Kaanul – Dynastia Węża

Mezoameryka, Maya, Majowie, Niziny Majów, cywilizacja

Kaanul – klasyczny hegemon

Kaanul glif glyph
ka-CHAN-la, glif herbowy Kaanul i toponim jednej ze stolic dynastii
© P.A. Trześniowski

Dzięki licznym odniesieniom epigraficznym, zgromadzonym w ciągu ostatnich 35 lat, wśród majanistów panuje obecnie konsensus, iż na Nizinach Majów w okresie klasycznym istniało mocarstwo z kolejnymi stolicami w Dzibanche i Calakmul, na czele którego stała królewska dynastia Kaanul (Węża). Najpotężniejszy z rodów, jakie kiedykolwiek władały na Nizinach Majów, wciskał swe macki wszędzie, dokąd tylko zdołał, brutalną siłą czy podstępem wpływając na los metropolii tak odległych jak Coba na dalekiej północy Jukatanu, Palenque i Tonina w obecnym stanie Chiapas, na zachód od półwyspu, czy Copan w dzisiejszym Hondurasie na dalekim południu Nizin Majów, a być może nawet Teotihuacan na wyżynie środkowego Meksyku.

O tym, jak wielki wpływ na świat Majów i jego geopolitykę miała hegemonia Kaanul, świadczy już choćby ilość wzmianek w inskrypcjach odnoszących się do dynastii Węża, inskrypcjach pochodzących spoza powyżej wymienionych stolic – największa spośród wszystkich, nie tylko pod względem ilości, ale i odległości, z którą mogło już konkurować jedynie położone na terenie środkowego Meksyku, daleko poza ziemiami Majów, Teotihuacan. Bazując na epigrafice można założyć, że siła sprawcza Kaanul rozciągała się nad większością obszaru Nizin Majów w okresie późnoklasycznym, między 530 a 750 r. n.e. z apogeum potęgi, które przypadało na lata 640-736 n.e., kiedy dynastia Węża (Kaanul) rezydowała w Calakmul, lata najlepiej znane dzięki zachowanym inskrypcjom, które powtarzają imiona trzech kolejnych władców: Yuknoom Ch’een II, Yuknoom Yich’aak K’ahk II i Yuknoom Took’ K’awill.

Kaanul, Kanu’l, Kaanal – uwagi o pisowni

Christophe Helmke używa pisowni Kanu’l w odniesieniu zarówno do mitycznego toponimu jak i herbu dynastii Węża. Alexandre Tokovinine Kaanu’l. Simon Martin używa pisowni Kaanul, która jest obecnie stosowana bardziej powszechnie, ale przypomina, że równie dobrze mogło to być Kaanal czy Kaaniil.

Odkrywanie dynastii Kaanul

Czas, kiedy zwoje Węża zaczynały rozwijać się po Nizinach Majów, lata 400-636 n.e., jest znacznie słabiej znany, z uwagi na mniejszą ilość zachowanych inskrypcji oraz być może skłonność Kaanul w ramach dbałości o politykę historyczną do usuwania świadectw przeszłości, które były dowodem istnienia innych porządków niż jedynie słuszny. Mimo, iż królewski tytuł k’uhul Kaanu’l ajaw – boski władca Węża jest jednym z najczęściej występujących w całym korpusie inskrypcji majańskich hieroglifów, przez długie lata nie miano pojęcia, gdzie centrum państwowości Kaanul mogłoby się znajdować. Heinrich Berlin, który jako pierwszy wyróżnił w 1958 r. pośród majańskich glifów toponimy – symbole oznaczające miejsca i spróbował przyporządkować je poszczególnym miastom Majów, glif z głową węża opatrzył jedynie krótką notką: „miejsce, którego nie znam”. Wzmianki o Kaanul znajdowane były wszędzie tylko nie „tam”, zaś enigmatyczną stolicę długo nazywano Stanowiskiem Q (od hiszpańskiego Que?).

Dwie stolice drugiej dynastii Węża – enigmatyczne Stanowisko Q

Calakmul stela 9
Bazaltowa stela 9 z Calakmul, wykonana prawdopodobnie z materiału pochodzącego z Gór Maya, Belize, w okolicach Caracol. Ekspozycja Museo Arqueológico de Campeche, Fuerte de San Miguel (fot: P.A. Trześniowski 2021)

W 1968 r. Thomas Barthel doszedł do wniosku, że glif głowy węża musiał oznaczać jedną z czterech najważniejszych stolic na południowych Nizinach Majów epoki klasycznej (250-909 n.e.). W 1973 r. Joyce Marcus sformuował tezę, iż tajemnicza stolica Węża mogła znajdować się w Calakmul, jednak była to nadal tylko niepotwierdzona teza. W 1974 r. Jeffrey Miller zidentyfikował pierwsze imię władcy z tej nieznanej dynastii: Yuknoom Yichaak K’ahk. W 1979 r. Peter Mathews rozpoznał datę urodzin Yuknoom Yichaak K’ahk na znajdujących się w zbiorach Carnegie Institution of Washington fotografiach pochodzącej z Calakmul steli 9 (stela na fotografii powyżej). Inskrypcja ta nie zachowała się do dzisiejszego dnia). Matthews nie był bynajmniej entuzjastą Calakmul jako stolicy Kaanul. W 1994 r. David Stuart i Stephen Houston rozpoznali glify-toponimy związane z Calakmul: Uxte’tuun i Chiik Nahb – żaden z nich nie przypominał nawet glifu z głową węża. Dynastię Kaanul osadzono w Chiiknahb – Calakmul, stolicy królestwa Uxte’tuun.

