Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’ tuun)

Mezoameryka, Calakmul, Kaanul, archeologia Majów, Campeche, Niziny Majów, Drugie Królestwo Węża

Nigdy wcześniej i nigdy później żadne państwo Majów nie było przedmiotem takiego respektu i trwogi.”
– Kai Delvendahl, 2008, Calakmul in Sight: History and Archaeology of an Ancient Maya City.

Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’ tuun) i selwa ze szczytu piramidy II
Krajobraz Niecki Mirador-Calakmul, ze szczytu piramidy II na wskroś centralnego placu Calakmul. W tle, spośród drzew, wystaje szczyt triadycznej piramidy VII, znajdującej się na jego drugim końcu (fot: P.A. Trześniowski).

Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’ Tuun) leży na terenie Niecki Mirador-Calakmul, w południowo-wschodniej części meksykańskiego stanu Campeche, 35 km od zielonej granicy z Gwatemalą. Geograficznie jest to samo serce dawnych Nizin Majów. Stanowisko archeologiczne mieści się w centrum Reserva Biosfera de Calakmul, chronionego obszaru o powierzchni 724 tys. ha tropikalnej dżungli, gdzie znajdują schronienie rośliny i zwierzęta. Calakmul (Uxte’ Tuun), wraz z Tikal (Mutal) leżącym w Peten, na terenie dzisiejszej Gwatemali, były najpotężniejszymi miastami-państwami Majów, w ich epoce klasycznej (250–909 n.e.). Obie potęgi walczyły ze sobą przez stulecia i zgasły na początku X wieku podobnie, jak większość ośrodków na Nizinach Majów.

Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’ tuun) i stele Yuknoom Took' K'awiil
Piątka stel o numerach 38-42 prężących się u podnóża wielkiej piramidy II w Calakmul, konsekrowanych przez Yuknoom Took’ K’awiila II w 702 r. n.e., na zakończenie półk’atunu 9.13.10.0.0 (P.A. Trześniowski).

W Calakmul odkryto do tej pory 6195 budynków i ponad 120 stel, zakutych w kamieniu świadectw wydarzeń historycznych, będących w istocie sprawną historyczną propagandą. Co najmniej setka z nich jest datowana na stulecie 652–752 n.e., okres apogeum świetności Calakmul i dynastii Kaanul. Odnajdujemy tu również pełno architektonicznych i artystycznych reminiscencji dawnej wielkości – rozmach i skala złożoności budowli, pietyzm wykonania malowideł ściennych i ceramiki, wskazują na bogactwo i przepych jednego z najpotężniejszych miast ówczesnego świata.

Jadeitowa maska grobowa z Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’ tuun)
Grobowa maska królowej z dynastii Kaanul, wykonana z jadeitu, obsydianu i muszli spondylusa, odkryta w grobowcu wewnątrz piramidy XV. Należała prawdopodobnie do którejś z żon Yuknoom Ch’eena II Wielkiego (fot: P.A. Trześniowski).

Nazwa królestwa Calakmul – Uxte’tuun oznaczała w klasycznym majańskim tradycyjne palenisko złożone z trzech kamieni. Być może odnosiła się ona do wielkiej piramidy II w Calakmul, która została zbudowana jako piramida triadyczna? Być może nawiązywała do trzech wielkich kamiennych ołtarzy, zalegających u podnóża piramidy II? A może jedno i drugie było tylko materialną reprezentacją idei, która oznaczając miejsce, w jakim rozpalono pierwszy ogień w historii, symbolizowało narodziny cywilizacji Majów? Pierwotne Palenisko to jeden z nadal rozpoznawalnych majańskich asteryzmów, wyznaczanych przez trzy gwiazdy gwiazdozbioru Oriona: Alnitak, Rigel i Saiph.

Jeden z trzech kamiennych ołtarzy Uxte'tuun w Calakmul
Jeden z trzech kamiennych ołtarzy leżących u podnóża piramidy I w Calakmul, symbolizujących Uxte’tuun – Palenisko (fot: P.A. Trześniowski).

Ruiny Calakmul odkrył 1931 r. Cyrus Longworth Lundell, botanik, który nadał miastu jego obecną nazwę (maaya t’aan: ka’lak’muul = dwa sąsiadujące kopce). Zaledwie kilka miesięcy później pojawiła się w Calakmul pierwsza ekspedycja archeologiczna Carnegie Institution of Washington, prowadzona przez samego Sylvanusa Griswolda Morleya – słynnego amerykańskiego archeologa-szpiega, który nakazał przerwać prace w Chichen Itza na wieść o odkryciu ogromnego miasta, z dużą ilością monumentów (Lundell w ciągu tych kilku pierwszych dni namierzył ponad sześćdziesiąt stel, połowę całości monumentów odkrytych do dziś w Calakmul).

Pałac Lundella w Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’ tuun)
Komnaty wczesnoklasycznej piramidy III, będącej prawdopodobnie rezydencją rządzącej w tym czasie Calakmul dynastii Nietoperza (Suutz’). Odkryto tu kilka grobowców z jadeitowymi maskami boskich władców (fot: P.A. Trześniowski).

Ruiny Calakmul leżą na wzniesieniu mającym powierzchnię około 25 km2, otoczonym z trzech stron przez Bajo de Labertino – naturalne mokradło zmieniające się okresowo w rozległe rozlewisko w porze deszczowej, a w przeszłości ważny węzeł rozległych szlaków handlowych, prowadzących z serca Nizin Majów nad Zatokę Meksykańską czy nad Morze Karaibskie. Urbanistycznie odrestaurowany obszar Calakmul podzielony jest dziś na sześć części: wielki plac (Gran Plaza), wielki akropol (Gran Acrópolis), akropol Chik Naab (acrópolis norte), grupę północno-wschodnią (grupo noreste), grupę południowo-zachodnią (Grupo Suroeste) i mały akropol (Pequeña Acrópolis).

Chiik Nahb w Calakmul
Piramida z ołtarzem, położona w centrum akropolu Chiik Naab. Wewnątrz, na jej starszej wersji, odkryto malowidła przedstawiające życie codzienne , dawnego wielkiego targowiska (fot: P.A. Trześniowski).

Preklasyczne Calakmul

W okresie środkowopreklasycznym w Calakmul istniał imponujący ośrodek ceremonialny, którego kosmologicznym centrum była budowla odkryta w czeluściach wielkiej piramidy II. Substruktura II C stała na południowym krańcu wielkiego placu Calakmul, dokładnie w tym samym miejscu, w którym stoi dziś wielka piramida II – najwyższy i najbardziej masywny budynek klasycznego miasta. Substruktura II C była dwupiętrową platformą, zbudowaną na planie czteropłatu (krzyża), który w kosmologii cywilizacji Mezoameryki reprezentuje jaskinię. Na drugim piętrze platformy wzniesiono kilka szerokich budynków, zamykających wewnętrzny, górny plac oraz wyposażonych w bogaty program ikonograficzny w formie reliefów oraz architektonicznych masek z wyobrażeniami istot ponadnaturalnych, m.in. Boga Deszczu (Chaaka), Boga Kukurydzy (Hun Nal Ye) oraz Boga Słońca (K’inich Ajaw) w amalgamacie z Pierwotnym Ptasim Bóstwem. W okresie poźnopreklasycznym (około 200 p.n.e.) Substruktura II C zabudowana została kompleksem piramid triadycznych. Więcej na temat Substruktury II C w artykule: W boskim tłumie: Substruktura II C w Calakmul, Campeche, Meksyk i wstępne notki odnośnie programu rzeźbiarskiego.

SubII C1 Calakmul fryz substruktura II C substructure
Kopia preklasycznego fryzu oraz maszkarony na północnej fasadzie budowli SubII C1, części substruktury IIC w Calakmul (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Calakmul – historia Królestwa Węża

Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’tuun) było niemal bez wątpienia najpotężniejszym ośrodkiem Majów w VII stuleciu naszej ery, w apogeum epoki klasycznej, nazywanej nie bez powodu złotym wiekiem Majów. Było ono w tym czasie stolicą Kaanul – Królestwa Węża. W okresie tym wzniesiono w Calakmul prawie setkę monumentów. Niestety prawie wszystkie te stele dotrwały do naszych czasów w opłakanym stanie, a wykute na nich ongiś glify, świadectwo przeszłości prezentujące ważne wydarzenia z historii tego potężnego miasta, są dziś niemożliwe do odczytania.
Monumentalna architektura Calakmul stanowi jednak niezbity dowód, że było to niegdyś centrum potężnego państwa. Początki Calakmul sięgają jeszcze czasów epoki środkowo-preklasycznej, miasto powstało około 550 roku p.n.e. Najprawdopodobniej, co najmniej od 400 roku p.n.e. sprawowało Calakmul kontrolę szlaku komunikacyjnego, biegnącego przez półwysep Jukatan wzdłuż sieci hydrologicznej Candelaria – Tomatillo – Río Hondo. Dzisiaj już wiemy jednak, że w tym czasie Calakmul nie mogło być jeszcze stolicą królestwa Kaanul.

Piramida I w Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’ tuun)
Piramida I w Calakmul i zdewastowane stele konsekrowane przez Yuknoom Took’ K’awiila, stojące u jej podnóża (fot: P.A. Trześniowski).

Drugie Królestwo Węża (Kaanul) – Dzibanche i Calakmul

Stela 114 z Calakmul wyświęcona została 9.0.0.0.0 8 Ajaw 13 Kej (czyli 10 września 435 r. n.e. zgodnie z korelacją astronomiczną GMT+2 584285), na zakończenie pierwszego k’atunu (okres dwudziestu lat) panowania władcy tego miasta. Królewski tytuł tego władcy nie brzmi jednak k’uhul Kanuul ajaw (boski władca Królestwa Węża), a k’uhul Suutz’ ajaw (boski władca Królestwa Nietoperza). Stela ta wspomina jednak o innym wydarzeniu, które miało miejsce cztery lata wcześniej: 8.19.15.12.13 8 Ben 6 Mol (16 IX 431 r. n.e.), a mianowicie o wyniesieniu na tron innego władcy, który legitymował się również tytułem Chiik Nahb ajaw. Chiik Nahb to jeden z toponimów (glifów symbolizujących nazwy geograficzne) kojarzonych z Calakmul.

Stela 114 z Calakmul
Stela 114 z Calakmul obecnie eksponowana w Museo de Arquitectura Maya Baluarte de Nuestra Señora de la Soledad w Campeche (fot: P.A. Trześniowski).

Datowana na 486 r. n.e. stela 10 z Tikal (Mutal) obwieszcza zniszczenie Maasul. Trudno obecnie stwierdzić, czy oznacza to koniec politycznego aliansu między Tikal i Rio Azul, czy też stłumienie przez władcę Tikal rebelii Masul przeciwko Rio Azul. Choć po dziś dzień nie wiemy, gdzie konkretnie znajdowało się Masul, a zdołaliśmy już wykluczyć Naachtun – znajdującego się na południe sąsiada Calakmul, z pewnością Maasul było istotnym graczem w regionie. Wtedy właśnie mniej więcej doszło do odrodzenia się dawnego Królestwa Węża (Kaanul), bądź też do narodzenia nowego królestwa o tej samej nazwie. Królestwo Węża (Kaanul ahaule) nie odrodziło się jednak w El Tintal, El Mirador ani Nakbe – jego kolejnych, preklasycznych stolicach. Królestwo Węża (Kaanul) odrodziło się lub powstało na nowo w Dzibanche, miejscu położonym daleko od Niecki Mirador, na południu obecnego meksykańskiego stanu Quinatna Roo. Wczesnoklasyczne hieroglify, wykute na schodach w Dzibanche, obwieszczają pojmanie przez przez wężowego władcę tego miasta, noszącego imię Yuknoom Ch’een i pięczętującego się herbem głowy węża (ka-Chan), kilku konkurencyjnych władców okolicznych ośrodków.

Schody z Dzibanche
Trzy spośród kilkunastu fragmentów hieroglificznych schodów z Dzibanche, przedstawiających kalejdoskop militarnych triumfów Yuknoom Ch’een I nad sąsiadami, obecnie eksponowane w Museo Maya w Cancun (fot: P.A. Trześniowski).

W tym czasie nadal nie było śladu dynastii Węża w Calakmul. Stela 43 wyświęcona 9.4.0.0.0 13 Ajaw 18 Yaxsihoom (czyli 18 X 514 r. n.e.) przedstawia władcę legitymującego się enigmatycznym tytułem Chatahn winik, kojarzonym z ziemiami leżącymi w dość szeroko pojętej okolicy dawnego El Mirador. Parę stel 28 i 29, ustawionych przy platformie V w samym środku centralnego placu Calakmul konsekrowano aż 109 lat później w 623 roku n.e. i prawdopodobnie są tą pierwsze stele wyświęcone w Calakmul po przejęciu miasta przez dynastię Węża (Kaanul). W międzyczasie nie wyświęcano w Calakmul żadnych stel, bądź też wszystkie zostały później zniszczone.

Calakmul stela 43 chatahn winik
Stela 43 z Calakmul na schodach Wielkiej Piramidy II, zawierająca m.in. enigmatyczny tytuł Chatahn winik (fot: P.A. Trześniowski 2019)

Nie wiadomo nadal od kiedy dokładnie Calakmul znajdowało się pod kontrolą dynastii Węża (Kaanul), jednak wspomniano powyżej o ich obecności w położonej daleko na południe od Calakmul Sak Nikte’ (La Corona). Zdominowanie Sak Nikte’ (La Corona) i Sa’al (Naranjo) oraz militarna obecność w górnym biegu rzeki Uxumacinta (Yaxchilan) świadczy o konsekwentnej polityce Władców Węży okrążania Tikal. Aspiracje Tikal (Mutal) do zdominowania obecnego departamentu Peten musiały eksplodować po upadku odległego Teotihuacan i wygaśnięciu wpływu Miasta Trzcin na Niziny Majów. Po wyeliminowaniu Rio Azul z politycznej sceny Tikal stało się więc naturalnym konkurentem Dzibanche i dynastii Węża w walce o dominację nad Nizinami Majów. Wtedy właśnie musiała zacząć się wielka rywalizacja dwóch potęg, która wespół z innymi czynnikami, jak zmiany klimatyczne, doprowadziła w efekcie do upadku cywilizacji i zakończenia złotego wieku Majów kilka stuleci później.

Widok piramidy II ze szczytu piramidy VII
Widok na wielką piramidę II wskroś centralnego placu Calakmul ze szczytu triadycznej piramidy VII (fot: P.A. Trześniowski).

W roku 561 n.e. Świadek Niebios, władca dynastii Węża (Kaanul) umieścił jednego ze swoich podwładnych na tronie Buuk’, zwanego obecnie Los Alacranes. Centrum to, znajdujące się w pobliżu zniszczonego wcześniej przez Dzibanche Rio Azul miało ułatwić kontrolę nad terytoriami zarządzanymi wcześniej przez to miasto. Spiętrzenie potęg osiągnęło jednak apogeum i eksplodowało rok później w 562 r. n.e., kiedy to władca Tikal (Mutal), Wak Chan K’awiil został pojmany przez tego samego Władcę Węży w tzw. wojnie gwiezdnej. Z dużym prawdopodobieństwem doszło do tego przy wsparciu Caracol (Oxwitza), jednego z dotychczasowych sojuszników Tikal. Po pobiciu Mutal (Tikal), Władcy Węża nie mieli już konkurencji na południowych Nizinach Majów, a wzmianki o Świadku Niebios odnajdujemy w miejscach tak odległych jak Yokoop, leżącym na północy obecnego meksykańskiego stanu Quintana Roo, co świadczy o ich rozległych wpływach na sporą część półwyspu Jukatan i świat Majów. Wpływ ten trwał przez kolejne dwieście lat, a dominację dynastii Węża (Kaanul) obrazują najlepiej liczne inskrypcje z Caracol (Oxwitza), w dzisiejszym Belize. Świadek Niebios wspominany jest tam po raz ostatni w 572 r. n.e., prawdopodobnie w związku ze swoją śmiercią, gdyż w 573 r. n.e. na tronie w Dzibanche zasiadał już nowy Władca Węża – Yax Yopaat, co wiemy dzięki kolejnej ostatnio odkrytej tam steli.

Platforma V w Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’ tuun)
Archeologia Nizin Majów to ustawiczna walka z czasem o zanikające z roku na rok informacje – jedna ze stel Yuknoom Ch’een II Wielkiego na centralnym placu
w Calakmul w objęciach przyrody (fot: P.A. Trześniowski).

W 579 r. n.e. Yax Yopaat został zastąpiony na tronie Kaanul przez Władcę Węży, zwanego Sykiem Węża. Uwaga Władców Węży koncentrowała się odtąd na rozszerzeniu strefy wpływów królestwa o dawnych sojuszników Tikal (Mutal). Przykładem tego były dwie militarne ekspedycje na odległe Lakam Ha (Palenque), stolicę królestwa Baak’al, znajdującego się w dzisiejszym meksykańskim stanie Chiapas, w latach 599 i 611 n.e. Prawdopodobnie właśnie w tym czasie armia Węży zajęła Calakmul znajdujące się po drodze do Palenque.

Jadeitowa maska Yuknoom Ch;een II Wielkiego
Jadeitowa maska grobowa przedstawiająca Yuknoom Ch’een II Wielkiego, znaleziona w grobowcu jego syna Yuknoom Yichaak K’ahka II na piramidzie II w Calakmul, obecnie eksponowana w Museo Arqueológico de Campeche, Fuerte de San Miguel (fot: P.A. Trześniowski).

Pod koniec swego długiego panowania Aj Wosaaj (546-615>) władca Sa’al (Naranjo), dotąd wierny sojusznik tronu Węża (Kaanul) dokonał wolty i sprzymierzył się z powracającym na scenę Mutal (Tikal). W konsekwencji sprzymierzone z tronem Węża Oxwitza’ (Caracol) zaatakowało Sa’al (Naranjo), a wojna trwała pięć kolejnych lat, skutkując m.in. rytualnym zamknięciem świętej jaskini Chechem Ha w dzisiejszym Belize, która była miejscem pielgrzymek z Sa’al (Naranjo), a znajdowała się po drodze do Oxwitza (Caracol). W roku 631 n.e., nowy władca dynastii Węża zwany Głową Yuknoom (imię nie w pełni czytelne) pojmał boskiego władcę Sa’al (Naranjo) i zawlekł go do Calakmul, aby tam złożyć go w ofierze. To pierwsza historyczna wzmianka o dynastii Węża w Calakmul. W wyniku wojny domowej Władcy Węża przenieśli swoją siedzibę do Calakmul. Tak zaczął się złoty wiek Calakmul, znaczony bliźniaczymi stelami kolejnych par boskich władców takich, jak n.p.stele 76 i 78. Yuknoom Ch’een II zwany Wielkim, który panował przez pięćdziesiąt lat (636-686 n.e.) był niewątpliwie najpotężniejszym władcą okresu klasycznego. Wzniósł on największą ilość monumentów i budowli, był też wzmiankowany największą ilość razy w innych majańskich miastach, zaś w czasie jego panowania pod kontrolą tronu Węża (Kaanul) znajdowały się również miasta znane obecnie, jako Cancuen, Itzan, Morales, La Corona, Dos Pilas, El Peru, Piedras Negras i wiele, wiele innych.

Stela 28 Calakmul
Stela 28 na centralnym placu w Calakmul, stanowi parę ze stojącą nieopodal stelą 29 i wspólnie przedstawiają królewską parę najprawdopodobniej rodziców Yuknooma II Wielkiego (moda rozpropagowana na Nizinach Majów przez Dynastię Kaanul) choć nieczytelna jest to prawdopodobnie jedna z pierwszych stel wyświęconych przez Władców Węży w Calakmu (fot: P.A. Trześniowski).

Szczególną funckję na geopolitycznej mapie drugiego Królestwa Węża sprawowało Sak Nikte’ (La Corona). To stąd wyruszały militarne kampanie wskroś obecnego departamentu Peten. Lokalni władcy Sak Nikte’ (La Corona) nie nosili królewskich tytułów ahau czy k’uhul ahau, a miastem zarządzali w imieniu Władców Węży. Wiemy, że Yuknoom Ch’een II rezydował i zarządzał La Corona w 656 r. n.e., ponieważ napisano tak na ołtarzu I, upamiętniającym pierwszy k’atun jego panowania.

Piramida I w Calakmul
Szczyt piramidy I w Calakmul, widok ze szczytu piramidy II (fot: P.A. Trześniowski).

W 648 r. n.e. rozpoczęła się kolejna wojna przeciw Mutal (Tikal). W tym roku Bahlah Chan K’awiil, boski władca Dos Pilas, miasta będącego kolonią odszczepieńców królewskiej dynastii Mutal, zaatakował i pojmał członka rodziny królewskiej Mutal (Tikal), być może samego boskiego władcę. Yuknoom Ch’een II wykorzystał tę bratobójczą walkę, przejmując kontrolę nad Dos Pilas w 650 r. n.e. Możliwe, że ofiarą w tej samej wojnie został boski władca Cancuen, który w tym samym czasie został zawleczony do Calakmul i tam złożony w ofierze. Jego następca został koronowany w Calakmul, pod auspicjami Władców Węży, a następnie odesłany do Cancuen, by tam sprawować władzę, jako ich poddany. Yuknoom Ch’een II koronował też władców na tronach El Perú i Morales-Reforma, które było ważnym przyczółkiem w pobliżu Baak’al (Palenque), rządzonego już w tym czasie przez potężnego K’inich Jaanab’ Pakala Wielkiego. Władcy Uxul, leżącego blisko Calakmul używali w tym czasie pomniejszego tytułu ahau (Naah-K’a-Naah ahau). W 670 r. n.e. Nuun u Jol Chaahk, boski władca Tikal odgryzł się zbrojnie zdradzieckiemu krewniakowi zasiadającemu na tronie Dos Pilas, które używało nawet tego samego glifu herbowego co Tikal (Mutal). Bahlah Chan K’awiil poszukał schronienia u sąsiadów, jednak siły Tikal wyruszyły za nim, zdobywając El Peru. Przejęty Bahlah Chan K’awiil uciekł tym razem do Hix Witz, na południe od rzeki San Pedro. Calakmul odpowiedziało kontrofensywą prowadzoną przez księcia krwi Yuknoom Yich’aak K’ahka II – Yuknoom Ch’een II miał już w tym czasie ponad siedemdziesiąt lat. Boski władca Tikal, Nuun u Jol Chaahk został ostatecznie pokonany w 679 r. n.e., a Calakmul stało się ponownie niekwestionowaną potęgą na Nizinach Majów. W 682 r. n.e. na tron Tikal wstąpił jednak jego następca Jasaw Chan K’awiil…

Stela 9 Calakmul
Stela 9 z Calakmul upamiętniająca koronację Yuknoom Yich’aak K’ahk II na k’uhul ahau (boskiego władcę) 9.12.0.0.0 (662 r. n.e.) pod auspicjami Yuknoom Ch’een II Wielkiego (kaloomte’ ~imperatora). Obecnie w Museo Arqueológico de Campeche, Fuerte de San Miguel (fot: P.A. Trześniowski).

Koniec Dynastii Węża – kto mieczem wojuje…

Minęło jeszcze cztery lata, gdy 9.12.13.17.7 6 Manik 5 Zip, czyli około 6 kwietnia 686 r. n.e. Yuknoom Ch’een II kaloomte’ zmarł i zastąpiony został na cesarskim tronie Calakmul przez Yuknoom Yich’aak K’ahk II, który miał już w tym czasie 36 lat. Choć od dłuższego czasu nosił tytuł królewski k’uhul ahau i prowadził w imieniu Tronu Węża kilka wojskowych ekspedycji, dokonał jednego z najdziwniejszych zwrotów w historii cywilizacji Majów – w 691 r. n.e. złożył hołd boskiemu władcy Mutal (Tikal), co upamiętnia stela, którą Jasaw Chan K’awiil wyświęcił rok później. Niestety glify na steli są zbyt zniszczone, by móc odczytać co doprowadziło do tego wiekopomnego wydarzenia. Najwyraźniej na dłuższą metę nie pomogło to też Yuknoom Yich’aak K’ahk II, który 5 sierpnia 695 r. n.e. został pogromiony w bitwie. Nadproże 3 w Templo I w Tikal mówi o fakcie pojmania ważnego jeńca 9.13.3.7.18 11 Etznab 11 Ch’en, czyli 8 sierpnia 695 r. n.e. Nie był to jednak Yuknoom Yich’aak K’ahk II – w grobowcu 4 w Calakmul odkryto talerz z jego imieniem, co zdaniem archeologów badających Calakmul oznacza, że musiał on tam spoczywać, zaś w bitwie z Tikal pojmany i następnie stracony został jeden z jego oficerów, pochodzący z podległego Tronowi Węża Sa’al (Naranjo). Podpierają to nowe sposoby odczytania inskrypcji na nadprożu 3 w Tikal oraz inskrypcja na kościanym artefakcie, odnalezionym w grobowcu Jasaw Chan K’awiil (pochówek 118) w Tikal.

Świątynia na szczycie piramidy II w Calakmul
Piramida na szczycie piramidy II w Calakmul (fot: P.A. Trześniowski).

Na tron Uxte’tuun wstąpił Yuknoom Took’ K’awill, który wzniósł wiele stel u podnóża obu wielkich piramid w Calakmul. Czas potęgi drugiego Królestwa Węża nieodwołalnie dobiegł jednak końca. Władcy Węża zachowali jeszcze wprawdzie związki z Dos Pilas, El Perú, Yaxchilan i Naranjo , jednak boski władca Morales-Reforma wszedł ponownie na tron, tym razem pod auspicjami Baak’al (Palenque), a stela 18 w Naachtun obwieściła pojmanie królewskiego jeńca z Uxte’tuun. Stela ta stanowi parę ze stelą 19, która przedstawia boskiego władcę Naachtun i bazując na stylu, pochodzi z okresu 700-750 n.e. Stela 9 w Naachtun z 731 r. n.e. pokazuje kobietę pochodzącą z królewskiej dynastii Mutal (Tikal), prawdopodobnie żonę boskiego władcy Nachtuun. Nachtuun leży praktycznie u wrót Calakmul… Pochodzący z tego okresu wspaniały ołtarz 5 z Tikal prezentuje też odnowiony sojusz między Mutal (Tikal) i enigmatycznym Masul. Władcy obu miast wzięli wspólnie udział w ceremonii ponownego pochówku matki boskiego władcy Tikal. Choć nadal nie wiemy, gdzie leżało Masul z tej perspektywy kusi utożsamianie tego miasta z Nachtuun.

Wyprawa grobowa Yuknoom Yich'aak K'ahk
Elementy wyposażenia grobowego Yuknoom Yich’aak K’ahk II, obecnie w Museo Arqueológico de Campeche, Fuerte de San Miguel (fot: P.A. Trześniowski).

Propaganda to oręż wojny – boski władca Yuknoom Took’ K’awiil II konsekrował w Calakmul aż dwadzieścia cztery stele. Siedem najlepiej zachowanych i wspaniale wyrzeźbionych stel wyświęcono w Calakmul na zakończenie 15 k’atunu . Wydarzenie to o dziwo przeszło bez echa w Tikal. Jego boski władca Jasaw Chan K’awiil dożywał w tym czasie swych ostatnich lat. Być może jednak władcy Tikal, jako ludzie czynu, nie odczuwali potrzeby celebrowania propagandowych sukcesów generowanych jedynie ruchami kalendarza? Kiedy po śmierci Jasaw Chan K’awiila na tron Tikal wstąpił Yik’in Chan K’awiil, jego pierwszą decyzją było po prostu zaatakowanie Calakmul. Ołtarz 9 z Tikal prezentuje pojmanie Yuknoom Took’ K’awiila, wspomnianego wyżej władcy dynastii Węża.

Stela 59 Calakmul
Stela 59 w grupie północno-wschodniej konsekrowana przez Yuknoom Took’ K’awiila (fot: P.A. Trześniowski).

Ostatnia zdrada na Nizinach Majów

Na tym mogłaby się w sumie zakończyć burzliwa historia ekspansji i upadku Dynastii Węża (Kaanul) na Nizinach Majów, jednak ledwie kilka lat później na dalekim południu rozległ się jej specyficzny epilog. W roku 736 n.e. Wamaw K’awiil, prawdopodobnie ostatni władca z dynastii Węża (Kaanul) maczał palce w zaskakującym uniezależnieniu się satelitarnego ośrodka Quirigua od swego odwiecznego suwerena Copan i złożenia w ofierze jego boskiego władcy. To jedna z najbardziej zadziwiających i spektakularnych zdrad w całej, prawie siedemsetletniej klasycznej historii Majów, epizod, na którym mogliby się śmiało wzorować książkowi Lannisterowie z sagi Pieśń Ognia i Lodu George’a R.R. Martina, a opisany na jednej ze stel w Quirigua dobre kilkadziesiąt lat później.

Jadeitowa maska Yuknoom Took' K'awiil
Grobowa maska z jadeitu, obsydianu i muszli spondylusa, odkryta w grobowcu na szczycie triadycznej piramidy VII i przypisywana Yuknoom Took’ K’awiilowi. Obecnie w Museo de Arquitectura Maya Baluarte de Nuestra Señora de la Soledad w Campeche (fot: P.A. Trześniowski).


Na postaci Wamaw K’awiila kończą się jednak dzieje Kaanul – Drugiej Dynastii Węża. Czy to w wyniku zbrojnych działań Tikal, czy też wewnętrznego przewrotu, kolejni władcy Calakmul powrócili do używania glifu Suutz’ (Nietoperza) oraz tytułów Chiik Nahb ahau i Uxte’tuun kaloomte’.

Stela 88 Calakmul
Stela 88 wraz z ołtarzem na schodach piramidy XIII w Calakmul, konsekrowana przez Bolon K’awiila z dynastii Suutz’ (Nietoperza) po upadku Węży (fot: P.A. Trześniowski).

Calakmul i równia pochyła, czyli czasy upadku…

Nowi władcy Calakmul kontynuowali wyświęcanie stel, ośrodek ten był z pewnością nadal ważnym centrum regionalnym. Zakończenie k’atunu w 751 roku n.e. uświetniono niedokończoną stelą 62, która wymienia częściowo odczytane imię władcy Yax Chit Naah Chaan, ze starej/nowej dynastii Suutz’ (Nietoperza). Koniec kolejnego k’atunu upamiętniają stele 57 i 58, wymieniające władcę Nietoperza (Suutz’) o imieniu Bolon K’awiil. W tym czasie swoje stele zaczyna wznosić ponownie Oxpemul, północny sąsiad Calakmul, pozostający dotąd przez długi czas w jego cieniu. Stele wznoszone w Oxpemul wskazują zarówno na związki pomiędzy władcą tego miasta a Calakmul, jak i …na wizytę bakab ux Mutul Ahau, czyli władcy Tikal w tym mieście… Stela 9 pokazuje władcę Oxpemul z bronią w ręku, depczącego głowę i ciało …węża, przy wsparciu sojusznika z Tikal…

Stela 9 Oxpemul
Stela 9 w Oxpemul, na której boski władca miasta (tytuł nieużywany w okresie dominacji Kaanul) depcze węża, którego głowa przyozdobiona jest sylabą ka, jak w glifie ka-CHAN – głowy węża, będącym herbem dynastii Kaanul (fot: P.A. Trześniowski).

Koniec IX stulecia to ledwie sześć stel wyświęconych w Calakmul (AD 790, 800 i 810), jednak są zbyt zniszczone, aby cokolwiek z nich dawało się odczytać. Jak do tej pory nie odnaleziono w Calakmul żadnej steli upamiętniającej zakończenie dziewiątego b’aktunu – najważniejszego obrotu w majańskim kalendarzu [10.0.0.0.0], w roku 830 n.e. To wydarzenie upamiętnia jednak stela 7 w Oxpemul, na której władca miasta, prócz lokalnego toponimu obwieszcza się „władcą świata”, używając również cesarskiego tytułu Uxte’tuun kaloomte’, wskazującego na mocno wybujałe pretensje kacyka pomniejszego lokalnego ośrodka do imperialnej stolicy dawnego Królestwa Węża. Jest to znak czasów nadchodzącego upadku, znamionujący propagandowy wyścig, który miał miejsce na Południowych Nizinach Majów. Wyścig, w którym trzeba było najwyraźniej coraz wyżej podbijać stawkę, aby móc utrzymać kontrolę nad zarządzanym tłumem. Stela 7 to zarazem ostatnia wzmianka o dynastii Suutz’ (Nietoperza). Dynastia Węża (Kaanul) pojawia się natomiast raz jeszcze w historii Nizin Majów. Stela 10 w Ceibal upamiętnia zakończenie k’atunu w 849 roku n.e. uświetnione, obok boskiego władcy Ceibal, przez Chan Pet – boskiego władcę Królestwa Węża oraz boskich władców Motul de San José i …Tikal. Do podobnego zjednoczenia w tym mniej więcej okresie doszło u boskich władców Copan i zdradzieckiej Quirigua. Zadziwiające zakończenie kilku stuleci wojen, obwieszczające również nadchodzący koniec czasów.

Stela 61 Calakmul
Calakmul, stela 61 konsekrowana przez Aj Took’ w 909 r. n.e. (fot: P.A. Trześniowski).

Ostatnie daty w Długiej Rachubie na Nizinach Majów

Ostatni znany władca Calakmul Aj Took’ wyświęcił stelę 61 na zajończenie czwartego k’atunu dziesiątego b’aktunu, czyli w 909 r. n.e., używając w niej glifu Kan i obwieszczając się spadkobiercą imperium o tysiącletniej historii. Była to ostatnia datowana stela na Nizinach Majów, zakończenie cyklu 10.4.0.0.0 odnotowano jeszcze jedynie w Tonina, na pograniczu Nizin i Wyżyn Majów. Wraz z ostatnimi datami w Długiej Rachubie klasyczna cywilizacja Majów wydała swe ostatnie tchnienie, zaś opuszczone wielkie ośrodki ceremonialne na powrót przejmowała dżungla. Władcy Calakmul próbowali jeszcze wznosić kolejne stele, były one jednak ledwie nieudolnymi karykaturami czasów dawnej świetności – obecnie nic nie daje się z nich, niestety, odczytać.

Jadeit Calakmul Lundell Palace
Jadeitowa maska odkryta we wczesnoklasycznym grobowcu I w tzw. Pałacu Lundella/Templo III w Calakmul. Ze względu na ramy czasowe musiała należeć do kogoś z dynastii Suutz’ – Nietoperza

Archeoastronomia w Calakmul

Najbardziej oczywistym przykładem budowli zorientowanych astronomicznie w Calakmul jest oczywiście tutejsza grupa E, wyznaczająca wschodnie i zachodnie krawędzie wielkiego placu (na wschodzie jest to platforma z piramidami IVA, IVB i IVC, na zachodzie piramida VI). Orientacje astronomiczne odkryto jednak również odnośnie piramidy I, której wschodnia ściana zorientowana jest na wschody Słońca w dniach 12 lutego i 30 października, kopiując bardzo popularną orientację centralnej osi grup E na Nizinach Majów (daty 12 II i 30 X, związane z rozpoczęciem okresu przygotowania pól pod zasiewy oraz początkiem żniw z końcem pory deszczowej oddziela okres 260 dni, odpowiadający pełnemu cyklowi kalendarza tzolk’in). Nadto, oś południowej ściany piramidy I celuje wprost w odległą o 40 km wielką piramidę triadyczną La Danta w El Mirador (Šprajc 2017).

Przemek Trześniowski

© Przemek A. Trześniowski | archeologia.edu.pl

UWAGA: Tekst wymaga aktualizacji niektórych informacji ze względu na najnowsze odkrycia w Yaxnohcah, Xunantunich i La Corona [dotyczy 1). preklasycznych początków Calakmul i prawdopodobnych 2). związków miasta z Pierwszą Dynastią Węża w El Mirador; 3). wojny domowej i przeniesienia Tronu Węża Kanuul z Dzibanche do Calakmul w 636 r. n.e. oraz 4) egzekucji ostatniego boskiego władcy Kaanul z Dzibanche w 640 r. n.e.; i 5). śmierci Yuknoom Yichaak K’ahk’a II 697 r. n.e.].

=> Jadeit z Calakmul – maski boskich władców Suutz’ i Kaanul w zbiorach muzealnych.

Bibliografia:

Šprajc, Ivan (2017) Astronomy Across the Medieval World, HAPP Centre

Trześniowski, P.A. (2022) Calakmul – tajemnicza krypta w Pałacu Lundella, „Archeowieści”

Jeden komentarz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *