Mezoameryka, Coba, Meksyk, Jukatan, Niziny Majów, piramida, piramidy, ruiny Majów, cywilizacja Majów, archeologia Majów, stanowisko archeologiczne, stanowiska archeologiczne, Nohoch Mul, stele, boiska, inskrypcje, Wielka Długa Rachuba
Coba było jedną z największych i najpotężniejszych metropolii Majów okresu klasycznego, nie tylko na półwyspie Jukatan, ale i generalnie w skali ówczesnego świata Majów. Centralny obszar miasta mógł zajmować teren o powierzchni co najmniej 70 km2. Siecią majańskich dróg – sacbeób (maaya t’aan: l.poj. sacbé) z Coba połączone było z minimum tuzinem mniejszych ośrodków, jak np. tajemnicze Kikil na końcu sacbe 8. Najdłuższe prowadziły do Ixil i Yaxuna. Ten ostatni, leżąc na południe od Chichen Itza znajduje się w odległości około 100 km od Coba. (Gronemeyer 2004:1; Con Uribe i Esparza Olguin 2017:41).
Coba to jeden z niewielu ośrodków Majów, które znane jest nam pod oryginalną nazwą, nie ma dziś jednak pewności co do jej pierwotnego znaczenia. Miasto położone pomiędzy pięcioma lagunami było prawdopodobnie największym i najpotężniejszym ośrodkiem cywilizacji okresu klasycznego na północy półwyspu Jukatan, na północnych Nizinach Majów. Laguny Coba to: Cobá, Macanxoc, Xkanhá, Yax-Laguna (Sacakal) i Sacalpuc, z czego dwie pierwsze są znacznie większe od pozostałych. Według lokalnych podań w lagunach Coba miałby mieszkać potężny krokodyl, będący ucieleśnieniem boga stwórcy – Itzam Za (Itzamna) (Peniche Rivero
& Folan 1978:69).
W Coba odkryto największą do tej pory ilość stel na północ od Calakmul. Znajduje się tu również jedna z najwyższych piramid na północnych Nizinach Majów (Guenter 2014:395), choć nie jest prawdą, iż jest to najwyższa piramida na Jukatanie. Mimo, iż same rozmiary Coba wskazują na olbrzymie znaczenie tego ośrodka ceremonialnego świat nauki nie poświęcił mu do tej pory wystarczająco wiele uwagi (Mercier & Cottini Giroldo 2014:1).
Architektura Coba
Coba leży w tak zwanym Korytarzy Peten – pasmie stanowisk archeologicznych z klasyczną architekturą centralnych Nizin Majów, która ciągnie się wzdłuż wschodniego wybrzeża półwyspu Jukatan. Ta anomalia architektoniczna stanowi przesłankę bliskich związków kulturowych ośrodków położonych na terenie Korytarza z potęgami znajdującymi się dalej na południe, jak Dzibanche, Calakmul i Tikal. W częściach udostępnionych do zwiedzania mamy cztery grupy skonsolidowanej monumentalnej architektury: grupa A (Macanxoc), grupa B (Cobá), grupa C (Nohoch Mul) i grupa D3 (Navarrete). Są one połączone z mniejszymi kompleksami architektonicznymi ponad czterdziestoma drogami (sacbeób), tworząc jedną z najbardziej skomplikowanych sieci dróg znanych obecnie na obszarze Majów.
Najważniejsze stanowiska satelitarne Coba to: Kukikan, Uxulbeuuc, Uitzil Mul, Domingo Falcón i Dzib Mul. Niektóre z nich można zwiedzać po uzyskaniu zgody od lokalnych społeczności, z czego na największą uwagę zasługuje Kukikan, połączone z Coba dzudziestokilometrową sacbé 8 – najprawdopodobniej dawne koszary, służące go zgromadzenia wojsk przed wysłaniem ich np. na zachód Jukatanu stukilometrową sacbé 1.
Coba – historia stanowiska
(fot: P.A. Trześniowski 2021)
Najstarsze ślady osadnictwa w Coba to fragmenty ceramiki Sierra Rojo (odmiana Engobe-claro) datowane na schyłek okresu preklasycznego, pomiędzy 100 p.n.e – 200 n.e (Con 2007). Znajdowane są one szczególnie w rejonie grupy Coba. Wspaniałe przykłady majańskiego budownictwa z pokrytego stiukiem wapienia wskazują na znaczny rozkwit miasta od początku aż po schyłek okresu klasycznego, kiedy ośrodek przegrał walkę o dominację nad północnymi Nizinami Majów i znalazł się pod wpływami Itzów z Chichen-Itza.
Wzmianki o założeniu miasta, a być może jedynie o uruchomieniu tutaj dynastii, pochodzą z panelu hieroglificznego 7 wmurowanego w ścianę boiska, odkopanego w 2005 r. Inskrypcja wspomina władcę o imieniu Jun Pik Tok’ (maaya: Osiem Tysięcy Noży) z V stulecia n.e., który konsekrował boisko w 505 r. n.e. (Stuart 2026: 269).