Dzibanche hieroglyphic stairs schody hieroglificzne k'uhul Kaanul ajaw Yuknoom Ch'een I in situ
Elementy Schodów Hieroglificznych z Dzibanche pozostawione in situ na stanowisku archeologicznym (fot: P.A. Trześniowski 2020)

Kiedy już wreszcie odtrąbiono sukces, lokując tajemniczą stolicę Kaanul w Calakmul, w 1995 r. świat obiegła sensacyjna wiadomość o odkryciu hieroglificznych schodów z sześcioma inskrypcjami znamionującymi boskiego władcę Węża, które kazałyby umieścić stolicę Kaanul w Dzibanche. W Dzibanche znaleziono również kilka królewskich grobów, w tym jeden z artefaktem, który pozwolił zidentyfikować złożonego w nim arystokratę jako Jom Uhut Chan – boskiego władcę Węża, nazywanego przez dekady Świadkiem Niebios (Sky Witness). Nowe odkrycia wpędziły majanistów w zadumę – ślady z Dzibanche były wczesnoklasyczne, znacznie starsze od tych późnoklasycznych z Calakmul. W Calakmul brakowało z kolei wczesnoklasycznych śladów panowania dynastii Węża, a w czeluściach wielkiej piramidy znaleziono stele prezentujące władców pochodzących z innej niż Kaanul dynastii – prawdopodobnie sprofanowane przed ich pochowaniem. Stela 114 wyświęcona w 514 r. n.e. wymienia władcę z dynastii Suutz’ – Nietoperza, również pana na Chiik Nahb.

Artefakt z grobu Jom Uhut Chan (Sky Witness) odkryty w Piramidzie Kormoranów w Dzibanche
Kościana szpilka należąca do Jom Uhut Chan (Sky Witness) z dynastii Kaanul, znaleziona w grobowcu w Piramidzie Kormoranów. Ekspozycja Museo de Maya Cancun (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Stanowiskiem Q zostało ostatecznie La Corona w Peten (Gwatemala) – bynajmniej nie stolica, a jedno z pomniejszych emporiów Kaanul. Z La Corona pochodziła jednak w owym czasie większość znanych, odnoszących się do dynastii Węża inskrypcji, a wiele istotnych dla majańskiej historiografii informacji jest odkopywana tam nadal (to np. pozwoliło ostatnio na odkrycie, że Yuknoom Yich’aak K’ahk II nie mógł zostać złożony w ofierze po przegranej bitwie z Yax Mutal – Tikal w 695 r. n.e., ponieważ żył jeszcze w 697 r. n.e., a nawet znalazł siłę żeby grać w pitz z wasalami). Zagadkę stolicy Kaanul rozwiązano natomiast po kolejnych dekadach badań na kilku różnych stanowiskach archeologicznych i złożeniu z fragmentów prawie dwudziestu kamiennych artefaktów, rozrzuconych w Naranjo, Xunantunich, Ucanal i Caracol pewnej bardzo ważnej inskrypcji.

Schody Hieroglificzne z Caracol

Schody Hieroglificzne z Naranjo

Pierwsze fragmenty Schodów Hieroglificznych z Caracol odkrył w 1905 r. w Naranjo Teoberto Maler. Te 12 paneli i trzy mniejsze fragmenty badał później Sylvanus G. Morley, a jeszcze później Ian Graham, którego dokumentacja pozwoliła ocalić wiedzę, kiedy dwa spośród paneli zostały skradzione, a inne rozwieziono po różnych kolekcjach muzealnych na świecie. Tatiana Proskouriakoff i Michael Closs określili widełki czasu przedstawione w inskrypcjach ze Schodów Hieroglificznych z Naranjo na lata 623-642 n.e. oraz budzącą konsternację tematykę: sukcesy militarne K’an II, boskiego władcy Caracol odniesione nad królestwem… Sa’al (Naranjo) w latach 626 i 631 n.e. Linda Schele i David Freidel w 1990 r. postawili tezę, że schody te zostały konsekrowane w Naranjo przez zwycięską armię Caracol jako aneks zniewagi do klęski.

Nie tylko Naranjo…

W 1972 r. Ian Graham znalazł fragment pasujący do Schodów Hieroglificznych z Naranjo na boisku w Ucanal, stanowisku położonym gdzieś w połowie drogi między Naranjo a Caracol. Fakt, który pomijano do momentu, kiedy Arlen i Diana Chase odnaleźli kolejny fragment Schodów z Naranjo w… Caracol. Wtedy Hieroglificznym Schodom z Naranjo przywrócono ich właściwe imię. Hieroglificzne Schody z Caracol były konsekrowane w 642 r. n.e. zdobiąc najprawdopodobniej strukturę B5 w Oxwitza’ (Caracol). W 680 r. n.e. po zwycięstwie K’ahk’ Xiiw Chan Chaahk z Sa’al (Naranjo) nad Oxwitza’ (Caracol) schody te rozebrano po czym wyniesiono jako łup wojenny i ulokowano w strukturze B18 w Naranjo. Jeden z fragmentów został we wspierającym najwyraźniej armię Sa’al (Naranjo) Ucanal, ale to jeszcze nie koniec. W czerwcu 2016 r. kolejny pochodzący ze schodów panel znaleziono w Xunantunich w Belize (Death Becomes Her…), a w pięć tygodni później kolejny (Sharper than Serpent’s Tooth…). Z rozrzuconych po Nizinach Majów kawałków można było wreszcie złożyć jakąś bardziej zrozumiałą sentencję…

Wizualizacja 3D części panelu 4 znalezionego w Xunantunich, fragmentu Schodów Hieroglificznych z Caracol na platformie Sketchfab

Przeniesienie Tronu i Jaskini Węża – wielka przeprowadzka i rozłam dynastyczny Kaanul

Oprócz zwycięstw K’an II, władcy Oxwitza (Caracol) nas Sa’al (Naranjo), Hieroglificzne Schody z Caracol opisują rozłam w dynastii Kaanul po śmierci władcy Węża Tajo’m Uk’ab K’ahk’ i przeniesienie Świętej Jaskini i Tronu Węża z Dzibanche do Calakmul przez pomniejszego władcę Węża (tutuł ajaw nie k’uhul ajaw), określanego przez dekady jako Yuknoom Głowa (imię nie do końca czytelne), rezydującego w Chiik Nahb (Calakmul) w królestwie Uxte’tuun. Władca ten w 631 r. n.e. złożył w ofierze pokonanego władcę Sa’al (Naranjo). Obecnie epigraficy nie mają już wątpliwości, że Yuknnom Łeb, albo Łebski Yuknoom to późniejszy Yuknoom Ch’een II zwany Wielkim, który w 636 r. n.e. koronował się boskim władcą Kaanul w Calakmul, dokąd przeniósł stolicę i został dzięki temu k’awiilem, protoplastą nowej dynastii, wcześniej pojmał, a później złożył w ofierze swojego królewskiego brata Waxaklajuun Ubaah Kan – boskiego władcę Węża z Dzibanche, które odtąd zaczęło podupadać.

Dzibanche monument 16 Yax Yopaat k'atun ending
Monument 16 z Dzibanche, upamiętniający ceremonię zakończenia k’atunu 9.7.0.0.0 przez boskiego władcę Kaanul Yax Yopaat, ze zniszczonymi później sylwetkami dostojników, Museo Maya Cancun (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Inskrypcja ze Schodów Hieroglificznych z Caracol ujawniła przede wszystkim bardzo rzadkie wydarzenie w świecie Majów, ze względu na ich religijne przywiązanie do świętej jaskini pochodzenia, zlokalizowanej dla każdej społeczności w określonym miejscu i będącej w jej kosmologii lokalną axis mundi: przeniesienie Świętej Jaskini Węża z Dzibanche do Calakmulmachaj k’awilil tahn ch’een kanu’l pahtaal k’awiil ta uxte’tuun (nie ma odtąd K’awiila w Kaanul, oto jest K’awiil w Uxte’tuun). O ustanowieniu królestwa Kaanul 9.10.2.4.4. 12 K’an 17 Uo wspomina też panel z La Corona (to 11 IV 635 r. n.e. zgodnie z korelacją astronomiczną 584285). Kaanul było najwyraźniej w okresie wczesnoklasycznym również toponimem Dzibanche, zanim zasłynęło jako herb dynastii. Warto jednak pamiętać, że Kaanul to również miejsce z wyższego planu egzystencji – mityczna jaskinia, w której ścięto głowę Bogu Kukurydzy w majańskim micie kreacyjnym Popol Vuh.

Korzenie dynastii Kaanul – jedna czy dwie dynastie?

Pochodzenie dynastii Węża i jej wczesna historia budzą nadal wiele silnych emocji. W Dzibanche nie ma zbyt wielu informacji epigraficznych, a Schody Hieroglificzne z Dzibanche wciąż są nie odczytane (trwają obecnie ich skanowanie laserowe, które ma w tym pomóc). Poważne spory epigrafików toczą się o sekwencję władców Kaanul, znaną z tzw. waz dynastycznych, geograficzne umiejscowienie jej korzeni oraz właściwe osadzenie w czasie. W przeciwieństwie do absolutnej większości rodów Majów, związanych raz na zawsze ze swą jaskinią pochodzenia, nie jest to proste w wypadku dynastii Kaanul, o którą zmagają się od kilku dekad archeolodzy z Calakmul, Dzibanche i… El Mirador.

Wazy dynastyczne Kaanul

Waza dynastyczna K6751 (model 3D), ekspozycja LACMA na platformie Sketchfab

Słynne już wazy dynastyczne Kaanul to na dzień dzisiejszy trzynaście artefaktów wykonanych w stylu kodeksowym. Wazy te przedstawiają sekwencję do 19 władców Węża, kopiowaną w przeszłości ze wspólnego, prawdopodobnie papierowego źródła (kodeks) i z propagacją błędów nawet w wypadku tego samego autora, jak np. niemożliwe do wystąpienia w złożonym systemie majańskich kalendarzy daty. Tuzin waz jest nieznanej proweniencji – pozbawione kontekstu odnalazły się, niestety, w prywatnych kolekcjach. Wszystkie jednak zdają się pochodzić z Niecki Mirador-Calakmul na pograniczu Gwatemali i Meksyku, gdzie zostały wykonane w okresie 680-740 n.e., czyli za czasów panowania dynastii Węża w Calakmul. Jedną tylko odnaleźli archeolodzy, w Calakmul (kilka fragmentów tak naprawdę, ale tylko to pozostaje w terenie po saciadores…).

Znane wazy dynastyczne Kaanul to: K6751 (19), K1372 (13), K5863 (11), K1371 (10), K1005 (10), K2094 (10), K1334 (7), K1344 (7), K0955 (6), K0999 (6), K1302 (6), RutaMaya (5), Calakmul (8?). Gdzie K oznacza numer wazy w katalogu MAYAVASE Justina Kerra, a liczba w nawiasie długość sekwencji władców Węża przedstawianą na konkretnym naczyniu (trzy fragmenty z Calakmul pokazują władców: drugiego, trzeciego i ósmego). Wazy K1344, K1005 i K0955 znajdują się obecnie w zbiorach Museum of Fine Arts, Boston pod numerami odpowiednio: 1988.1285, 1988.1243 i 1988.1189. K6751 została zarejestrowana w zbiorach Los Angeles County Museum of Art (LACMA) jako prezent od anonimowego darczyńcy.

Preklasyczna czy klasyczna dynastia Węża?

Niektóre imiona z waz pasowały do znanych już władców z dynastii Kaanul, ich kolejność czy daty koronacji nie zgadzały się jednak dokumentnie. Simon Martin orzekł, że musi to być zatem jakaś starsza, jeszcze preklasyczna sekwencja (1000 p.n.e. – 250 n.e.). Ponieważ najpełniejsza lista 19 władców, przedstawiona na wazie K6751 oznacza, estymując, około 400 lat historii, zaproponował umieszczenie korzeni dynastii Kaanul w El Mirador, lecz później jako lepszego kandydata wskazał na Ichkabal – preklasyczny ośrodek z momentalną triadyczną architekturą, odkryty dopiero w 1997 r. na południu obecnego stanu Quintana Roo, a odległy tylko 12 km od Dzibanche.

Richard D. Hansen ulokował jednak dynastię Kaanul w preklasycznych ośrodkach: Nakbe, El Mirador i El Tintal (Ton), stanowiskach z potężną triadyczną architekturą, jakiej rozmachem nie dorównało już nic pobudowanego w okresie klasycznym – złotym wieku Majów. Teorię Hansena wspomaga olbrzymia głowa ociekającego jadem węża odkryta na słynnym reliefie z El Mirador datowanym na ~300 p.n.e. i znanym już teraz jako Popol Vuh oraz inskrypcje z El Tintal, które zdaniem epigrafika Stanleya Guentera przedstawiają preklasyczną wersję glifu. Twardym argumentem na rzecz tej teorii z pewnością jest datowany na ok. 300 r. n.e. piękny klasyczny glif herbowy głowy węża odkryty na terenie La Muerta, na przedmieściach El Mirador (fotografia poniżej).

Kaanul glif herbowy El Mirador emblem glyph
Datowany na epokę wczesnoklasyczną glif herbowy Kaanul w La Muerta na przedmieściach El Mirador (P.A. Trześniowski 2022)

Zdaniem Richarda D. Hansena historia władców Węża z waz zaczynałaby się zatem w 392 r. p.n.e. i tylko w ten sposób daty z ceramiki pasowałyby do skomplikowanych kalendarzy Majów. Sekwencja z zawierającej najdłuższą listę 19 władców, wazy K6751, kończyłaby się wtedy na 20 r. n.e. Do dziś jednak brak publikacji, która pokazywałaby jednoznaczne dopasowanie dat w tzolk’in i haab’ do Długiej Rachuby w okresie preklasycznym, a imiona władców nie pojawiają się w żadnych znanych preklasycznych inskrypcjach z Niecki Mirador-Calakmul.

Dynastia Węża z Dzibanche

Dzibanche hieroglyphic stairs schody hieroglificzne k'uhul Kaanul ajaw Yuknoom Ch'een I
Elementy Schodów Hieroglificznych z Dzibanche. Dwa dolne bloki glifów na monuencie piątym (na samym dole) to Yuknoom Ch’een k’uhul Kaanul ajaw Ekspozycja Museo Maya Cancun (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Sekwencję próbowano również dopasować do władców Kaanul z Dzibanche i Calakmul, znanych ze źródeł epigraficznych epoki klasycznej (250-909 n.e.). Problemem tej koncepcji są jednak daty koronacji oraz kolejność panowania. Simon Martin, który od 1997 r. po 2013 przychylał się do hipotezy, że wazy muszą w takim razie przedstawiać listę nieznanych preklasycznych władców Węża, w k’atun później, w 2017 r., jednak zmienił zdanie. Wraz z Dimitrem Bielayevem zidentyfikował w sekwencji z waz nowego, nieznanego wcześniej wczesnoklasycznego władcę Węża, którego istnienie potwierdzono dzięki odczytanym na nowo glifom ze Świątyni Inskrypcji w Dzibanche i który w 550 r. n.e. przyjął odpowiadający cesarskiemu tytuł władcy władców – kaloomte’.

Dzibanche Plaza Pom relief wąż relieph snake Kaanul
Relief wyobrażający Węża na Plaza Pom w Dzibanche (fot: P.A. Trześniowski 2020)

Zgodnie z teorią Martina panowanie Filaru Niebios (Skyrisera), protoplasty dynastii Kaanul, którego imienia wciąż jeszcze nie potrafimy odczytać, zaczynałoby się w 232, 180, lub 128 r. n.e. Koronacja ostatniego na liście Uk’ay K’an (Scroll Serpent) miałaby wtedy miejsce w 592 r. n.e. Niestety, nie zgadza się to jednak ze znaną, wcześniejszą aż o 13 tuunów datą jego koronacji w 579 r. n.e. i późniejszymi wydarzeniami, w których brał udział. Co więcej Skyriser – założyciel dynastii z Waz wspomniany jest w pochodzącej z 580 r. n.e. inskrypcji na Schodach Hieroglificznych z El Resbalon, ośrodka bliskiego Dzibanche, z datą w Długiej Rachubie 7.0.16.14.? co przypada na 377 r. p.n.e., choć obecnie Alexander Tokovinine poddaje w wątpliwość kolejność elementów na tych schodach.

Imperium kontratakuje

La Muerta El Mirador relief bedrock relieph
Wczesnoklasyczny relief wyrzeźbiony w skale macierzystej na terenie La Muerta, dzielnicy El Mirador (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Stanley Guenter (2022), epigrafik broniący teorii preklasycznego osadzenia korzeni dynastii Kaanul w El Mirador, zwraca uwagę, że o ile wczesnoklasyczne daty zgadzałyby się dla wspomnianego powyżej 16 w sekwencji K’ahk’ Ti’ Ch’ich’ i K’ahk’ Ti’ Ch’ich’ Aj Saakil z Dzibanche, to nadal nie pasują one do następujących po nim władców Węża: Jom Uhut Chan II (Sky Witness), Yax Yopaat i Uk’ay K’an (Scroll Serpent), na którym kończy się lista, nawet z uwzględnieniem skorygowanych dat zaproponowanych przez Sergeia Vepretskiego (2022) – na bazie 13 znanych waz widać przecież, że daty w tzolk’in i haab’ nie zgadzają się również między nimi. Daty ważnych wydarzeń historycznych dotyczących wspomnianej czwórki władców Węża, panujących w Dzibanche pod koniec epoki wczesnoklasycznej są jednak nieco lepiej znane, wywołują więc rozdźwięk podobnie jak imię Węża znanego jako Yax Yopaat, które nie zgadza się z 18 pozycją na liście z waz dynastycznych.

Coba panel 7 Yax Yopaat k'uhul Kaanul ajaw
Jednym z brakujących elementów epigraficznej układanki jest niedostępny Panel 7 z Coba, który opisuje związki północnej metropolii z Yax Yopaat, władcą Węża z Dzibanche (fot: P.A. Trześniowski 2020)

Epicykle na deferentach

Dynastyczne imiona władców mogą się wielokrotnie powtarzać w mniej lub bardziej dokładnych cyklach. To, że powtarzały się wśród władców Kaanul widać zarówno po sekwencji z waz, jak i z innych inskrypcji: np. wczesnoklasyczny Yuknoom Ch’een ze Schodów Hieroglificznych Dzibanche vs. późnoklasyczny Yuknoom Ch’een z Calakmul, Yuknoom Yich’aak K’ahk’ – 13 w sekwencji z waz dynastycznych vs. Yuknoom Yich’aak K’ahk’ z Calakmul, Jom Uhut Chan (Sky Witness) jako 11 i 17 władca w sekwencji z waz… (numery I i II przy imionach dynastycznych czy przymiotniki jak wielki nadali władcom Węża dla możliwości ich odróżniania wzorem europejskich rodów epigraficy). Hipoteza, że Majowie, którzy malowali wazy dynastyczne nie byli skrybami i nie rozumieli przepisywanych inskrypcji pomaga tu niewiele. Oczywiście, na wazach widać przykłady błędów, pominięcia bloków glificznych czy dwóch różnych dat wykonanych tą samą ręką na dwóch różnych naczyniach.

Garra de Jaguar Paw Yich'aak K'ahk El Mirador
Maska na elewacji piramidy Garra de Jaguar w El Mirador, zdaniem Stanleya Guentera szpony jaguara wystające poza orejeras sugerują tożsamość nieznanego preklasycznego władcy Węża – Yich’aak K’ahk (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Sekwencja D2.1 z wazy dynastycznej K6751

  1. 7 Chuen 19 Pop – „Skyriser”
  2. 10 Imix 10 Yaxkin – Tayel Chan K’inich
  3. 3 Imix 7 Yax – Chanal Chak ‘Am/Chapaat
  4. 4 Etznab 1 Muan – Yax/Chak Tzak Jol
  5. 13 Ahau 8 Sotz’ – ??
  6. 1 Imix 12 Mol – Ch’a? Jol
  7. 13 Cib 19 Chen – si-?-?-ti? ‘a-xi-ma
  8. 8 Lamat 11 Yaxkin – Chak ? ?
  9. 1 Muluc 2 Kankin – Taaj ‘Ol Bahlam
  10. 12 Chuen 8 Sip – Yuknoom Chen
  11. 11 Kaban 10 Keh – Jom Uhut Chan
  12. 1 Chuen 19 Xul – ??
  13. 8 Kaban 5 Xul – Yuknoom Yich’aak K’ahk
  14. 11 Kaban 10 Pop – Yuknoom Ek’ Sak/Ti Chan
  15. 3 Akbal 1 Tzec – Tajoom Uk’ab K’ahk’
  16. 7 Lamat 6 Uo – K’ahk’ Ti’ Ch’ich’
  17. 10 Kaban 10 Pop – Jom Uhut Chan II (Sky Witness)
  18. 9 Eb 19 Keh – Yax Yopaat
  19. 9 Imix 9 Yaxkin – Uk’ay K’an (Scroll Serpent)

Sekwencja historyczna

  • Yuknoom Ch’een I
  • Yuknoom Yich’aak K’ahk’ I
  • Tuun K’ab Hix (K’altoon Hix)
  • K’ahk’ Ti’ Ch’ich’ Aj Saakil
  • Jom Uhut Chan II (Sky Witness)
  • Yax Yopaat
  • Uk’ay K’an (Scroll Serpent)
  • Yuknoom Ti’ Chan
  • Tajoom Uk’ab’ K’ahk’
  • Waxaklajuun Ubah Kan
  • Yuknoom Ch’een II (Yuknoom Wielki)
  • Yuknoom Yich’aak K’ahk’
  • Yuknoom Took’ K’awiil
  • Wamaw K’awiil

Problem koncepcji Dzibanche

Większość waz nie zawiera sekwencji dłuższej niż siedmiu władców. Znana jest tylko jedna, która przedstawia sekwencję 19, jednak i ta nie jest przecież kompletna. Jeśli przyjąć hipotezę klasycznej dynastii z Dzibanche, zastanawiający jest jednak fakt, że nawet jeśli pominąć władców Węża panujących pomiędzy Uk’ay K’an (Scroll Serpent) a Yuknoomem II Wielkim (Yuknoom Ti’ Chan, Tajoom Uk’ab’ K’ahk’ i Waxaklajuub Ubah Kan mogli być jego stryjami lub starszymi braćmi, a więc nieistotnymi z punktu widzenia linii krwi), nadal brakuje waz formujących pełną sekwencję z Yuknoom Ch’een II, Yuknoom Yich’aak K’ahk II i Yuknoom Took’ K’awill, panujących w Calakmul, co powinno być oczywiste dla naczyń wykonanych za ich panowania.

El Mirador relief Popol Vuh relieph
Słynny relief z kolektora wody w El Mirador, zawierający m.n. scenę z mitu kreacyjnego Majów – Popol Vuh oraz przedstawienie ociekającej jadem głowy węża, wciąż niestety zakryte (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Jeżeli rzeczywiście wszystkie wazy były wykonane w Niecce Mirador-Calakmul, nie ma wielkiego uzasadnienia, aby poddani Węży z regionu Calakmul – w tym momencie władców lepszej części majańskiego świata, gloryfikowali królów z poprzedniej dynastii, zważywszy fakt jej odcięcia – przeniesienia świętej jaskini i mianowania Yuknooma II Wielkiego k’awiilem. W znanych inskrypcjach z Calakmul do czasów sprzed przeprowadzki odwoływano się jedynie w wypadku Uk’ay K’an (Scroll Serpent), który był ojcem Yuknooma II Wielkiego. Jego następcy byli określani w inskrypcjach jako: drugi i trzeci po k’awiilu. Gdyby do władców Kaanul z Dzibanche miała odwoływać się jakaś opozycyjna szlachta, lepszym tematem byłaby pewnie lokalna dynastia Suutz’. Odnoszenie się natomiast do dynastii jeszcze starszej, wtedy na pewno już legendarnej, wręcz mitycznej – do preklasycznego imperium, mogłoby mieć jakiś sens.

Reasumując, o ile są dowody czyniące hipotezę umieszczenia sekwencji z waz dynastycznych we wczesnoklasycznej dynastii Węża z Dzibanche problematyczną, wciąż brak jest takich, które mogłyby potwierdzać preklasyczną wersję z El Mirador. Potrzeba więcej waz, szukajmy kolejnych inskrypcji. Szczególnie preklasycznych…

El Mirador preklasyczna stela preclassic
Stela z El Mirador z preklasycznym pismem hieroglificznym Majów
(fot: P.A. Trześniowski 2022)

UWAGA: Strona ma charakter roboczych notatek, znajduje się w stałej rozbudowie.

Przemek Trześniowski

© Przemek A. Trześniowski | archeologia.edu.pl

Bibliografia:

Anaya Hernández, Armando; Stanley P. Guenter (2019) Calakmul y el reino de Kan: su historia y desarrollo a través de las inscripciones

Awe, Jaime J.; Christophe Helmke (2016) Death Becomes Her: An Analysis of Panel 3, Xunantunich, Belize, „The PARI Journal” 16(4), s. 1-14

Delvendahl, Kai (2008) Calakmul in Sight: History and Archaeology of an Ancient Maya, unas letras industria editorial, Merida

Freidel, David (2018) Maya and the Idea of Empire, (in:) Katherine Brown i George Bey III (eds.) Pathways to Complexity: A View from the Maya Lowlands, University Press of Florida

Guenter, Stanley (2022) El Mirador, Dzibanche, and the Origins of the Snake Kingdom: A Review of the Evidence and the Arguments, Institute of Maya Studies

Guenter, Stanley (2002) La Estela Hauberg y el reino Preclásico Kan. En Investigaciones Arqueológicas y Ecológicas en la Cuenca Mirador: Rescate y Excavaciones en el sitio La Florida, Informe Final de la Temporada 2001-2002, (in:) Richard D. Hansen & Edgar O. Suyuc-Ley (eds.), Departamento de Monumentos Prehispánicos y Coloniales, Instituto de Anthropología e Historia, Proyecto Regional de Investigaciones Arqueológicas del Norte del Peten, Guatemala, PRIANPEG / RAINPEG- Cuenca Mirador, University of California, Los Angeles, Foundation for Anthropological Research & Environmental Studies. Guatemala

Grube, Nikolai (2005) Toponyms, Emblem Glyphs and the Political Geography of Southern Campeche (in:) „Anthropological Notebooks” 11, s. 89-102

Grube, Nikolai (2004) El origen de la dinastía Kaan, (in:) Enrique Nalda (ed.) Los cautivos de Dzibanché, INAH, México D. F. s. 117-131

Grube, Nikolai; Kai Delvendahl, Nicolaus Seefeld, Beniamino Volta (2012) Under the Rule of the Snake Kings: Uxul in the 7th and 8th Centuries (in:) „Estudios de la Cultura Maya” XL, s. 11-49

Hansen, Richard D. (2014) The Origins & Collapse of the Preclassic Maya in the Mirador Basin, Guatemala, Library of Congress

Hansen, Richard D.; Edgar Suyuc-Ley (2015) Investigaciones regionales en la Cuenca Mirador, 2013 (in:) B. Arroyo, L. Méndez Salinas, L. Paiz (eds.) XXVIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2014, Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala s. 95-104

Helmke, Christophe; Felix A. Kupprat (2016) Where Snakes Abound: Supernatural Places of Origin and Founding Myths in the Titles of Classic Maya Kings (in:) Daniel Graña-Behrens (ed.) Places of Power and Memory in Mesoamerica’s Past and Present: How Sites, Toponyms and Landscapes Shape History and Remembrance, „Estudios Indiana” 9, Gebrüder Mann Verlag, Berlin, s. 33-83

Helmke, Christophe; Jamie Awe (2016) Sharper than a Serpent’s
Tooth: A Tale of the Snake-head Dynasty as Recounted on Xunantunich Panel 4
, „The PARI Journal” 17(2)

Lamoureux-St-Hilaire, Maxime; Rubén Morales Forte (2016) Tercera temporada de investigationes en la seccion norte del palacio de La Corona, (in:) Tomas Barrientos, Marcello A. Canuto, Eduardo Bustamente (eds.) Proyecto Arquelogico La Corona Informe Final Temporada 2015

Lounsbury, Floyd (1973) On the Derivation and Reading of the “ben-ich” prefix. (w:) Elizabeth P. Benson  (ed.) Mesoamerican Writing Systems, Dumbarton Oaks, s. 99-143.

Martin, Simon (2020) Ancient Maya Politics: A Political Anthropology of the Classic Period 150–900 CE, Cambridge University Press

Martin, Simon (2017) Secrets of the Painted King List: Recovering the Early History of the Snake Dynasty, „The PARI Journal”

Martin, Simon (2017) The Caracol Hieroglyphic Stairway, „Maya Decipherement”

Martin Simon (2013) Inside Emblem Glyphs: Tracking Royal Identies at Calakmul & Dzibanche, Penn Museum (Univeristy of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology)

Martin, Simon (2008) Wives and Daughters on the Dallas Altar, „Mesoweb Articles”

Martin, Simon (2005) Of Snakes and Bats: Shifting Identities at Calakmul (in:) „The PARI Journal” 6(2), s. 5-15

Martin, Simon (1997) The Painted King List: A Commentary on Codex-style Dynastic Vases (in:) Barbara & Justin Kerr (eds.) The Maya Vase Book, Volume 5: A Corpus of Roll-out Photographs, s. 846-867

Martin S. (1996) Calakmul en el Registro Epigráfico (in:) Ramón Carrasco Vargas (ed.) Proyecto Arqueológico de la Biosfera de Calakmul: Temporada 1993–1994, Centro Regional de Yucatán, Instituto Nacional de Antropología e Historia, Merida

Martin S. (1993) Site Q: The Case for a Classic Maya Super Polity

Martin, Simon; Dmitrij Beliaev (2017) K’ahk’ Ti’ Ch’ich’: A new Snake King from the Early Classic Period, „The PARI Journal”

Martin, Simon & Nikolai Grube (2000) Chronicle of the Maya kings and queens: Deciphering the dynasties of the ancient Maya, London, Tames & Hudson

Martin, Simon; Vilma Fialko, Alexandre Tokovinine, Fredy Ramírez (2016) Contexto y texto de la Estela 47 de Naranjo-Sa’aal, Petén, Guatemala, (in:) Bárbara Arroyo, Luis Méndez Salinas, Gloria Ajú Álvarez (eds.) XXIX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2015, v. 2, Ministerio de Cultura y Deportes; Instituto de Antropología e Historia; Asociación Tikal, Guatemala, s. 615-628

Martin S.; E. Velasquez Garcia (2016) Polities and Places: Tracing the Toponyms of the Snake Dynasty, „PARI Journal”

Nalda Hernández, Enrique (2004) Los Cautivos de Dzibanché. Instituto Nacional de Antropología e Historia, Mexico City.

Reese-Taylor, Kathryn; Peter Mathews, Julia Guernsey, Marlene Fritzler (2009) Warrior Queens Among Classic Maya (in:) Heather Orr i Rex Koontz (eds.) Blood and Beauty: Organized Vilence in the Art and Archaeology of Mesoamerica and Central America, Cotsen Institute of Archaeology Press, s. 39-72

Rohark, Jens S. (2019) The dates on Lintel 3 of Dzibanché

Stuart, David; Marcello A. Canuto, Tomás Barrientos Q., Jocelyne Ponce, Joanne Baron (2015) Death of the Defeated: New Historical Data on Block 4 of La Corona’s Hieroglyphic Stairway 2 „La Corona Notes” 1(3), Mesoweb

Suyuc-Ley, Edgar; Beatriz Balcárcel, Francisco López i Silvia Alvarado (2003) Excavations at the Site of La Muerta, Mirador Basin, Peten

Tokovine Alexandre (2007) Of Snake Kings and Cannibals: A Fresh Look at the Naranjo Hieroglyphic Stairway, „The PARI Journal” 7(4), s. 15-22

Vázquez López, Verónica Amellali (2017) Pact and marriage: Sociopolitical strategies of the Kanu’l dynasty and its allies (in:) „Contributions in New World Archaeology” 11, s. 9-48

Velásquez, Erik (2004) Los Escalones Jeroglíficos de Dzibanché, (in:) Enrique Nalda Hernández (ed:) Los Cautivos de Dzibanché, Instituto Nacional de Antropología e Historia, Mexico City, s. 78-103.

Velasquez Garcia, Erik (2005) Los cautivos de Dzibanché, „The PARI Journal” 6(2), Mesoweb, s. 1-4

Velásquez, Erik (2008) Los posibles alcanes territoriales de la influencia política de Dzibanché durante el Clásico temprano: Nuevas alternativas para interpretar las menciones históricas sobre la entidad política de Kan. (in:) Rodrigo Liendo Stuardo (ed.) El Territorio Maya, Memoria de la Quinta Mesa Redonda de Palenque, Instituto Nacional de Antropología e Historia, Mexico City, s. 323-352

Vepretskii, Sergei; Ivan Savchenko, Sandra Viskanta Khokhriakova (2022) The Force Awakens: History and Politics of Early Kanu’l, 26th European Maya Conference, Bratislava

Jeden komentarz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *