicy.
O tym, że Yax Pasaj Chan Yopaat dożył zakończenia k’atunu 9.19.0.0.0 (28 VI 810 n.e.) wiadomo tylko z… Quirigua, gdzie z ostatniej wykonanej tam inskrypcji (struktura 1B-1) wnosimy, iż władcy obu tych wrogich sobie od czasu wielkiej zdrady ośrodków: Yax Pasaj Chan Yopaat i Kahk’ Jolow Chan Yopaat, odprawili ceremonię k’altuunu… wspólnie i w porozumieniu (Martin & Grube 2008). Nie zatrzymało to jednak kół czasu i nie odwróciło biegu historii. Na północy, w centralnej części Nizin Majów zaczął się właśnie k’atuun, który przyniósł kres epoce późnoklasycznej. W miejsce wojny gwiezdnej zaczęto powszechnie stosować wojnę totalną…
XVII. Ukit Took’ – ostatni władca Uxwitik
Yax Pasaj Chan Yopaat został prawdopodobnie pochowany w piramidzie 18. Ikonografia mauzoleum miała go łączyć z Pakalem Wielkim z Lakam Ha’ (Palenque), z którym był spokrewniony po kądzieli (matrylinearnie). Jego grobowiec został jednak obrabowany wkrótce później. Na tron Uxwitik’ wstąpił niejaki Ukit Took’, który koronował się jednak dopiero w 822 r. n.e. Nie wiemy nic o jego przodkach, dokonaniach, ani prawach do tronu. Skromny ołtarz L, na którym otrzymuje władzę od swego poprzednika, mający pewnie naśladować słynny ołtarz Q, nie został ukończony… (Martin & Grube 2008). Niziny Majów i ich cywilizacja weszły wspólnie w epokę schyłkowoklasyczną.
Okres postklasyczny – zmierzch świata Majów
Badania archeologiczne w Dolinie Copan wykazały, że pustoszała ona dość wolno, przez kolejne kilkaset lat po porzuceniu przez Majów miasta, dynastii panującej oraz porządku społecznego okresu klasycznego. Upadek królewskiej dynastii Xukpi z Uxwitik’ zataczał jednak nieco szersze kręgi – wraz z królewskim pałacem opustoszało sporo magnackich rezydencji w satelitarnych stanowiskach Copan. W centrum nadal jednak pojawiały się luksusowe dobra, sprowadzane z dalekich stron, chociaż na znacznie mniejszą skalę. Gęstość zaludnienia w dolinie zmalała nieco, choć dopiero w XIV stuleciu tereny te zaczął odzyskiwać tropikalny las (David Webster in: Andrews & Fash 2005).
Architektura Copan
Copan, które możemy dziś podziwiać to ruiny miasta pochodzące z epoki późnoklasycznej (550-830 n.e.). Struktury z okresu preklasycznego i epoki wczesnoklasycznej zostały przykryte późniejszymi budowlami. Dla Majów miało to znaczenie zarówno ceremonialne, zapewniając im kosmologiczną kontynuację dzieł przodków, jak i praktyczne – budowa nowej piramidy wymagała wtedy użycia znacznie mniejszej ilości materiałów, a co za tym idzie, znacznie mniejszych nakładów.
Starsze budowle były ceremonialnie zamykane w rytuale wyłączenia/zamknięcia (ang: termination). Wiązało się to zwykle ze zburzeniem znajdującej się na ich szczycie struktury i wypełnieniem pustych przestrzeni. Czasami również skuciem zdobień na elewacji. Archeologom udaje się docierać do tych starszych faz, ponieważ wypełnienia pomiędzy nimi w Copan dokonywano na mokro, co w przeszłości pozwalało dość mocno wiązać pochodzący z demolki gruz z kamienno-ziemnym uzupełnieniem. Pozwala to dziś archeologom na bezpieczne drążenie tuneli wewnątrz monumentalnych struktur (Sharer et al. in: Andrews & Fash 2005).
Datowanie budowli polega na bezpośrednim datowaniu materii organicznej, którą udaje się znaleźć w wypełnieniach, w szczególności zachowanych fragmentów drewnianych rusztowań i datowaniu pośrednim poprzez typologię znajdowanych w wypełnieniach fragmentów ceramiki. Dodatkowo wspierane jest datami pochodzącymi z inskrypcji, których w Copan jest sporo (Sharer et al. in: Andrews & Fash 2005).
Preklasyczne początki
Najstarsze budowle w Copan wykonywane były w formie kamienno-ziemnych platform, na których wznoszono konstrukcje w formie drewnianych rusztowań i ścian z gałęzi, które były oblepiane gliną. Budowle takie były kryte strzechami z liści palm. W późniejszych epokach pojawiły się kamienne ściany kryte z zewnątrz wapiennym cementem. Nadal były kryte strzechami z materiałów nietrwałych, choć stopniowo zaczynały się pojawiać kamienne sklepienia kroksztynowe.
Niewiele wiemy o preklasycznych, a nawet wczesnoklasycznych początkach Copan. Przyszły akropol zaczynał jako zwykły obszar mieszkalny, z domostwami z cegły adobe (suszona glina), kamieni oraz materiałów nietrwałych. Pod ich podłogami grzebano zmarłych pozbawionych bogatych wypraw grobowych. Preklasyczne centrum Uxwitik mogło zatem znajdować się gdzie indziej.
Później wszystko zostało przykryte wspólną platformą (podłoga Chinchilla), na której wznoszono już kamienne budowle, kryte tynkiem z wapienia. Styl talud-tablero pojawił się w Copan jeszcze w fazie Bijac (50-400 n.e.), podobnie jak w Tikal poprzedzając entradę. Nie wiadomo czy źródłem architektonicznych wpływów na Dolinę Copan w tym okresie było Yax Mutul (Tikal), odległe Teotihuacan, czy Kaminaljuyu na Wyżynach Majów.
Wczesnoklasyczna wolta
Jak wskazują wyniki badań archeologicznych, budowa przyszłego wielkiego Akropolu w Copan rozpoczęła się na co najmniej dwie i pół dekady przed objęciem tronu przez Założyciela (początek fazy Acbi). Również wcześniej pojawiła się w Copan stylizowana na Peten czy Teotihuacan ceramika, w tym misy na trzech nóżkach.
Może to świadczyć, że podbój Uxwitik (Copan) nie zaczął się wraz z koronacją K’inich Yax K’uk’ Mo w 426 r. n.e. Założyciel zbudował piramidę Hunal (obecnie w czeluściach piramidy 16), która, nawiązując kształtem i kolorem do stylu odległego hegemona Teotihuacan, pełniła funkcję jego domu i dworu. Platforma Yax (obecnie wewnątrz piramidy 10L-26) pełniła funkcje świątynne. Hunal zmieniła jednak przeznaczenie, stając się później grobem Założyciela.
Rosalila
Najbardziej znaną wczesnoklasyczną budowlą Nizin Majów jest Rosalila – sanktuarium zbudowane na cześć Założyciela, jako kolejne stadium Mo’ Witz – obecnej piramidy 16. Jest tak ze względu na bardzo dobry stan zachowania i bogate zdobienia budowli, które nie zostały zdewastowane w wyniku rytuału zamknięcia. Trzypoziomowa struktura (technicznie już dwupoziomowe to rzadkość w architekturze Majów, ze względu na problemy wytrzymałości sklepień) ocieka wręcz od grubych stiukowych zdobień.
Był to ostatni taki przejaw zdobniczej ekstrawagancji w Dolinie Copan, ponieważ zaczynało brakować w niej drewna. Rosalila i dla Majów musiała być wyjątkowa, skoro oszczędzono jej destrukcyjnego rytuału zamknięcia. W ramach wyłączenia budowli z użytku, zamiast skuwania zdobień, pomalowano ją całą na biało, pozostawiając wszystkie rzeźby nietknięte, zaś przestrzenie starannie wypełnione. Pełnoskalowy model pokrytej czerwienią świątyni można dzisiaj podziwiać w muzeum na terenie stanowiska archeologicznego.
Chronologia Copan
| Ejar | 880 > n.e. | postklasyk |
| Coner | 600-880 n.e. | późny i schyłkowy klasyk |
| Acbi | 400-600 n.e. | wczesny klasyk |
| Bijac | 50-400 n.e. | schyłkowy preklasyk, wczesny klasyk |
| Chabij | 150 p.n.e. – 50 n.e. | późny preklasyk |
| Sebito | 350-150 p.n.e. | późny preklasyk |
| Bosque | 650-350 p.n.e. | środkowy preklasyk |
| Uir | 850-650 p.n.e. | środkowy preklasyk |
| Gordon | 1000-850 p.n.e. | środkowy preklasyk |
| Plata | 1200-1000 p.n.e. | wczesny preklasyk |
| Rayo | 1400-1200 p.n.e | wczesny preklasyk |
Skarby epigrafiki
Stela B z Copan
transliteracja:
i-tz’a-pa-ja ?-?-ja CHAN-na-ji? u-B’AH-MO’-WITZ-AJAW TZUTZ-ja 15-WINIKHAB’ u-CH’OK[CHAJ]-ji u-B’AH-[li]-AN-nu K’AK’ SIP T209-nu-K’AWIL 13-TZ’AK-b’u-li WIN?-?-TE’-[NAH] 18-u-B’AH[K’AWIL] K’UH UXWITIK AJAW.
transkrypcja:
i tz’ahpaj …j Chanaaj ub’aah Mo’ Witz Ajaw tzuhtzaj holajun winikhaab’ uch’okchaaj ub’aahila’n K’ahk’ Sip …n K’awiil Uxlajun tz’akbuul Wintenaah Waxaklajun Ub’aah K’awiil k’uh[ul] Uxwitik Ajaw
translacja:
„Tedy ukląkł …j Chan … [imię własne steli], to jest wizerunek Mo’ Witz Ajaw. Nastał kres piętnastego k’atunu, to jest rozsiew kropli Waxaklajun Ub’aah K’awiil, trzynastego w linii sukcesji Wintenaah, boskiego władcy Copán, [który] uosabia K’ahk’ Sip …n K’awiil”.
Oryginalna nazwa piramidy 10L-16 to Mo’ Witz, jak wnioskujemy z inskrypcji na steli B, konsekrowanej przez Waxaklajuun Ubaah K’awiila w dniu 9.15.0.0.0 (22 VIII 731 n.e. kor: 584285), 15 k’atunów po konsekracji samej piramidy.
Waxaklajun Ub’aah K’awiil został przedstawiony na steli B jako impersonifikacja boga K’ahk’ Sip …n K’awiila. Jest to ta sama manifestacja K’awiila, która zajmuje kluczową rolę w kalendarzu 819-dniowym z tą różnicą, że jego imię zaczyna się tu od słowa „ogień” – k’ahk’, nie od koloru czerwonego – chak. W nazwach własnych, imionach te słowa mogą być jednak wymienne.
Ciało bóstwa, z wieloma głowami, ma formę rośliny pnącej. Pnącza trzymają cztery z ośmiu ludzików w turbanach (jeden na górze zaginął) i które pojawiają się wokół świętej góry Mo’ Witz. Obraz K’awiila w postaci rośliny kojarzy się z ryciną na stronie 44a Kodeksu Drezdeńskiego, ponieważ jest tam napisane, że Chaahk bierze K’awiila, ale zamiast wizerunku K’awiila, widać coś podobnego właśnie do rośliny w rękach Chaahka.
W tekście używana jest korelacja kalendarzy 584285.
UWAGA: Strona w rozbudowie. Mimo licznych tajemnic, Copan jest jednym z najlepiej przebadanych miast, a ilość materiałów, związanych z tym stanowiskiem, jest przeogromna.
=> Stanowiska archeologiczne Mezoameryki
Wsparcie dla portalu Mezoameryka
Jeżeli uznasz treści publikowane na portalu MEZOAMERYKA: archeologia.edu.pl za użyteczne, wesprzyj nas, przyłączając się do akcji przedłużenia działalności portalu. Wierząc mocno w powszechny i darmowy dostęp do wiedzy, od trzech lat utrzymuję portal własnym sumptem, bez reklam. Opublikowałem tutaj w tym czasie ponad 230 artykułów z materiałami i informacjami pozyskanymi w terenie. Jednak, z roku na rok koszty utrzymania portalu rosną i obecnie jest to już prawie 1200 zł. Dlatego zorganizowałem zbiórkę pod adresem: zrzutka.pl/hw4cay. Zachęcam do nawet najdrobniejszych wpłat. Wspierajmy polską naukę 
Bibliografia:
Andrews, Wyllys E.; William L. Fash Jr (2005) Copan: The History of Ancient Maya Kingdom. School of American Research Advanced Seminar Series, School of American Research Press, Santa Fe / James Currey, Oxford.
Fash, William L. (2001) Scribes, Warriors and Kings: The City of Copan and the Ancient Maya. Revised Edition. Thames & Hudson, Londyn / Nowy Jork.
Fash, William L. Jr (1988) A new look at Maya statecraft from Copan, Honduras. „Antiquity” 62(234) :157-169.
Figueroa, Alejandro J.; Timithy Scheffler (2021) Integrating the Prehistoric Natural and Social Landscapes of the Highlands of Southwest Honduras: A Deep History (in:) Whitney A. Goodwin, Erlend Johnson, Alejandro J. Figueroa (eds.) Southeastern Mesoamerica: Indigenous Interaction, Resilience, and Change, University Press of Colorado, Louisville.
Freidel, David (2018) Maya and the Idea of Empire (in:) Brown, M. Kathryn; George J. Bey III (eds.) Pathways to Complexity: A View from the Maya Lowlands. University Press of Florida, Gainesville, s. 363-386.
Guenter, Stanley P. (2002) Under a Falling Star: A Hiatus at Tikal, (thesis), La Trobe University, Bundoora, Victoria, Australia.
Hamann, Agnieszka (2021) The concept of space in Classic Mayan. „Estudios Latinoamericanos” 40:33-59.
Kupprat, Felix (2020) Migration and Ethnic Complexity at Copan. Workshop on Maya Hieroglyphic Writing, 25th European Maya Conference 2020, Warsaw.
Longyear, John III (1948) A Sub-Pottery Deposit at Copan, Honduras. „American Antiquity” 13(3):248-249
Looper Matthew G. (2003) Lightning Warrior: Maya Art and Kingship at Quirigua. The Linda Schele Series in Maya and Pre-Columbian Studies, University of Texas Press.
Martin, Simon (2020) Ancient Maya Politics: A Political Anthropology of the Classic Period 150-900 CE. Cambridge University Press.
Martin, Simon; Nikolai Grube (2020) Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson, London.
Prager, Christian M.; Elisabeth Wagner, Seiichi Nakamura (2024) Stela 64: A New Epigraphic Discovery at Copan, Honduras. Research Note 31, Textdatenbank und Wörterbuch des Klassischen Maya base de datos de textos y diccionario del maya clásico. DOI: 10.20376/IDIOM-23665556.24.rn031.en
Prager, Christian M.; Elisabeth Wagner (2017) Historical Implications of the Early Classic Hieroglyphic Text CPN 3033 on the Sculptured Step of Structure 10L 11-Sub-12 at Copan. Research Note 7, Textdatenbank und Wörterbuch des Klassischen Maya base de datos de textos y diccionario del maya clásico.
Proskouriakoff, Tatiana (1950) A Study of Classic Maya Sculpture. Carnegie Institution of Washington Publication 593.
Schele, Linda; Peter Mathews (1999) The Code of Kings: The Language of Seven Sacred Maya Temples and Tombs. Scribner.
Stone, Andrea; Marc Zender (2011) Reading Maya Art: A Hieroglyphic Guide to Ancient Maya Painting and Sculpture. Thames & Hudson, London.
Stuart, David (2026) The Four Heavens: A New History of the Ancient Maya, Princeton University Press
Trześniowski, P. A. (2024) Tikál V: Odrodzenie. „Archeowieści”
Trześniowski, P. A. (2024) Tikál IV: Hiatus: historia czasu upadku „Archeowieści”
Trześniowski, P. A. (2023) Tikál III: Nowe rozdanie. „Archeowieści”.
Trześniowski, P. A. (2023) Tikál II: Entrada. „Archeowieści”.
Trześniowski, P. A. (2023) Paradygmat jaskiniowy: Rys historyczny i rola jaskiń w kosmologii i świętym krajobrazie Majów. „Mezoameryka” I. DOI: 10.13140/RG.2.2.35580.76165
Tunesi, Raphael (2007) A New Monument Mentioning Wamaw K’awiil of Calakmul, „The PARI Journal” VIII(2).
Van Cleve, Janice (2022) A New Translation for Ox Witik. Aztlander 2(6).
Van Cleve, Janice (2022) The Life of Yax Kuk Mo: Mover and Shaker in the Maya World, wideoprezentacja, „Aztlander”
von Schwerin, Jennifer (2011) The sacred mountain in social context. Symbolism and history in maya architecture: Temple 22 at Copan, Honduras. „Ancient Mesoamerica” 22(2):271–300, Cambridge University Press
von Schwerin, Jennifer; Heather Richards-Rissetto, Fabio Remondino, Maria Grazia Spera, Michael Auer, Nicolas Billen, Lukas Loos, Laura Stelson, Markus Reindel (2015) Airborne LiDAR Acquisition, Post-Processing and Accuracy-Checking for a 3D WebGIS of Copan, Honduras. „Journal of Archaeological Science: Reports” Vol. 5:85-104.
47 komentarzy