Nowe, postklasyczne budowle, są znacznie skromniejsze rozmiarem oraz jakością wykonania. Wznoszone były na podstawach z poprzedników, prezentując odmienny styl architektoniczny, zwany stylem wschodniego wybrzeża, obecnym dziś w Mayapán, Zama (Tulum), Xel Há, Tancah czy Xcaret. Populacja miasta uległa wtedy znacznemu osłabieniu, a jego znaczenie ograniczono prawdopodobnie do funkcji religijnych (Con 2007).
Pozostawia to jednak wciąż co najmniej 700 lat okresu prosperity, kiedy Coba cieszyć się mogło hegemonią promieniującą na cały region, a mierząca dziś 42 m piramida Nohoch Mul pozostaje najwyższą budowlą w północnej części półwyspu Jukatan i północnych Nizinach Majów.
Sacbeób – pajęczyna dróg
(fot: P.A. Trześniowski 2020)
Budowane z kamienia drogi – sacbeób (liczba mnoga) były sprytnie dostosowywane konstrukcją do otoczenia. Sacbeób biegną na nasypach, niwelując wszelkie nierówności gruntu. Konstrukcja sacbeób opiera się na dwóch pionowych ścianach, pomiędzy które wsypywano później kamienie wymieszanie z ziemią. Całość była na koniec wyrównywana walcem i pokrywana warstwą stiuku. W Coba istnieją dwa, pochodzące z różnych czasów systemy sacbeób, miejscami nakładające się na siebie. Najwyższa sacbé miejscami ma ściany boczne sięgające na ponad 6 m. Najdłuższa, sacbé 1, łącząca Coba z Yaxuna mierzy około 100 km, najszersza, sacbé 9 ma prawie 20 m szerokości.
W Coba mamy do czynienia z dwoma sieciami dróg. Starsza – wczesnoklasyczna obejmowała sacbeób: 3, 10, 14, 15 i 16, które łączą grupę Coba, będącą centrum administracyjnym miasta z ośrodkami satelitarnymi: San Pedro, Mulucbaoob, Nuc Mul, Ixil i Kitamna. Druga sieć dróg powstała jakieś sto lat później. Rozchodzi z kompleksu architektonicznego Nohoch Mul i składa z sacbeób: 1, 5, 6 i 8, które łączyły grupę C ze stanowiskami satelitarnymi: Telcox, Chan Mul, Kukikan, a także z odległym o 100 km Yaxuna. Młodsze drogi nakładają się miejscami na starsze.
Po co Majom z Coba była prowadząca w poprzek półwyspu droga stukilometrowej długości? Odpowiedzią może być postać jeńca z odległego Oxkintok na zachodnim Jukatanie, datowana na 623 r. n.e. preklasyczne Yaxuna musiało stać się w tym czasie militarną placówką władców Coba po drugiej części półwyspu.
Sacbé 1
Od strony Coba przejście sacbé 1, ze względu na gęstą roślinność i zwalone drzewa blokujące szlak, wymaga wsparcia macheteros. Droga sacbé 1 jest dobrze znana tutejszym rolnikom i myśliwym z wioski Coba. Wysokość sacbé 1 na tym odcinku ma średnio 1,3 m. Okolica dookoła Coba usiana jest kopcami, będącymi pozostałościami po dawnych piramidach i platformach.
W odległości 2,5 km od wioski Coba znajduje się pierwsze wyraźne stanowisko: Chac Ne (maaya t’aan: czerwony ogon), nazwane tak na cześć gatunku jadowitych węży zamieszkujących ten obszar. Po północnej i południowej stronie drogi w odległości około 30 m od niej znajdują się tu platformy o powierzchni ok. 20 m2, wzniesione do wysokości poziomu drogi oraz kilka innych kopców, będących pozostałościami po dawnych konstrukcjach (w marcu 2023 Steve Mellard natknął się w tej okolicy na mocno zerodowaną stelę).
W odległości około 6 km od wioski Coba znajduje się kolejne zgrupowanie kopców: Ochkindzonot (maaya t’aan: cenota zachodnia). Bardzo gęsto obecnie zarośnięty teren. W odległości kilometra lub dwóch znajduje się jedna ze stel-znaczników z mocno już, niestety zerodowanymi glifami, przewrócona i połamana. Jeszcze dalej na zachód znajdują się stanowiska Hay-Dzonot i Multul.
Stiuki
W okresie prosperity budowle zwykle kryte były stiukiem, najczęściej malowanym na czerwono. Na fasadach budowli stiuk był dodatkowo modelowany. Gdzieniegdzie, we wnętrzach w miejsce stiuku używano gipsu, bądź też kładziono malowidła bezpośrednio na kamieniu, co w okresie postklasycznym rozprzestrzeniło się również na zewnętrzne elewacje budowli.
Boiska do pok-ta-pok (pitz)
Coba posiada dwa zrekonstruowane stadiony do pitz (pok-ta-pok). Ich nawierzchnia kryta była stiukiem, co zapewniało dobrą dynamikę ciężkiej gumowej piłce. Gra w pitz (pok-ta-pok) liczy sobie co najmniej trzy tysiące lat i jest obecnie nadal praktykowana, choć jej obecne reguły nie są rekonstruowane na podstawie przedstawień w ikonografii, zamiast wywodzić się z przerwanej w okresie postklasycznym tradycji. W całej Mezoameryce odnaleziono ponad półtorej tysiąca boisk (Con 2007). Np. w El Tajin jest ich aż 17.
Stele z Coba
Do roku 2004 odkryto w Coba 34 stele i kilka tzw. paneli (Gronemeyer 2004:1). Stanley P. Guenter (2014:395) wspomina o ponad pięćdziesięciu rzeźbionych artefaktach, jednak podkreśla ich bardzo słabe zachowanie do naszych czasów ze względu na niską jakość wapienia na północnym Jukatanie. Niestety, większości z nich nie zobaczycie dzisiaj na terenie stanowiska, stąd wielka wartość fotografii jakie wykonał w latach 1920. Sylvanus Griswold Morley (1927). Większość szkiców monumentów z Coba była publikowana w Corpus of Maya Hieroglyphic Inscriptions (Graham & van Euw 1997). Znane są również resztki glifów malowanych na stiuku, jak np. z Templo de las Pinturas.
Większość zaklętej w glifach historii Coba spłynęła niestety z deszczem. Umieszczonymi na stelach datami w Długiej Rachubie zajmowało się w pierwszych dekadach XX wieku dwóch wielkich archeologów: Sir J. Eric S. Thompson (Thompson et al. 1932) i Sylvanus G. Morley (1927). Niestety, pozostałe informacje były w ich czasach nie do odczytania.
Te próbował odzyskać w niecałe stulecie później nieodżałowany profesor Lacadena (2003), jednak większość z inksrypcji po kolejnym stuleciu zmagań z wysoką wilgotnością i opadami na półwyspie Jukatan uległa postępującemu zatarciu. Coba to jednak mocno rozległe, a tylko w niewielkim stopniu przebadane stanowisko archeologiczne. Od czasu do czasu nowe znaleziska, choć nieplanowane i przypadkowe, rzucają nieco światła na tajemnice przeszłości przykryte mrokiem czasu.
Liczne stele, pochodzące z okresu klasycznego w okresie postklasycznym otoczone zostały trójściennymi osłonami. Przy wielu z nich znajdują się niewielkie ołtarze, okrągłe – pochodzące jeszcze z okresu klasycznego i kwadratowe – dodane w okresie postklasycznym. Na ołtarzach znaleziono ślady palenia pom – aromatycznej żywicy z drzewa Protium copal (Con 2007). Pozwala to sądzić, że niszczejące, wapienne świadectwa ważnych wydarzeń z poprzedniej epoki stały się obiektami kultu dla postklasycznych Majów.
Stela 3 z Coba
Stela 3 z Coba zdaje się rekordzistką pod względem długości inskrypcji. Na steli tej wykuto niegdyś 150 bloków glificznych – niestety, dziś nie da się już przeczytać ani jednego…
Stela 2 z Coba
Stelę 2 Sylvanus Morley (1927) wydatował błędnie na 383 r. n.e. Pomyłki naszych wielkich uczą nas pokory…
Stela 5 z Coba
Stelę 5 Morley (1927) wydatował błędnie na 403 r. n.e. Należy do cesarzowej Ix K’awiil Ajaw kaloomte’ (rewers), jest jednak jedynym znanym przedstawieniem jej męża (awers). Jest jedną z trzech stel na terenie Coba, która zawiera datę w Wielkiej Długiej Rachubie. Trzeba pamiętać, że: 13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.0.0.0.0 4 Ahau 8 Kumk’u to data uruchomienia obecnej wersji świata w dniu 13 VIII 3114 p.n.e. (zgodnie z korelacją astronomiczną 584285), nie data jego domniemanego końca 23 XII 2012, którego Majowie nigdy nie przepowiadali. Stela była połamana i została źle złożona (na bocznej ścianie powinno być 13 nie 14 bloków glificznych).
Stela 6 z Coba
Stela 6 z grupy Macanxoc w Coba zawiera czytelną datę 9.9.10.0.0 2 Ahau 13 Kanjalaw (21 III 623 n.e.).
Stela 11 z Coba
Aż po rok 2004 obiektem kultu była kompletnie zamazana stela 11, na której współcześni Majowie wciąż (i zupełnie niesłusznie) dostrzegają sylwetkę Pani Colebí (Benavides Castillo 1981:40). William Folan (1983:71), który prowadził tutaj wykopaliska, zanotował kult Chibirias (Ix Chebel Yax) w powiązaniu z piradmidą Nohku. Według relacji Davida Stuarta, który wychowywał się w wiosce Coba, podczas gdy jego ojciec George Stuart prowadził tu wykopaliska, pod stelą przywoływali deszcz ze wsparciem lokalnej społeczności na zmianę majański h’men (nazywany niewłaściwie szamanem) i… katolicki ksiądz. Teoberto Maler (1931:13) zanotował w 1891 r., że zdaniem Majów z Chemax w tym miejscu pochowany został ich dawny święty, który powstanie z marteych w dniu, gdy powróci ich imperium.
W czasach Thomasa Ganna (1926:117-118), który natrafił na ślady postkolonialnych obrzędów odprawianych przez myśliwych, obiektami kultu były również stele 9 i 10. Zgodnie z relajcą Servolo Canul – chiclero, który był przewodnikiem Ganna, myśliwi doceniali skuteczność, zapewnianą im przez zaklęte w kamieniu postacie, ponad to, co uzyskiwali od katolickich świętych. Gdy obalone w 1988 r. huraganem Gilbert drzewo darzymleczni przewróciło stelę, wywołało to pożary i dotkliwe susze. Archeolodzy postawili więc ją na nowo, a lokaly h’men odprawił ceremonię dziękczynną bez udziału kobiet.
W 2010 r., w trakcie prac konsolidacyjnych INAH, Esteban May z wioski Coba odkopał w pobliżu dolną połowę steli, która była wmontowana w podstawę ostatniej fazy schodów prowadzących na szczyt piramidy 1 w grupie Coba – Nohku (maaya: Wielka Kaplica), jak nazwał ją Gann, obecnie La Iglesia (hiszp: Kościół). Była otoczona sięgającym piątego stopnia schodów murkiem, który tworzył niewielkie sanktuarium.
W sporej cyście pod stelą (66 x 78 cm) znaleziono bogatą ofiarę zakładzinową złożoną z siedmiu muszli spondylusa, kilku koralików z masy perłowej i muszli, dwóch kawałków obsydianowych ostrzy, czterech par jadeitowych nausznic (orejeras) z dziewięcioma tubkami, jadeitową siekierkę wotywną (to nie jest narzędzie tylko fragment stroju władców zawieszany u pasa), ośmiu wypolerowanych oraz kilku nieobrobionych fragmentów jadeitu i 65 koralików z jadeitu. Sprawdzono wtedy również górną część steli, przemieszczoną w okresie postklasycznym. Znaleziono tam jednak jedynie kryształki ametystu i współczesne monety z lat 1987-1990.
Inskrypcję odczytano, posiłkując się szkicami glifów górnej części steli sporządzonymi przez Iana Grahama i Erika von Euwa (1997). Ocalone bloki glifów po lewej stronie wymieniają kaloomte’ Chan Yopaata. Po prawej mowa jest o koronacji kaloomte’ Xaman K’awiila, który zawiązał białą opaskę (założył koronę) 9.9.19.2.3 9 Ak’bal 11 Kanjalaw (16 III 632 r. n.e. – rekonstruowana na podstawie powtarzających się co 52 lata kół czasu kalendarzy tzolk’in i haab’ i dystansu 15.17 wstecz od późniejszej daty zakończenia k’atunu) i celebrował koniec dziesiątego k’atuunu 9.10.0.0.0 1 Ahau 8 K’ayab (27 I 633 r. n.e. – rekonstruowana na podstawie Krótkiej Rachuby: 1 Ahau, bo 10 k’atun 9 bak’tunu kończył się w tym dniu) rytuałem chok ch’aaj – pokropienia krwią.
huklaju’n he’w ho’laju’n winaljiiy ti balun ak’ab(?) buluch k’anjalaw
k’al … sak hu’n tu baah kal[o’]m[te’] xaman k’awiil ichok ch’aaj ti ju’n
ajaw
Jeszcze w latach 1970. w trakcie prac konsolidacyjnych u podnóża schochód platformy prowadzącej na piramidę Nohku (La Iglesia) znaleziono szczytowy fragment steli, o rozmiarach ~40 x 35 x 15 cm, z glifem inicjującym datę w Długiej Rachubie i 10 na pozycji bak’tunu, więc inskrypcja na steli 11 zaczynała się prawdopodobnie od 9.10.0.0.0)
Klęczący jeniec ze skrępowanymi rekoma, którego widzicie u stóp władcy pochodzi z odległego królestwa Ik’ (Motul de San Jose), znajdującego się nad jeziorem Peten Itza w departamencie Peten w dzisiejszej Gwatemali. Warto zwrócić uwagę, że w przeciwieństwie do standardowych wyobrażeń odartych z dystynkcji jeńców, ten ma na głowie ko’haw – hełm, w uszach orejeras oraz szeroki pas.
Stela 12 z Coba
Połamana stela 12 z Coba, odnaleziona w latach 30. ubiegłego stulecia prezentowała wyraźne postaci władcy oraz związanych jeńców, które w dzisiejszych czasach są już kompletnie niewidoczne.
Stela 20 z Coba
Późnoklasyczna stela 20 z Coba znajduje się dziś w strukturze 10 tuż obok wielkiej piramidy Nohoch Mul. Zawiera ona datę 30 XI 780 n.e. Stanowi to najmłodszą zachowaną datę odnalezioną w Coba. Zachowała się ona tylko dzięki upadkowi steli hieroglifami w dół.
Stela 1 z Coba
Stela 1 z Coba to najsłynniejsza ze stel na północnym Jukatanie, ale i jedna z najciekawszych w całym korpusie epigraficznym Majów. Znajduje się dziś w kompleksie Macanxoc, przeniesiona tam wraz z innymi w okresie postklasycznym, przez Majów, którzy zamieszkiwali w tamtych czasach Coba i urządzili sobie w Macanxoc miejsce kultu czasów dawno minionych.
Stela 1 zawiera na rewersie datę uruchomienia obecnej wersji świata zapisaną w niezwykle rzadko używanej Wielkiej Długiej Rachubie (na 24 pozycjach zamiast na standardowych pięciu), czyli: 13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.0.0.0.0 4 Ahau 8 K’umku (13 VIII 3114 p.n.e. zgodnie z korelacją 583285). Jest to jedna z dosłownie kilku dat zapisanych w tym formacie, którego aż trzy przykłady znajdujemy w Coba (wyzerowanie takiego kalendarza cofałoby nas daleko wstecz nie tylko przed początek obecnej wersji mezoamerykańskiego świata, ale i całego znanego Wszechświata, który, zgodnie z obecnymi szacunkami, liczy sobie jedynie 13,4 miliarda lat). Dwa pozostałe monumenty w Coba, które zawierają daty w Wielkiej Długiej Rachubie to stele 5 i 28.
Ix K’aawil Ajaw – druga cesarzowa Coba
Awers steli 1 zaczyna się od daty 9.11.0.5.9 4 Muluk 17 K’ayab (31 I 653 n.e.), która była okrągłą 13-tą rocznicą koronacji Ix K’awiil Ajaw kaloomte’ – drugiej cesarzowej Coba. Odczytał ją jeszcze sir J. Eric S. Thompson (1932:135). Druga cesarzowa koronowała się 9.10.7.5.9 4 Muluk 17 Uo (9 IV 640 n.e.), jak wiemy również ze steli 4. Ta 13-ta rocznicza była prawdopodobnie pretekstem do użycia pełnej 13-tek daty w Wielkiej Długiej Rachubie na rewersie steli. [Zauważmy tylko, że te okrągłe rocznice liczone były w tuunach, czyli cyklach 360-dniowych nie w latach zwrotnikowych i, że okrągłość wypada z taką samą datą w kalendarzu tzolk’in i taką samą liczbą dni w kalednarzu haab’ chociaż w innym miesiącu – dokładnie taka sama data w obydwu kalendarzach powtórzyłaby się dopiero po 4 * 13 = 52 lata 😉 ].
Ix K’awiil Ajaw panowała ponad dwa k’atuny (cztery dekady) i prawdopodobnie to ona zbudowała drugi system dróg w Coba, włącznie z tą, która umożliwiała szybkie przerzuty wojsk na drugą stronę półwyspu Jukatan. Na stelach 1, 2, 4 i 5 stoi w sumie na plecach ponad tuzina jeńców! Zajmuje pod tym względem pierwsze miejsce pośród władczyń Majów i całkiem niezłą pozycję generalnie wśród władców. Jej ostatnia data to k’altun 9.12.0.0.0 (1 V 672 n.e.), lecz jej następca wstąpił na tron dopiero 9.12.10.5.12 4 Eb’ 10 Yaxsihoom (30 VIII 682 n.e.).
? Chan Yopaat – IX-ty władca Coba
Ta druga data z formułą akcesyjną w blokach G14-H15 oraz cesarskim tytułem kaloomte’ w H16 widnieje również na awersie steli 1. Musimy zatem przyjąć, że to następca był sponsorem steli. Jego imię jest niestety częściowo zatarte i możemy przeczytać jedynie to, co zachowało się w części bloku H17: ? Chan Yopaat. Inskrypcja w blokach G19-H19 zawiera fomułę u bolon tz’ak-(v)b-il, która ustawia władcę jako dziewiątego w kolejności po założycielu dynastii, którego cesarski tytuł kaloomte’ oraz fragment imienia K’awiil widać w blokach G20-H20 po prawej stronie awersu steli.
Stela 28 z Coba
Stela 28 zawiera prawdopodobnie datę koronacji 9.13.5.14.10 5 Ok 13 Muwan (7 XII 697 r. n.e.) zapisaną w Wielkiej Długiej Rachubie i date piętnastego k’atuunu 9.15.0.0.0 4 Ahau 13 Yax (22 VII 731 r. n.e.). Nieznamy, niestety, imienia tego władcy, ale jego panowanie przypada na okres, gdy na centralnych i południowych Nizinach Majów pękała i gasła potęga dynastii Węża (Kaanul), po wielkiej klęsce w 695 r. Z ceramiki wnosimy, że Coba utrzymywało w tym okresie nadal kontakty z terenami dzisiejszego Belize, o czym świadczą naczynia z grupy Saxché naranja policromo (odmiana Saxché), a także z regionem Rio Bec i południowowschodnim Campeche poprzez polichromowaną ceramikę z grup Petkanché i Chimbote oraz z regionem Tabasco i południowo-zachodnim Campeche poprzez ceramikę Fine Gray z grupy Chablekal.
Stela 4 z Coba
Stela 4 w grupie Maxanxoc, w Coba jest bardzo mocno zniszczona. Sir J. Eric S. Thompson (1932:146-147) wydatował ją na 9.9.10.0.0 (21 III 623), ale… Sven Gronemeyer (2004) dostrzegł w blokach glificznych I8-I9 (skrajna prawa kolumna) formułę akcesyjną, coś a’la k’ahlaj hu’n tu baah, poprzedzaną przez dystans 12.12.11 w blokach I4-I5 i koła czasu kalendarzy tzolk’in i haab’ (widać jedynie liczby dni 4 i 17, nazwy dnia w kalendarzu tzolk’in i miesiąca w kalendarzu haab’ są nieczytelne). David Stuart (2010), posługując się algortymami rządzącymi kalendarzami Majów, proponuje tu datę 4 Muluk 17 Woh , która zapadała 4571 dni (=12.12.11) przed końcem k’atunu 9.11. 0. 0. 0 12 Ahau 8 Keh, od którego zaczynałaby się inskrypcja na steli 4.
[Pewnie nie chcecie wiedzieć, ale przy założeniu, że dystanse w Coba prowadzą zawsze wstecz od dnia zakończenia cyklu kalendarzowego: A) k’atun kończy się zawsze w dniu Ahau z kaledarza tzolk’in; B) przy 17 w kalendarzu haab’ w tzolk’in mogą wystąpić tylko dni K’an, Muluk, Ix albo Kauak; z A i B => ponieważ Ahau to 20 dzień w tzolk’in, a w dystansie mamy 11 dni (k’inów), 20-11=9, a 9 dzień w kalendarzu tzolk’in to Muluk. 4 Muluk w Długiej Rachubie powinno wypadać w dniach X.Y.Z.5.9 lub X.Y.Z.10.9., a po odjęciu 12 tunów z dystansu (12.12.11) od okrągłych dat zakończeń cykli (0=20, 5, 10 lub 15) dostaniemy X.Y.7.A.B, X.Y.17.A.B, X.Y.12.A.B albo X.Y.2.A.B. Stąd znaleziona i proponowana przez Stuarta 9.10. 7. 5. 9 4 Muluk 17 Woh i data konsekrowania steli 9.11.0.0.0 12 Ahau 8 Keh.]
Mamy więc datę koronacji w dniu 9.10. 7. 5. 9 4 Muluk 17 Uo (9 IV 640 n.e.). Jest to ta sama data koronacji co na steli 1. I w tym wypadku musi zatem chodzić o cesarzową Ix K’awiil Ajaw, która przedstawiona jest na steli 4 stojąc na plecach dwóch jeńców i w asyście trzeciego. Stuart (2010) wzmacnia swą propozycję datą w tzolk’in i haab’ widoczną na wysokości biodra Ix K’awiil Ajaw: 9 ? 1 Mak w blokach J6-K6 i poprzedzającym ją dystansem 3.0.2 w blokach J5-K5. Jeśli odejmiemy 1082 dni (=3.0.2) od proponowanej daty konsekracji steli w dniu 9.11. 0. 0. 0 12 Ajaw 8 Keh otrzymamy 9.10.16.17.18 9 Etz’nab 1 Mak, co wzmacnia tezę Stuarta.
Relacje Coba z Kaanul?
Już sir J. Eric S. Thompson zauważył, że z tą samą datą, z jaką koronował się ? Chan Yopaat: 9.12.10.5.12 miało miejsce wkroczenie Ix Wak Jalam Chan Lem ze starszej królewskiej linii krwii Mutul (w Dos Pilas) do Sa’al (Naranjo), którego została regentką pod auspicjami Yuknoom Ch’een II Wielkiego, imperatora i boskiego władcy dynastii Węża z Calakmul. David Stuart (2010) uważa również, że ta koincydencja dat nie mogła być przypadkowa.
Wielka piramidę w Coba konsekrowano dnia 9.6.15.6.9 13 Muluk 12 Sip (11 V 569 n.e. zgodnie z korelacją 584285). To okres drugiej, szerszej fazy ekspansji dynastii Węża (Kaanul) na półwyspie Jukatan po upadku Teotihuacan na początku epoki późnoklasycznej. Epigraficy poszukują świadectw relacji władców Coba z dynastią Kaanul, choćby na podstawie inskrypcji z pobliskiego stanowiska Yo’okop, gdzie w tym samym mniej więcej czasie wymieniony został Jom Uhut Chan (Świadek Niebios), władca Węży z Dzibanche.
Pierwsza cesarzowa Coba
Inskrypcja opowiada o koronacji kaloomte’ Ix Ch’ak Ch’een, związanej ceremonią konsekracji grupy Keh Witz Nal. Miało to miejsce prawdopodobnie w 569 r. n.e. (Stuart 2026:271). Ix Ch’ak Ch’een wymieniona jest również na steli 30 jako Ix Ch’ak? Ch’een Yopaat. Stela ta została umieszczona w komnacie na trzecim poziomie wielkiej piramidy Nochoch Mul, po lewej stronie od schodów wiodących na jej szczyt. Ze steli 30 wiemy, iż Ix Ch’ak? Ch’een Yopaat celebrowała zakończenie k’atunu 9.7.0.0.0 (7 XII 573 n.e.), który nastąpił jedynie cztery lata po wspomnianej dacie uruchomienia wielkiej piramidy.
W leżącym nieco na południe ośrodku Yo’okop odsłonięto pierwsze fragmenty schodów hieroglificznych, na których widnieją glify składające się na imiona Ix Ch’ak Ch’een i… Yuknoom Jom Uhut Chana, władcy Węża z Kaanul (Dzibanche). Prawdopodobnie jest tam także data zakończenia k’atunu 9.7.0.0.0 (7 XII 573 n.e.) (Stuart 2026:271).
Władca, który zasiadł na tronie Coba w 633 r. n.e używał uzasadnionego geograficznie tytułu xaman k’awiil – władca północy. David Stuart (2026:272) uważa, że to tytuł nie imię… Podobnie jak wcześniej Guenter, zwraca uwagę, że koronacja kolejnego władcy/władczyni w 682 r. n.e. miała miejsce w ten sam dzień co przybycie pani Ix Wak Jalam Chan Lem – Królowej Szóstego nieba do Sa’al (Naranjo), bardzo mocno związanej z dynastią Węża (Kaanul).
Badania archeologiczne Coba
Pierwsze doniesienia o ruinach w Coba pochodzą od Johna Lloyda Stephensa, który wraz z Frederickiem Catherwoodem dotarł w 1842 r. do pobliskiego miasta Chemax. Podróżnicy słyszeli o ruinach Coba od lokalnego h’mena, jednak nigdy do nich nie dotarli, wybierając w zamian ruiny Zama w Tulum. Autorem pierwszych szkiców ruin Coba był Juan Peón Contreras, który dotarł tutaj jednak dopiero w 1882 roku.
Dopiero w 1891 roku w ruinach Coba pojawił się pierwszy archeolog. Był to Teoberto Maler. W kolejnych dziesięcioleciach Coba odwiedzali Rafael Regil (1897) i Thomas Gann (1926) ale dopiero regularne ekspedycje przeprowadzone przez Instytut Carnegie z Waszyngtonu, które ściągnął tu Gann, zakończyły się pierwszym formalnym opracowaniem badań, sygnowanym J. Eric, S. Thompson, Harry E.D. Pollock i Jean Charlot.
INAH zajęło się Coba dopiero w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. Formalne badania zaczęły się tu w 1992 r. Po dziś dzień na tym ogromnym stanowisku jednego z najpotężniejszych miast na północnych Nizinach Majów okresu klasycznego nie przeprowadzono szerzej zakrojonych wykopalisk archeologicznych z prawdziwego zdarzenia. Obecnie trwają w Coba prace dostosowawcze w ramach projektu PROMESA, związanego z planami dostarczania do stanowisk archeologicznych większej liczby turystów w związku z kontrowersyjną inicjatywą Maya Tren. W trakcie tych prac doszło do kilku spodziewanych odkryć.
Nowe odkrycia w Coba
W 2024 r. na wybrzeżu aguady – sztucznego zbiornika wodnego z czasów cywilizacji Majów, który znajduje się na tyłach grupy architektonicznej Nohoch Mul, odkryto kamienny panel z częściowo zachowaną inskrypcją. Składa się ona z aż 13 bloków glificznych. Za odszyfrowanie glifów zabrali się Octavio Esparza Olguin i David Stuart (2026:271). Z panelu, który nazwano później Kamieniem Założycielskim (hiszp: Roca de la Fundación) wynika, że oryginalna nazwa grupy Nohoch Mul to Keh Witz Nal (Góra Jelenia).
Dalej inskrypcja z Panelu Założycielskiego odnosi sie do boga-patrona miasta: Bolon Tz’akab Ahau – Pana Niezliczonych Pokoleń. Wymienieni są również Chahk, Witz’ i K’awiil – jedne z najważniejszych postaci niebiańskiego panteonu Majów. Badania nad tekstem nadal trwają (Pérez Rivas & Esparza Olguín 2024, INAH 2024, 2025).
Ceramika z importu świadczy o żywych kontaktach Coba z innymi regionami dawnego świata Majów. Ceramika Balanza Cadena Creek, rowkowanej odmiany Paradero Oak Burn pochodzi z terenów dzisiejszego Belize. Polichromowana ceramika Dos Arroyos świadczy o bliskich kontaktach z Peten (Esparza Olguín 2020).
Przyroda północy Jukatanu
Okalające Coba lasy bogate były w drzewa ramon – breadnut (Brosimum alicastrum), cedr, mahoń, będące źródłem gumy drzewo żelazne – zapote (Sideroxylon stevensonii – złotorąb), huano – palma, której liście po dziś dzień służą do pokrywania dachów palap i tradycyjnych mayańskich domostw. Nowożytny Jukatan przetrzebiony został ze zwierzyny ale niegdyś laguny Coba i Macanxoc pełne były krokodyli i ryb, a ruiny miasta po dziś dzień stanowią refugium dla zwierząt takich jak jelenie, borsuki, pancerniki, skunksy, węże, góropatwy, czakalaki, papugi i indyki pawie. Jeszcze 20 lat temu spotykano tu jaguary.
Jak dostać się do Coba?
Coba leży o pół godziny jazdy z popularnego resortu turystycznego na wybrzeżu Tulum. Z Riviera Maya można tutaj dotrzeć taksówką. W 2025 r. koszt wstępu na stanowisko wiązał się z zakupem podwójnego biletu ma łączną kwotę 220 MXN (100 MXN INAH i 120 opłaty lokalnej). Począwszy od stycznia 2026 koszt biletu INAH na stanowiskach archeologicznych w Zama (Tulum) i Coba ma zostać podniesiony do 220 MXN. Na wielką piramidę ponownie można się wspinać dzięki pozbawionym gustu schodom, przesłaniającym centralną oś piramidy. Na zwiedzanie stanowiska warto przeznaczyć minimum cztery godziny tak, aby na spokojnie zobaczyć wszystkie pięć grup architektonicznych i nacieszyć się tutejszą przyrodą.
=> Stanowiska archeologiczne Mezoameryki
Wsparcie dla portalu Mezoameryka
Jeżeli uznasz treści publikowane na portalu MEZOAMERYKA: archeologia.edu.pl za użyteczne, wesprzyj nas, przyłączając się do akcji przedłużenia działalności portalu. Wierząc mocno w powszechny i darmowy dostęp do wiedzy, od trzech lat utrzymuję portal własnym sumptem, bez reklam. Opublikowałem tutaj w tym czasie ponad 240 artykułów z materiałami i informacjami pozyskanymi w terenie. Jednak, z roku na rok koszty utrzymania portalu rosną i obecnie jest to już prawie 1200 zł. Dlatego zorganizowałem zbiórkę pod adresem: zrzutka.pl/hw4cay. Zachęcam do nawet najdrobniejszych wpłat. Wspierajmy polską naukę 
Bibliografia:
Benavides Castillo, Antonio (1981) Cobá. Una ciudad prehispánica de Quintana Roo. Guía oficial. Instituto Nacional de Antropología e
Historia; Centro Regional del Sureste, Mexico.
Con Uribe, María Jose; Octavio Quetzalcóatl Esparza Olguín (2016) Recovered History: Stela 11 of Coba, „The PARI Journal” XVII(1):1-17.
Esparza Olguín, Octavio Quetzalcóatl (2020) El señorío de Cobá durante el periodo Clásico. (in:) Guillermo Bernal Romero & Octavio Quetzalcóatl Esparza Olguín (eds.) Guerras, jerarquías políticas y poder en la sociedad maya clásica. UNAM.
Folan, William J.; Ellen R. Kintz y Loraine A. Fletcher (1983) Coba. A Classic Maya Metropolis. Academic Press, New York.
Gann, Thomas (1926) Ancient Cities and Modern Tribes: Exploration and Adventure in Maya Lands. Duckworth Press, London.
Graham, Ian; Eric van Euw (1997) Corpus of Maya Hieroglyphic Inscriptions, Volume 8: Part 1: Coba, Cambridge, Massachusetts: Peabody Museum Press.
Gronemeyer, Sven (2004) A Preliminary Ruling Sequence of Cobá, Quintana Roo, Wayeb Notes 14.
Guenter, Stanley P. (2014) The Queen of Cobá: A Reanalysis of the Macanxoc Stelae (in:) Trevis W. Stanton (ed.) Archaeology of Yucatán, Oxford: Archaeopress (Pre-Columbian Archeology 1), pp. 395-421.
INAH (2024) Descubren extenso texto glífico maya en la Zona Arqueológica de Cobá, en Quintana Roo. Boletín 486.
INAH (2025) Epigrafistas identifican a Ix Ch’ak Ch’een, mujer que gobernó Cobá. Boletín 548.
Maler, Teobert (1932) Impresiones de viaje a las ruinas de Coba y Chichen Itza. Editorial José Rosado, Merida.
Morley, Sylvanus Griswold (1927) New Light on the Discovery of Yucatan, and the Foundation of the New Maya Empire. „American Journal of Archaeology” 31(1):51-69.
Lacadena García-Gallo, Alfonso (2003) El Corpus Glíco de Ek’ Balam, Yucatán, México, FAMSI.
Peniche Rivero, Piedad; William J. Folan (1978) Cobá, Quintana Roo, México. Reporte sobre una metrópoli maya del noreste. Boletín de la Escuela de Ciencias Antropológicas de la Universidad de Yucatán 5(30)48-74.
Pérez Rivas, Manuel Eduardo; Octavio Quetzalcóatl Esparza Olguín (2024) Hallazgo de la roca esculpida de Cobá, Quintana Roo. Un monumento del periodo Clásico Temprano. „Estudios De Cultura Maya” 64: 323-326.
Stuart, David (2026) The Four Heavens: A New History of the Ancient Maya, Princeton University Press.
Stuart, David (2010) Notes on Accession Dates in the Inscriptions
of Coba. Mesoweb.
Stuart, David (2010) The „Era“ Date on Coba, Stela 5. Maya Decipherement,
Thompson, J. Eric S.; Harry E. D. Pollock, Jean Charlot (1932) A Preliminary Study of the Ruins of Cobá, Quintana Roo, México. Carnegie Institution of Washington Publicación 424.
30 komentarzy