Kaanul – Dynastia Węża

Mezoameryka, Maya, Majowie, Niziny Majów, cywilizacja Majów, historia Majów, władcy Majów, dynastia Węża, Kaanul, Dzibanche, Calakmul, Ichkabal, El Mirador

„The long shadow of the serpent kingdom [Kaanul] falls across Maya
history in ways that are now impossible to ignore. No
other political entity impressed itself so firmly into the
inscriptional record of the Classic-period southern lowlands
nor came so close to mastery over it” – Simon Martin, 2024

Kaanul – klasyczny hegemon

Dzięki licznym odniesieniom epigraficznym, zgromadzonym w ciągu ostatnich 35 lat, wśród majanistów panuje obecnie konsensus, iż na Nizinach Majów w okresie klasycznym istniało mocarstwo z kolejnymi stolicami w Dzibanche i Calakmul, na czele którego stała królewska dynastia Kaanul (Węża).

Najpotężniejszy z rodów, jakie kiedykolwiek władały na Nizinach Majów, wciskał swe macki wszędzie, dokąd tylko zdołał, brutalną siłą czy podstępem wpływając na los metropolii tak odległych jak Coba na dalekiej północy Jukatanu, Palenque i Tonina w obecnym stanie Chiapas, na zachód od półwyspu, czy Copan w dzisiejszym Hondurasie na dalekim południu Nizin Majów, a być może nawet Teotihuacan na wyżynie środkowego Meksyku.

Najczęściej wymieniani w inskrypcjach…

O tym, jak wielki wpływ na świat Majów i jego geopolitykę miała hegemonia Kaanul, świadczy już choćby ilość wzmianek w inskrypcjach odnoszących się do dynastii Węża, inskrypcjach pochodzących spoza powyżej wymienionych stolic – największa spośród wszystkich, nie tylko pod względem ilości, ale i odległości, z którą mogło już konkurować jedynie położone na terenie środkowego Meksyku, daleko poza ziemiami Majów, Teotihuacan. W miarę postępu badań, hegemonię Kaanul zaczęto coraz częściej określać terminem: imperium.

Bazując na epigrafice można założyć, że siła sprawcza Kaanul rozciągała się nad większością obszaru Nizin Majów w okresie późnoklasycznym, między 530 a 750 r. n.e. Apogeum potęgi przypadało na lata 636-736 n.e., kiedy dynastia Węża (Kaanul) rezydowała w Calakmul. Lata te zostały najlepiej poznane dzięki zachowanym inskrypcjom, które powtarzają imiona trzech kolejnych władców: Yuknoom Ch’een II, Yuknoom Yich’aak K’ahk II i Yuknoom Took’ K’awill.

Kaanul, Kanu’l, Kaanal, Kanul – uwagi o pisowni

Christophe Helmke używa pisowni Kanu’l w odniesieniu zarówno do mitycznego toponimu jak i patronimu – herbu dynastii Węża. Alfonso Lacadena używał najbardziej rozwiniętej wersji Kaanu’ul. Alexandre Tokovinine pisze Kaanu’l lub Kaanuˀl. David Stuart używa najprostszej wersji Kanul. Simon Martin używa pisowni Kaanul, która jest obecnie stosowana najczęściej, ale przypomina, że równie dobrze mogło to być Kaanal czy Kaaniil. W tekstach zwykle przyjmujemy pisownię proponowaną przez Simona Martina.

Odkrywanie dynastii Kaanul

Czas, kiedy zwoje Węża zaczynały rozwijać się po Nizinach Majów, lata 400-636 n.e., jest znacznie słabiej znany, z uwagi na mniejszą ilość zachowanych inskrypcji. Może to być wynikiem skłonności Kaanul, w ramach dbałości o politykę historyczną, do usuwania świadectw przeszłości, które były dowodem istnienia innych porządków niż ten jedynie słuszny. Mimo, iż królewski tytuł k’uhul Kaanu’l ajaw – boski władca Węża jest jednym z najczęściej występujących w całym korpusie inskrypcji majańskich hieroglifów, przez długie lata nie było wiadomo, gdzie centrum państwowości Kaanul mogłoby się znajdować.

Początki geopolityki Majów

Heinrich Berlin Neubart, który zapoczątkował subdziedzinę zwaną geopolityką Majów dzięki temu, że jako pierwszy wyróżnił w 1958 r. pośród majańskich glifów toponimy – symbole oznaczające miejsca i spróbował przyporządkować je poszczególnym miastom Majów, glif z głową węża opatrzył jedynie krótką notką: „miejsce, którego nie znam”. A był to glif-toponim, który powtarzał się w inskrypcjach najczęściej. Wzmianki o Kaanul znajdowane były wszędzie tylko nie „tam”, zaś enigmatyczną stolicę długo nazywano Stanowiskiem Q (od hiszpańskiego Que?).

Dwie stolice klasycznej dynastii Węża (Kaanul) – enigmatyczne Stanowisko Q

W 1968 r. Thomas S. Barthel doszedł do wniosku, że glif głowy węża musiał oznaczać jedną z czterech najważniejszych stolic na południowych Nizinach Majów epoki klasycznej (250-909 n.e.). W 1973 r. Joyce Marcus sformuowała tezę, iż tajemnicza stolica Węża mogła znajdować się w Calakmul (południowo-wschodnie Campeche, Meksyk), jednak była to nadal tylko niepotwierdzona hipoteza. W 1974 r. Jeffrey Miller zidentyfikował pierwsze imię władcy z tej nieznanej dynastii: Yuknoom Yichaak K’ahk.

Calakmul?

W 1979 r. Peter Mathews rozpoznał datę urodzin Yuknoom Yichaak K’ahka na znajdujących się w zbiorach Carnegie Institution of Washington fotografiach pochodzącej z Calakmul steli 9 (stela na fotografii powyżej). Inskrypcja ta nie przetrwała jednak do dzisiejszego dnia). Matthews nie był bynajmniej entuzjastą hipotezy umiejscowienia stolicy Kaanul w Calakmul. W 1994 r. David S. Stuart i Stephen D. Houston rozpoznali natomiast glify-toponimy związane z Samym Calakmul: Uxte’tuun i Chiiknahb. Choć żaden z nich nie przypominał nawet glifu z głową węża, dynastię Kaanul osadzono w Chiiknahb’ (Calakmul), stolicy królestwa Uxte’tuun.

Dzibanche?!

Kiedy już wreszcie odtrąbiono sukces, lokując tajemniczą stolicę Kaanul w Calakmul, w 1995 r. świat obiegła sensacyjna wiadomość o odkryciu hieroglificznych schodów z sześcioma inskrypcjami prezentującymi boskiego władcę Węża, które kazałyby umieścić stolicę Kaanul w Dzibanche (południowe Quintana Roo, Meksyk). W Dzibanche znaleziono również kilka królewskich grobów, w tym w 2004 r. jeden z artefaktem (zdjęcie poniżej), który pozwolił zidentyfikować złożonego w nim arystokratę jako Yuknoom Jom Uhut Chana – boskiego władcę Węża, nazywanego przez dekady pseudonimem Świadek Niebios (Sky Witness).

Nowe odkrycia wpędziły majanistów w głęboką konsternację – ślady z Dzibanche były wczesnoklasyczne, znacznie starsze od tych późnoklasycznych z Calakmul. W Calakmul brakowało z kolei wczesnoklasycznych śladów panowania dynastii Węża, a w czeluściach wielkiej piramidy I znaleziono dwie stele prezentujące władców pochodzących z innej niż Kaanul dynastii – i do tego sprofanowane przed ich pogrzebaniem. Stela 114 z Calakmul, wyświęcona w 514 r. n.e., wymienia władcę z dynastii Suutz’ – Nietoperza, również pana na Chiiknahb’.

La Corona…

Stanowiskiem Q zostało ostatecznie La Corona w Peten (Gwatemala) – bynajmniej nie stolica, a jedno z pomniejszych, choć niewątpliwie ważnych strategicznie emporiów dynastii Kaanul. Z La Corona pochodziła jednak w owym czasie większość znanych, odnoszących się do dynastii Węża inskrypcji, a wiele istotnych dla majańskiej historiografii informacji jest odkopywana tam nadal (to np. pozwoliło ostatnio na odkrycie, że Yuknoom Yich’aak K’ahk II nie mógł zostać złożony w ofierze po przegranej bitwie z Yax Mutal (Tikal) w 695 r. n.e., ponieważ żył jeszcze w 697 r. n.e., a nawet znalazł siłę żeby grać w pitz z wasalami).

Zagadkę podwójnej stolicy dynastii Węża Kaanul rozwiązano po dopiero po kolejnych dekadach badań na kilku różnych stanowiskach archeologicznych i złożeniu pewnej bardzo ważnej inskrypcji z prawie dwudziestu kamiennych fragmentów artefaktu, rozrzuconych po Naranjo, Xunantunich, Ucanal i Caracol. Słynne schody hieroglificzne z Naranjo stały się przy okazji schodami hieroglificznymi z Caracol.

Schody hieroglificzne z Caracol

Schody hieroglificzne z Naranjo

Pierwsze fragmenty najsłynniejszych schodów hieroglificznych w archeologii Majów odkrył Teobert Maler w 1905 r. w Naranjo. Te dwanaście paneli i trzy mniejsze fragmenty badał później Sylvanus G. Morley, a jeszcze później Ian Graham. Dokumentacja sporządzona przez tego ostatniego pozwoliła ocalić wiedzę, kiedy dwa spośród paneli zostały wykradzione, a inne rozwieziono po różnych kolekcjach muzealnych na świecie.

Tatiana A. Proskouriakoff i Michael Closs określili widełki czasu przedstawione w inskrypcjach ze schodów hieroglificznych z Naranjo na lata 623-642 n.e. oraz budzącą emocje tematykę: sukcesy militarne K’ana II (pseudonim), boskiego władcy Uxwitza’ (Caracol) odniesione nad królestwem… Sa’al (Naranjo) w latach 626 i 631 n.e. Linda Schele i David Freidel w 1990 r. postawili tezę, że schody te zostały konsekrowane w Naranjo przez zwycięską armię Caracol jako aneks zniewagi do klęski.

Nie tylko Naranjo…

W 1972 r. Ian Graham znalazł fragment pasujący do schodów hieroglificznych z Naranjo na boisku w Ucanal, stanowisku archeologicznym położonym gdzieś w połowie drogi między Naranjo a Caracol. Fakt, który pomijano do momentu, gdy Arlen i Diana Chase odnaleźli kolejny ułomek schodów z Naranjo w… Caracol. Wtedy hieroglificznym schodom z Naranjo nadano prawidłowe imię. W czerwcu 2016 r. panel pochodzący ze schodów znaleziono w Xunantunich w Belize (Death Becomes Her…), a w pięć tygodni później kolejny (Sharper than Serpent’s Tooth…). Ten ostatni, zrządzeniem losu, okazał się niegdyś być pierwszym. Z rozrzuconych kawałków można było wreszcie złożyć w miarę kompletną sentencję.

Schody hieroglificzne z Caracol były konsekrowane w 642 r. n.e. zdobiąc najprawdopodobniej piramidę B-5 w Uxwitza’ (Caracol). W 680 r. n.e. po zwycięstwie K’ahk’ Xiiw Chan Chaahka z Sa’al (Naranjo) nad Uxwitza’ (Caracol) schody te rozebrano po czym wyniesiono je jako łup wojenny i ulokowano przed piramidą B-18 w Naranjo. Jeden z fragmentów został we wspierającym najwyraźniej armię Sa’al (Naranjo) Ucanal, dwa kolejne w Kat Witz (Xunantunich) na terenie dzisiejszego Belize.

Przeniesienie Tronu i Jaskini Węża – wielka przeprowadzka i rozłam dynastyczny Kaanul

Oprócz zwycięstw Tutum Yohl K’inich Tz’uutz’ II (K’ana II), władcy Uxwitza’ (Caracol) nad Sa’al (Naranjo), hieroglificzne schody z Caracol opisują rozłam w dynastii Kaanul. Wojnę domową Węży po śmierci władcy Tajo’m Uk’ab K’ahk’a w 630 r. n.e. i przeniesienie tronu i świętej jaskini Węża z Dzibanche do Calakmul przez pomniejszego władcę Węża (zwykły tytuł ajaw nie k’uhul ajaw), określanego przez dekady jako Yuknoom Łeb (imię prekoronacyjne nie do końca czytelne), rezydującego w Chiiknahb’ (Calakmul) w państwie Uxte’tuun.

Władca ten w 631 r. n.e. złożył w ofierze pokonanego władcę Sa’al (Naranjo). Obecnie epigraficy nie mają już większych wątpliwości, że Yuknoom Łeb, albo Łebski Yuknoom to późniejszy Yuknoom Ch’een II zwany przez nas Wielkim, który w 636 r. n.e. koronował się boskim władcą Kaanul w Calakmul, dokąd przeniósł stolicę.

Yuknoom Ch’een II został dzięki temu k’awiilem, protoplastą nowej dynastii. Wcześniej pojmał, a później, w 640 r. n.e., w 10-lecie śmierci Tajo’m Uk’ab K’ahk’a złożył w ofierze swojego królewskiego kuzyna /brata: Waxaklajuun Ubaah Kana – boskiego władcę Węża z Dzibanche, które po splądrowaniu zaczęło podupadać.

Więc jednak da się przenieść jaskinię pochodzenia…?

Inskrypcja ze schodów hieroglificznych z Caracol ujawniła przede wszystkim bardzo rzadkie wydarzenie w świecie Majów ze względu na ich religijne przywiązanie do świętej jaskini pochodzenia, zlokalizowanej dla każdej społeczności w określonym miejscu i będącej w jej kosmologii lokalną axis mundi: przeniesienie Świętej Jaskini Węża z Dzibanche do Calakmul – machaj k’awilil tahn ch’een kanu’l pahtaal k’awiil ta uxte’tuun (nie ma odtąd K’awiila w jaskini Kaanul, oto jest K’awiil w Uxte’tuun).

O ustanowieniu królestwa Kaanul 9.10.2.4.4. 12 K’an 17 Uo wspomina też panel z La Corona (to 11 IV 635 r. n.e. zgodnie z korelacją astronomiczną 584285). Kaanul było najwyraźniej w okresie wczesnoklasycznym również toponimem Dzibanche, zanim zasłynęło jako herb dynastii. Warto jednak pamiętać, że Kaanul to również Wak Chan Nal – miejsce z wyższego planu egzystencji – mityczna jaskinia, w której ścięto głowę bogu kukurydzy w majańskim micie kreacyjnym Popol Vuh.

Dlaczego Calakmul?

Dlaczego Calakmul? Bo to wielki i ważny ośrodek, położony bliżej centrum Nizin Majów, przy ważnym szlaku handlowym (Bajo el Laberinto), a dalej skomunikowany siecią preklasycznych arterii komunikacyjnych (sacbeób) przez Yaxnohcah, El Mirador, El Tintal i Balamnal przez Colorada lub Noholnal z okolicami La Corona i przez El Pesquero z okolicami Tikal i Uaxactun. Calakmul mogło być zajęte już w czasie militarnych ekspedycji Węży na odległe B’aakal (Palenque). David Stuart (2026:271) uważa, że Calakmul mógł zająć jeszcze Yuknoom Jom Uhut Chan (Świadek Niebios).

Korzenie dynastii Kaanul – jedna czy kilka dynastii?

Pochodzenie dynastii Węża i jej wczesna historia budzą nadal wiele silnych emocji. W Dzibanche nie ma zbyt wielu informacji epigraficznych, a schody hieroglificzne I z Dzibanche wciąż nie są w pełni odczytane. Poważne spory epigrafików i archeologów toczą się o sekwencję władców Kaanul, znaną z Pucharów Dynastycznych, geograficzne umiejscowienie jej korzeni oraz właściwe osadzenie w czasie. W przeciwieństwie do absolutnej większości rodów Majów, związanych raz na zawsze ze swą jaskinią pochodzenia, w wypadku dynastii Kaanul nie jest to wcale proste. Od kilku dekad zmagają się o to archeolodzy z Calakmul, Dzibanche, El Mirador i Yaxnohcah.

Puchary Dynastyczne Kaanul

Słynne Puchary Dynastyczne Kaanul to na dzień dzisiejszy trzynaście artefaktów – naczyń do picia kakao wykonanych w stylu kodeksowym. Naczynia te przedstawiają sekwencję do 19 władców Węża, kopiowaną w przeszłości ze wspólnego, prawdopodobnie papierowego źródła (kodeksu Majów) i z propagacją błędów nawet w wypadku tego samego autora, jak np. niemożliwe do wystąpienia w złożonym systemie majańskich kalendarzy daty.

Tuzin pucharów jest nieznanej proweniencji – pozbawione kontekstu odnalazły się, niestety, już w prywatnych kolekcjach. Wszystkie jednak zdają się pochodzić z Niecki Mirador-Calakmul na pograniczu Gwatemali i Meksyku, a konkretnie z Nakbe, gdzie zostały wykonane w okresie 680-740 n.e., czyli za czasów panowania dynastii Węża w Calakmul. Jedną tylko znaleźli archeolodzy, w trakcie wykopalisk w Calakmul (kilka fragmentów tak naprawdę, ale tylko tyle pozostaje w terenie po saqueadores…).

Znane Puchary Dynastyczne Kaanul to: K6751 (19), K1372 (13), K5863 (11), K1371 (10), K1005 (10), K2094 (10), K1334 (7), K1344 (7), K0955 (6), K0999 (6), K1302 (6), RutaMaya (5), Calakmul (8?). Gdzie K oznacza numer naczynia w katalogu MAYAVASE Justina Kerra, zaś liczba w nawiasie długość sekwencji władców Węża przedstawianą na konkretnym naczyniu (trzy fragmenty z Calakmul pokazują władców: drugiego, trzeciego i ósmego). Puchary K1344, K1005 i K0955 znajdują się obecnie w zbiorach Museum of Fine Arts, Boston pod numerami odpowiednio: 1988.1285, 1988.1243 i 1988.1189. K6751 została zarejestrowana w zbiorach Los Angeles County Museum of Art (LACMA) jako prezent od anonimowego darczyńcy.

Preklasyczna czy klasyczna dynastia Węża?

Niektóre imiona z Pucharów Dynastycznych pasowały do znanych władców z dynastii Kaanul, ich kolejność i daty koronacji nie zgadzały się jednak dokumentnie. Simon Martin orzekł, że musi to być zatem jakaś starsza, jeszcze preklasyczna sekwencja (1000 p.n.e. – 250 n.e.). Ponieważ najpełniejsza lista 19 władców, przedstawiona na naczyniu K6751 oznacza, estymując, około 400 lat historii, zaproponował umieszczenie korzeni dynastii Kaanul w El Mirador, lecz później jako lepszego kandydata wskazał na Ichkabal – preklasyczny ośrodek z momentalną triadyczną architekturą, odkryty dopiero w 1997 r. na południu obecnego stanu Quintana Roo, a odległy od Dzibanche jedynie o 11 km.

Preklasyczna koncepcja Kaanul w El Mirador

Richard D. Hansen i Stanley P. Guenter lokują jednak dynastię Kaanul w preklasycznych ośrodkach: Nakbe, El Mirador i El Tintal (Ton), stanowiskach z potężną architekturą triadyczną, jakiej rozmachem nie dorównało już nic pobudowanego w okresie klasycznym – złotym wieku Majów. Teorię Hansena wspomaga olbrzymia głowa ociekającego jadem węża odkryta na słynnym reliefie z El Mirador (zdjęcia powyżej i poniżej) datowanym na ~300 p.n.e. i znanym już teraz jako Relief Popol Vuh.

Guenter dodaje do tego inskrypcje z Ton (El Tintal), które jego zdaniem przedstawiają preklasyczną wersję glifu herbowego Kaanul, chociaż jest to opinia kontestowana przez innych epigrafików. Twardym argumentem na rzecz tej teorii z pewnością jest niewątpliwie datowany na ok. 300 r. n.e. piękny klasyczny glif herbowy głowy węża odkryty na terenie La Muerta, na przedmieściach El Mirador (fotografia poniżej).

Zdaniem Hansena i Guentera historia władców Węża z Pucharów Dynastycznych zaczynałaby się zatem w 392 r. p.n.e. i tylko w ten sposób daty z ceramiki pasowałyby do skomplikowanych kalendarzy Majów. Sekwencja z zawierającego najdłuższą listę 19 władców, pucharu K6751, kończyłaby się wtedy na 20 r. n.e. Do dziś jednak brak publikacji, która pokazywałaby jednoznaczne dopasowanie dat koronacji władców z Pucharów zapisanych w tzolk’in i haab’ do Długiej Rachuby w okresie preklasycznym. Ich imiona nie pojawiają też się w żadnych znanych preklasycznych inskrypcjach z Niecki Mirador-Calakmul.

Wczesnoklasyczna koncepcja Kaanul w Dzibanche i Ichkabal

Sekwencję z Pucharow Dynastycznych próbowano również i nadal usilnie próbuje się dopasować do władców Kaanul z Dzibanche, znanych ze źródeł epigraficznych okresu klasycznego (250-909 n.e.). Problemem tej koncepcji są jednak niezgodne daty koronacji oraz kolejność panowania. Simon Martin, który w 1997 r. po 2013 przychylał się do hipotezy, że puchary muszą w takim razie przedstawiać listę nieznanych preklasycznych władców Węża, stwierdził następnie, że musi ona przedstawiać władców z mitów.

Jednak w 2017 r., k’atun po pierwszej publlikacji z 1997 r., Martin zmienił zdanie. Wraz z Dimitrem Bielayevem zidentyfikował w sekwencji z Pucharów Dynastycznych nowego, nieznanego wcześniej władcę dynastii Węża (Kaanul), którego istnienie potwierdzono dzięki odczytanym na nowo glifom ze Świątyni Inskrypcji w Dzibanche i który w 550 r. n.e. przyjął odpowiadający cesarskiemu tytuł władcy władców – kaloomte’.

Zgodnie z teorią Martina panowanie Filaru Niebios (Skyrisera), protoplasty dynastii Kaanul z Pucharów Dynastycznych, którego imienia wciąż jeszcze nie jesteśmy w stanie odczytać, zaczynałoby się w 232, 180, lub 128 r. n.e. Koronacja ostatniego na liście Uk’ay Kaana (Syczący Wąż/Scroll Serpent) miałaby wtedy miejsce w 592 r. n.e. Niestety, nie zgadza się to jednak ze znaną, wcześniejszą aż o 13 tuunów datą jego koronacji w 579 r. n.e. i późniejszymi wydarzeniami, w których brał udział, znanymi z innych źródeł epigraficznych wykutych w twardym kamieniu.

Pierwsze Imperium kontratakuje

Stanley P. Guenter (2022), epigrafik broniący teorii preklasycznego osadzenia korzeni dynastii Kaanul w El Mirador, zwraca uwagę, że o ile wczesnoklasyczne daty zgadzałyby się dla wspomnianego powyżej 16-go w sekwencji K’ahk’ Ti’ Ch’ich’ i K’ahk’ Ti’ Ch’ich’ Aj Saakila z Dzibanche, to nadal nie pasują daty koronacje następujących po nim władców Węża: Yuknoom Jom Uhut Chana II, Yax Yopaata i Uk’ay Kaana , na którym kończy się lista z Pucharów Dynastycznych.

Sekwencja ta nie zgadza się nawet z uwzględnieniem skorygowanych dat, zaproponowanych przez Sergeia Vepretskiego (2022). Na bazie 13 znanych nam Pucharów widać przecież, że daty w tzolk’in i haab’ nie zgadzają się również między nimi. Daty ważnych wydarzeń historycznych dotyczących wspomnianej czwórki władców Węża, panujących w Dzibanche pod koniec epoki wczesnoklasycznej są jednak nieco lepiej znane, wywołują więc rozdźwięk podobnie jak imię Węża, znanego jako Yuknoom Yax Yopaat, które nie zgadza się z 18 pozycją na liście z pucharów dynastycznych, czy Tuun K’ab Hix, którego również nie ma na liście.

Epicykle na deferentach

Dynastyczne imiona władców mogą się wielokrotnie powtarzać w mniej lub bardziej dokładnych cyklach. To, że powtarzały się wśród władców Kaanul widać zarówno po sekwencji z pucharów, jak i z innych inskrypcji: np. wczesnoklasyczny Yuknoom Ch’een ze schodów hieroglificznych Dzibanche vs. późnoklasyczny Yuknoom Ch’een z Calakmul, Yuknoom Yich’aak K’ahk’ – 13 w sekwencji z pucharów dynastycznych vs. Yuknoom Yich’aak K’ahk’ z Calakmul, Yuknoom Jom Uhut Chan (Świadek Niebios) jako 11 i 17 władca w sekwencji z pucharów… (numery I i II przy imionach dynastycznych czy przymiotniki jak 'wielki’ nadali władcom Węża epigraficy, aby móc ich odróżniać wzorem europejskich rodów).

Założenie, że Majowie, którzy malowali Puchary Dynastyczne nie byli skrybami i nie rozumieli przepisywanych inskrypcji pomaga tutaj niewiele. Oczywiście, na pucharach widać przykłady błędów, pominięcia bloków glificznych czy dwóch różnych dat wykonanych tą samą ręką na dwóch różnych naczyniach, jednak problemy z kolejnością i tylko jedną zgadzającą się datą zdają się zbyt poważne.

Sekwencja Kaanul v. D 2.1 z pucharu dynastycznego K6751

1. 7 Chuen 19 Pop – „Skyriser”
2. 10 Imix 10 Yaxkin – Tayel Chan K’inich
3. 3 Imix 7 Yax – Chanal Chak ‘Am/Chapaat
4. 4 Etznab 1 Muan – Yax/Chsak Tzak Jol
5. 13 Ahau 8 Sotz’ – ??
6. 1 Imix 12 Mol – Ch’a? Jol
7. 13 Cib 19 Chen – Si-?-?-ti? ‘a-xi-ma
8. 8 Lamat 11 Yaxkin – Chak ?Yak
9. 1 Muluc 2 Kankin – Taaj Yohl Bahlam
10. 12 Chuen 8 Sip – Yuknoom Ch’een
11. 11 Kaban 10 Keh – Jom Uhut Chan / Yuknoom ?Chan Kaanal
12. 1 Chuen 19 Xul – Yuknoom ?K’ahk’
13. 8 Kaban 5 Xul – Yuknoom Yich’aak K’ahk’
14. 11 Kaban 10 Pop – Yuknoom Ek’ Ti’ Chan I
15. 3 Akbal 1 Tzec – Tajoom Uk’ab K’ahk’ Tuun K’ab Hix
16. 7 Lamat 6 Uo – K’ahk’ Ti’ Ch’ich’
17. 10 Kaban 10 Pop – Jom Uhut Chan II (Sky Witness)
18. 9 Eb 19 Keh – Yuknoom Ti’ Chan II Yax Yopaat
19. 9 Imix 9 Yaxkin – Uk’ay Kaan (Scroll Serpent)

Sekwencja historyczna Kaanul

• …
• Yuknoom Ch’een I – > 416/428 – 442/454 n.e. <
• …
• Tuun K’ab Hix – >520, 546 – 550? n.e. <
• K’ahk’ Ti’ Ch’ich’ Aj Saakil – [550-572 n.e.] <
• Yuknoom Jom Uhut Chan (Świadek Niebios) – [572-589 n.e.] <
• Yuknoom Yax Yopaat – [572? <573> 579? n.e.]
• Uk’ay Kaan (Syczący Wąż / Syk Węża) – [579-611 n.e. | 612 n.e. <
• Yuknoom Ti’/Uti’ Chan – > 612?, 619 – 622? n.e.]
• Tajoom Uk’ab’ K’ahk’ – [622-630 n.e.]
• Waxaklajuun Ubaah Chan – [630-636 n.e.]
• Yuknoom Ch’een II Wielki – [636-686 n.e.]
• Yuknoom Yich’aak K’ahk’ – [686-698 n.e.]
• Yuknoom Took’ K’awiil – [698-735? n.e.] — produkcja pucharów
• Wamaw K’awiil – [736?-740? n.e.]

Problemy koncepcji Dzibanche

Najwięksi nieobecni…

Większość Pucharów Dynastycznych nie zawiera sekwencji dłuższej niż siedmiu władców Kaanul. Znana jest tylko jedna, która przedstawia sekwencję 19, jednak i ta nie jest przecież kompletna. Na liście z Pucharów Dynastycznych brakuje bowiem najważniejszego architekta wczesnoklasycznej ekspancji dynastii Węża (Kaanul) – Tuun K’ab Hixa, który oplótł konkurencyjne Mutul (Tikal) ośrodkami sojuszniczymi i zwasalizowanymi od wschodu, jak: Sa’al (Naranjo) i być może Uxwitza’ (Caracol) i od zachodu, jak Sak Nikte’ (La Corona), umożliwiając swym następcom atak na centralną bazę Nowego Porządku.

Jeśli przyjąć hipotezę o wczesnoklasycznej dynastii z Dzibanche, zastanawiający jest jednak fakt, że brakuje Pucharów Dynastycznych, które przedstawiałyby pełną jej sekwencję z Yuknoom Ch’eenem II Wielkim, Yuknoom Yich’aak K’ahk’iem II i Yuknoom Took’ K’awillem, panującymi w Calakmul do momentu zamówienia tam tych pucharów, wykonanych w pobliskim Nakbe. Powinno to być przecież oczywiste dla naczyń wyprodukowanych za ich panowania.

Nie dziwi może aż tak bardzo brak władców Węża panujących pomiędzy Uk’ay Kaanem (Scroll Serpent) a Yuknoomem II Wielkim. Yuknoom Ti’ Chan, Tajoom Uk’ab’ K’ahk’ i Waxaklajuub Ubah Kan mogli być jego stryjami lub starszymi braćmi, a więc byli nieistotni z perspektywy późnoklasycznej linii krwi dynastii Węża (Kaanul) panującej w VII i VIII w. n.e. Calakmul.

Made in Nakbe

Co ciekawe, ceramika w stylu kodeksowym nie jest odnajdywana na żadnym stanowisku na północ od Calakmul, np. w Becan i w regionie Rio Bec. Przede wszystkim, żaden taki artefakt ani też jego fragment nie został nigdy dotąd znaleziony w Dzibanche… Ceramika kodeksowa była natomiast naśladowana w Calakmul czy La Corona, stając się inspiracją dla ceramiki pseudokodeksowej o żółtym, nie zaś kremowym tle. Nadaje to szczególne znaczenie Niecce Mirador w kręgu kulturowym poźnoklasycznej dynastii Kaanul, niezwykle słabo zamieszkanej w tym okresie. Na szczytach wielkich późnopreklasycznych piramid w Niecce Mirador znajdowano późnoklasyczne kadzielnice…

Machaj k’awilil tahn ch’een Kanu’l pahtaal k’awiil ta Uxte’tuun – problem logiczny…

Jeżeli rzeczywiście wszystkie Puchary Dynastyczne były wykonane w Nakbe, w Niecce Mirador-Calakmul, nie ma logicznego uzasadnienia, aby poddani Węży z regionu Calakmul – w tym momencie władców lepszej części majańskiego świata, gloryfikowali królów z dawnej gałęzi dynastii, zważywszy fakt jej formalnego odcięcia – przeniesienia świętej jaskini, zdemolowania starej kolebki rodowej i mianowania Yuknooma II Wielkiego k’awiilem.

W znanych inskrypcjach z Calakmul do czasów sprzed przeprowadzki odwoływano się jedynie w wypadku Uk’ay Kaana (Scroll Serpent), który był pewnie ojcem Yuknooma II Wielkiego. Jego następcy natomiast byli określani w inskrypcjach jako: drugi i trzeci po k’awiilu. Gdyby do władców Kaanul z Dzibanche miała modlić się jakaś opozycyjna szlachta, lepszym tematem byłaby lokalna dynastia Suutz’. Odnoszenie się natomiast do dynastii jeszcze starszej, wtedy na pewno już legendarnej, wręcz mitycznej – do preklasycznego Pierwszego Imperium, mogłoby mieć jakiś sens…

Reasumując, o ile są dowody czyniące hipotezę umieszczenia sekwencji z Pucharów Dynastycznych we wczesnoklasycznej dynastii Węża z Dzibanche problematyczną, zaś logicznie gloryfikacja władców Węży z Dzibanche w Calakmul z pominięciem władców z Calakmul pozbawiona jest logicznego uzasadnienia, wciąż brak jest takich, które mogłyby potwierdzać preklasyczną wersję z El Mirador. Potrzeba więcej danych, szukajmy kolejnych inskrypcji. Szczególnie preklasycznych! Wielka strata, że nie znaleziono niczego w Ichkabal…

Propaganda – oręż wojny. Krąg kulturowy Kaanul na Nizinach Majów

Istotnymi elementami ekspresji dominacji Kaanul były kultura i polityczna propaganda. Daje się zauważyć następujące prawidłowości: 1) Nie każdemu lokalnemu władcy na terenie dominium wolno było konsekrować stele – mogli sobie na to pozwolić wasale o najwyższym stopniu w hierarchii, przyjmujący królewskie tytuły w stopniu ahau czy k’uhul ahau z rąk władcy władców – kaloomte’; 2) Caius regio eius historiae… Węże uprawiali staranną politykę historyczną, usuwając świadectwa nieprawomyślnej przeszłości zarówno w trakcie najazdów jak i przejęć (casus Calakmul); 3) Kobiety – wężowe cesarzówny na tronach zdominowanych ośrodków były ważnym elementem spajania i utrwalania dominium.

Eksponowana rola kobiet z królewskiej dynastii Kaanul

W ośrodkach kręgu kulturowego Kaanul nie wstydzono się swoich żon. Często stawiano stele przedstawiające z jednej strony króla, z drugiej strony królową, lub częściej pary stel, z których jedna poświęcona była władcy, zaś druga władczyni. Wzajemne usytuowanie królewskich małżonków znamionowało ich status: ważniejsze prezentowane było na steli po prawej, spoglądając na drugie w heraldyczne prawo.

Stela 28 z Calakmul (fotografia z lewej powyżej) przedstawia władczynię w charakterystycznej ażurowej sukni z jadeitowych koralików. Być może jest to matka Yuknoom Ch’ena II Wielkiego – Ix K’abel, która mogła pochodzić z lokalnej dynastii Suutz’ w Chiiknahb’/Calakmul. Stela 29 (zdjęcie wyżej po prawej) przedstawia władcę z dynastii Kaanul. Być może jest to ojciec Yuknoom Ch’ena II Wielkiego, urodzony jeszcze w Dzibanche Uk’ay Kaan.

Nie zawsze jednak na steli po lewej była małżonka. Ponieważ eksport wężowych księżniczek na trony miast zwasalizowanych lub sprzymierzonych z Kaanul, był jednym z elementów geopolityki Węży, władczynie w takich miastach zajmowały stelę po prawej. Miały wyższy status od swych poślubionych morgianatycznie mężów, sygnowany cesarskim tytułem ix Kaanul kaloomte’. Takie przykłady mamy w Waka’ (El Peru) czy Sak Nikte’ (La Corona).

Skromność tytulatury…

W miastach zdominowanych przez Kaanul zwykle nie używano tytułów k’uhul ahau – boskich władców, najwyżej ahau. Niektóre ośrodki, jak Sak Nikte’ (La Corona) używały własnej, lokalnej hierarchii tytułów jak sak wahyis czy k’uhul sak wahyis, odpowiadających prawdopodobnie tytułom ahau i k’uhul ahau.

Oszczędności na stelach…

Z miast pobitych lub podbitych przez Węży stele poprzedników znikały. Przykłady to Becan (brak stel, podbite w V w. n.e.), Dzibanche (brak stel, kilka sprofanowanych monumentów w wyniku wojny domowej 631-636 n.e.), Palenque (brak monumentów i inskrypcji sprzed najazdów Węży w 599 i 611 n.e.), Tikal (słynny 130-letni, hiatus, prawdopodobnie efekt kilku kolejnych klęsk, jak 562 n.e. i późniejszych najazdów w 657 i 679 n.e.) czy Calakmul (jedyne ocalone stele sprzed 623 n.e. to te zakopane we wnętrzach piramid, prawdopodobnie po sprofanowaniu).

Nie wznoszono stel w ośrodkach zdominowanych przez Kaanul od początku supremacji Węży aż po upadek dynastii. Efektem tego był nagły wysyp stel w północnej części centralnych Nizin Majów na zakończenia k’atunów 7.14.0.0.0 i 7.15.0.0.0 w latach 711 n.e. i 731 n.e., po klęsce Węży 3 VIII 695 r. n.e. Szczególnym przykładem powiewu wyzwolenia jest stela 9 z Oxpemul, gdzie lokalny władca przedstawiony jest depcząc figurę Węża (zdjęcie poniżej).

Królestwo Węża (Kaanul):

• Królestwo Węża I: Zagadka gniazda Węży w okresie klasycznym i tajemnicze stanowisko Q
• Królestwo Węża II: Wąż zabija Węża – schody hieroglificzne z Naranjo i Caracol
• Królestwo Węża III: Puchary Dynastyczne – w poszukiwaniu korzeni dynastii Kaanul
• Królestwo Węża IV: Nowe przygody K’ahk’ Ti Ch’ich’ Aj Saakil. Kto załatwił Yax Mutal?
• Królestwo Węża V: Największe piramidy Majów
• Królestwo Węża VI: Niebezpieczne związki: zagadkowe relacje dynastii Węża z Teotihuacan
• Kaanul VIIA: Zagadka Chicha’ – historia z El Resbalon
• Kaanul VIIB: Zagadka Chicha’ – W pajęczynie dróg, w pajęczynie inskrypcji…

i to, co po drugiej stronie dymiącego lustra:

• Tikal IA – Yax Ehb Xook i umykający świt Nowego Porządku
• Tikal II: Entrada 378 r. n.e.
• Tikal III: Nowe rozdanie: od entrady po hiatus
• Tikal IV: Hiatus: historia czasu upadku
• Tikal V: Odrodzenie i zmierzch

Powyższe publikacje znajdują się w Strefie Patrona portalu Mezoameryka. Dostęp do artykułów ze Strefy Patrona zyskujemy, po dokonaniu wpłaty poprzez stronę zrzutka.pl i przesłaniu informacji na adres archeoprzewodnik@gmail.com

Notki dynastyczne:

Tuun K’ab Hix (K’altun Hix) – wymieniany jest w inskrypcjach z odległych ośrodków La Corona w zachodnim Peten (Ołtarz z Dallas – 520 n.e. – Martin 2008), Yaxchilan w Chiapas nad Usumacintą (Nadproże 35 – 537 n.e.) i Naranjo we wschodnim Peten (546 n.e.). (Martin & Grube 2008:72,104,121).

Świadek Niebios (Sky Witness) – pierwsza wzmianka o Yuknoom Jom Uhut Chaan pochodzi ze steli 1 w Los Alacranes, gdzie w 561 r. n.e. zainstalował na tronie lokalnego władcę (Grube 2005:192; 2008:194). Nie wiadomo czy na ołtarzu (21?) z Caracol w 562 r. n.e. wymieniony jest on, czy jeszcze K’ahk’ Ti’ Ch’ich’ Aj Saakil, jako współautor zwycięstwa nad Tikal i wytrzebienia 13-te’ dynastii Mutul – kształt zniszczonego glifu zdaniem niektórych epigrafików odpowiada bardziej Aj Saakilowi, o którym ostatnia datowana wzmianka to 568 r. n.e. w Chochkitam. Ostatnia datowana wzmianka o Yuknoom Jom Uhut Chaan to 572 n.e. w Caracol, która zdaniem Martin & Grube (2008:104) może odnosić się do jego śmierci oraz 599 n.e. w Palenque, czego nikt nie potrafi zrozumieć.

Yax Yopaat – nie da się powiedzieć, że tego władcy nie było!Wymieniony jest na monumentach 2 i 16 z Dzibanche, gdzie wspomniano jego celebrację zakończenia k’atuunu 9.7.0.0.0 7 Ahau 3 Kankin (7 XII 573 n.e.) (Martin & Grube 2008:104,102 przyznają mu twardy zakres panowania 572-579 n.e., ale nie na postawie bezpośrednich odniesień do koronacji i śmierci w inskrypcjach). Jako Yax Yopaat k’uhul Kaanul ajaw wymienony jest na artefakcie z Collecion Kislak (Esparza Olguin 2022:127). Ponadto prawdopodobnie wymieniony jest na steli 2 z Polbox, konsekrowanej 9.7.10.0.0 6 Ahau 13 Saksihoom (16 X 583 n.e.) odkrytej u podnóża piramidy 17, gdzie w bloku D4 widać samo Yopaat (Esparza Olguin 2006) oraz w Dzubantunich na bloku 2, gdzie widać Yuknooom Yop… W wersji z Yuknoom przedstawiony jest też na pucharze K8497 (Camacho et al. 2022:124-126).

Uk’ay Kan (Scroll Serpent / Serpent Hiss) – Martin & Grube (2008:105-106) przyznają mu twarde daty panowania 579-611. Wiemy, że wszedł na tron 9.7.5.14.17 11 Caban 10 Chen (4 IX 579 n.e.), więc to jemu przypisuje się obie dalekosiężne kampanie militarne i zniszczenie Palenque w 599 i 611 n.e. Stela 4 z Caracol wymienia go w 583 r. n.e. Stele 8 i 33 z Calakmul wspominają odprawiany przez niego k’altun 9.8.0.0.0 5 Ahau 3 Chen (24 VIII 593 n.e.) prawdopodobnie, ale nie na pewno w Dzibanche.

Yuknoom Ti’ Chan towarzyszył Tutum Yohl K’inich Tz’uutz’ II – władcy Uxwitza’ (Caracol) w niezidentyfikowanym zdarzeniu w 619 r. n.e. (Martin & Grube 2008:92,106).

Tajoom Uk’ab K’ahk dokonał powtórnej koronacji Tutum Yohl K’inich Tz’uutz’ II – władcy Uxwitza’ (Caracol) w 622 r. n.e., o czym czytamy na tamtejszej steli 22. W Caracol jest też wymieniany w 627 n.e. i 630 n.e. Ostatnia data upamiętnia jego śmierć (Martin & Grube 2008:92,106).

Wsparcie dla portalu Mezoameryka

Jeżeli uznasz treści publikowane na portalu MEZOAMERYKA: archeologia.edu.pl za użyteczne, wesprzyj nas, przyłączając się do akcji przedłużenia działalności portalu. Wierząc mocno w powszechny i darmowy dostęp do wiedzy, od trzech lat utrzymuję portal własnym sumptem, bez reklam. Opublikowałem tutaj w tym czasie ponad 240 artykułów z materiałami i informacjami pozyskanymi w terenie. Jednak, z roku na rok koszty utrzymania portalu rosną i obecnie jest to już prawie 1200 zł. Dlatego zorganizowałem zbiórkę pod adresem: zrzutka.pl/hw4cay. Zachęcam do nawet najdrobniejszych wpłat. Wspierajmy polską naukę 

© Przemek A. Trześniowski | archeologia.edu.pl

UWAGA: Strona ma charakter roboczych notatek, znajduje się w stałej rozbudowie. Kaanul to główny front archeologii Majów okresu klasycznego i temat, nad którym bez ustanku pracuję.

Bibliografia: