Mezoameryka, Niziny Majów, Belize, archeologia, Maya, Cayo, Góry Maya, Uxwitza’, Chiquibul National Park, stanowisko archeologiczne, stanowiska archeologiczne
Caracol to stanowisko archeologiczne znajdujące się na płaskowyżu Vaca w Belize, około 50 km na południe od San Ignacio w Cayo. Stanowisko położone jest w Górach Maya, na wysokości 450-600 m n.p.m. Dawne Uxwitza’ znajdowało się między dwiema rzekami: Chiquibul i Macal, na żyznym i zasobnym w opady deszczu terenie.
Ux Witz Ha’
Oryginalna nazwa miasta Ux Witz Ha’ (maaya t’aan: Trzy Górskie Wody / Trzy Aguady) kojarzona była początkowo z górskimi strumieniami. Obecnie odnoszona jest do trzech preklasycznych osad: Caracol, Hatzcap Ceel i Cahal Pichik, które około 41 r. n.e. połączyły się w jedno miasto. Wszystkie trzy znajdują się w górach i w każdym wybudowano wielki rezerwuar wody, jednak znaczenie nazwy może być również kosmologiczne.
W 1986 r. Caracol stało się sławne dzięki odkryciu tutaj pochodzącego z 633 r. n.e. ołtarza 21, który ukazał światu zakute w kamieniu świadectwo wojny gwiezdnej Uxwitza’ przeciw swemu dotychczasowemu suwerenowi: Yax Mutul (Tikal) w 562 r. n.e. [vide: Tikal III – Nowe rozdanie od entrady po hiatus], z którym miasto było w epoce wczesnoklasycznej bardzo mocno związane. Z kamiennych inskrypcji znane są również trwające całe dekady wojny Uxwitza’ (Caracol) z Sa’al (Naranjo).
Apoteoza wojny Uxwitza’ z Sa’al uwieczniona została na słynnych schodach hieroglificznych odnalezionych w Naranjo i przez ponad stulecie zwanych schodami hieroglificznymi z Naranjo. Po dekadach badań i odnalezieniu kolejnych fragmentów schodów w Xunantunich i Ucanal [vide: Królestwo Węża (Kaanul) II: Wąż zabija Węża – Schody Hieroglificzne z Naranjo i Caracol], odczytano widniejące na nich inskrypcje. Wtedy okazało się, że schody te pochodzą z Caracol, skąd zabrane zostały jako łup wojenny, podzielony następnie między siebie przez zwycięskie armie.
Preklasyczne Caracol
Najstarsze ślady osadnictwa w Caracol sięgają około 600 p.n.e. W epoce późnopreklasycznej na płaskowyżu Vaca żyło wiele niezależnych społeczności zlokalizowanych wokół własnych grup E – kulturowych ziaren cywilizacji Majów. Ich współczesne nazwy to: La Rejolla, Ceiba, Cohune, Cahal Pichik, Hatzcap Ceel, San Juan i Caracol. Najstarsza architektura monumentalna – wspomniane grupy E oraz potężne rezerwuary wody o powierzchni ponad 1000 m2 pojawiły się w Caracol, Hatzcap Ceel i Cahal Pichik około 360 r. p.n.e.
Następnie te trzy ośrodki połączono około 41 r. n.e. późnopreklasycznymi sacbeób – wspaniałymi drogami dwunastometrowej szerokości. Grupy: Caracol, Hatzcap Ceel i Cahal Pichik stały się zalążkami przyszłego Uxwitza’, jednak polityczny mechanizm jaki do tego doprowadził pozostaje nieznany. Później wszystkie pozostałe grupy wymienione wcześniej zostały wchłonięte w obszar nowopowstającej metropolii (Chase et al. 2020:352).
Caracol w Złotym Wieku – wczesnoklasyczne Uxwitza’
W 331 r. n.e. w Uxwitza’ (Caracol) ustanowiono królewską dynastię. Boscy władcy Caracol, obok toponimu Uxwitza’ używali również enigmatycznego tytułu k’uhul K’antumaak, który mógł odnosić się do państwa, jako całości (Chase 2023a:22), lub być glifem herbowym panującej dynastii. Protoplastą dynastii K’antu’ Mak mógł być wymieniany w inskrypcjach Te’ K’ab’ Chahk, którego grobowiec odkryto dopiero w 2025 r. na placu północno-wschodnim (niedostępny do zwiedzania).
Zaskakująco wczesne relacje z Teotihuacan
Wyposażenie grobowe Te’ K’ab’ Chahka to m.in. jadeitowa maska czy muszla spondylusa, świadczące o zanurzeniu Uxwitza’ (Caracol) w tradycji kulturowej boskich władców Majów. Zielonkawy obsydian ze środkowomeksykańskich wychodni w okolicach Pachuca oraz środkowomeksykański styl wykonania broni wskazują jednak na znacznie starsze relacje Uxwitza’ (Caracol) z Teotihuacan niż entrada 378 r. n.e.
W 2010 r. w centrum tego samego północno-wschodniego akropolu Caracol odkryto pochówek ciałopalny trzech osobników. Jest on stratygraficznie młodszy niźli grobowiec Te’ K’ab’ Chahka, a wydatowano go radiowęglowo na 350 r. n.e. Prócz ludzkich prochów i środkowomeksykańskiej ceramiki zawierał dwa duże noże, sześć grótów włóczni i piętnaście mniejszych ostrzy, a wszystko wykonane z zielonkawego obsydianu ze środkowomeksykańskich wychodni w Pachuca, kontrolowanych w tym okresie przez Teotihuacan.
Caracol ośrodkiem Nowego Porządku
Wczesnoklasyczne Uxwitza’ (Caracol) musiało pozostawiać w bliskich relacjach z Yax Mutul (Tikal) i tzw. Nowym Porządkiem na Nizinach Majów. Potwierdzają to wczesnoklasyczne pochówki władców na centralnym placu Caracol – moda, która na Nizinach Majów rozpoczęła się w Tikal od Yax Ehb’ Xooka (Chase et al. 2020a:350) oraz pochodzący z około 300-350 r. n.e. pochówek kogoś kto pochodził z Teotihuacan na północno-wschodnim akropolu (Chase 2023a:22).
Koronnym dowodem związków Uxwitza’ (Caracol) ze stronnictwem Nowego Porządku jest postać K’inich Yax K’uk’ Mo’ – założyciela nowej dynastii Uxwitik’ (Copan) w dzisiejszym Hondurasie. Zainstalowano go tam w 426 r. n.e., w jakiś czas po entradzie 378 r. w Tikal. Jak wykazały badania izotopowe szczątków władcy, K’inich Yax K’uk’ Mo’, protoplasta dynastii Copan urodził się w Caracol i wychowywał w…. Tikal! Potwierdza to również epigrafika.
Wczesnoklasyczny rozrost miasta
Pod koniec epoki wczesnoklasycznej do systemu sacbeób metropolii Uxwitza’ (Caracol) włączono grupy: Retiro, Ceiba, New Maria Camp oraz prawdopodobnie San Juan i La Rejolla. Na początku epoki późnoklasycznej wybudowano monumentalne place w grupach: Puchituk, Conchita i Ramonal. Utworzono w ten sposób pierścień drugorzędnych węzłów administracyjnych w promieniu 3 km od piramidy Caana (Chase et al. 2020:352).
Przewrót w Teotihuacan i rozłam wewnątrz stronnictwa Nowego Porządku
Przed 484 r. n.e. tron Uxwitza’ (Caracol) objął K’ahk’ Ujol K’inich I. Poślubił on księżniczkę z Xultun, podobnie jak Chak Tok Ich’aak II – władca ze staroteotihuacańskiej dynastii Yax Mutul (Tikal), który wstąpił na tron w 486 r. n.e. (Tokovinine et al. 2024). Był to czas po zerwaniu przez Yax Mutul (Tikal) więzów z Teotihuacan, po przewrocie w stolicy hegemona i usunięciu dynastii, z której wywodzili się obecni władcy Yax Mutul (Tikal) od entrady w 378 r. n.e.
Uxwitza’ (Caracol) pozostawało zatem wierne majańskiemu centrum Nowego Porządku w Tikal, podobnie jak zdaje się B’aakal (Palenque) i w odróżnieniu od Uxwitik’ (Copan), które zapłaciło wysoką cenę, stawiając na nowy reżim w stolicy hegemona. Uxwitik’ (Copan) zostało najechane, a jego monumenty sprofanowane lub zniszczone, podobnie jak zależne od tego ośrodka Quirigua.
Z nowym reżimem Teotihuacan musiał związać się również Tuun K’ab Hix – boski władca Kaanul (Dzibanche), którego wojska wsparły K’in (Piedras Negras), nową placówkę nowej dynastii Teotihuacan nad Usumacintą od 510 r. n.e. Być może był to też któryś z jego nieznanych nadal z imienia poprzedników. Być może nawet Yuknoom Ch’een I, w którego grobowcu na szczycie triadycznej piramidy Kinich Nah znaleziono kilka artefaktów wykonanych z zielonkawego obsydianu pochodzącego ze środkowomeksykańskich wychodni, kontrolowanych w epoce wczesnoklasycznej przez Teotihuacan?
Późnoklasyczne Uxwitza’ w osi świata Majów
Dwóch spośród wielkich władców Uxwitza’ (Caracol): Yajaw Te’ K’inich i K’an II zostało następnie pochowanych w Tikal (Chase et al. 2020a:350, 2020b:442). K’an II doglądał prawdopodobnie pogrzebu Yajaw Te’ K’inicha (około 618 r. n.e.?!) w piramidzie 5D-32. K’ahk’ Ujol K’inich II (pseud: Dymiąca Czaszka), trzeci z wielkich znanych władców Uwitza’ doglądał pewnie pogrzebu K’ana II (około 658 r. n.e.?!) w piramidzie 5D-33 na Północnym Akropolu Tikal (Chase 2023a:23).
Na skalę świata Majów było to zachowanie niezrozumiałe i niepowtarzalne. Trudno je wytłumaczyć opierając się na tym, co wiemy na temat kosmologii Majów. Zadziwiające w każdym razie, jak bardzo dawny wasal, wespół ze zwycięskimi Wężami, musiał w okresie hiatusu zdominować dawnego suwerena?! [vide: Tikal IV: Hiatus – historia czasów upadku].
Fortuna kołem się toczy – anatomia wielkiego zwrotu w historii Nizin Majów
Jak doszło do tego zadziwiającego zwrotu akcji? Yajaw Te’ K’inich wszedł na tron Uxwitza’ (Caracol) w 553 r. n.e. pod auspicjami Wak Chan K’awiila – boskiego władcy Yax Mutul (Tikal), ostatniego z linii 13-te’ – dynastii, która pochodziła od dawnych władców Teotihuacan. Z niezrozumiałych do dziś dla nikogo powodów Wak Chan K’awiil zaatakował Uxwitza’ w trzy lata później, w 556 r. n.e. Po kolejnych sześciu latach armia Uxwitza’ wraz z Wężami (Kaanul) z Dzibanche zaatakowała i pokonała Tikal. Tyle wiemy, ale nadal nie rozumiemy przyczyn…
Począwszy od tej słynnej wojny gwiezdnej i ostatecznej klęski panującej w Yax Mutul (Tikal) od 379 n.e. teotihuacańskiej dynastii w 562 r. n.e., Uxwitza’ (Caracol) pozostawało wiernym sojusznikiem Tronu Węża w Dzibanche, a następnie w Calakmul [vide: Tikal III – Nowe rozdanie od entrady po hiatus].
Wojny Sa’al z Uxwitza’
W 618 r. n.e. tron Uxwitza’ (Caracol) objął urodzony w 588 r. n.e. K’an II. K’an II to pseudonim – jego imię brzmiało prawdopodobnie Tutum Yohl K’inich Tz’uutz’ II. Rządził on Uxwitza’ (Caracol) w latach 618-658 n.e. W 619 r. n.e. wzmocnił inwestyturę, przyjmując po raz drugi koronę z rąk Węża – Yuknoom Ti’/Uti’ Chana z Dzibanche. Uxwitza’ (Caracol) toczyło pod jego przywództwem trudne do wyjaśnienia wojny z innym państwem wasalnym dynastii Węża (Kaanul), z Sa’al (Naranjo). Pierwszy atak na Sa’al miał miejsce 9.9.13.4.4 9 K’an 2 Sek (28 V 626 n.e.)
Można przypuszczać, że Uxwitza’ wyciągnęło właściwy los w wojnie domowej Węży, stając po stronie przyszłego zwycięzcy, a wspomniane wojny z Sa’al (Naranjo) w latach 626-631 n.e. były preludium późniejszych bratobójczych walk o władzę wewnątrz dynastii Kaanul, bądź też jej bardzo wczesnym skutkiem [vide: Królestwo Węża (Kaanul) II: Wąż zabija Węża – Schody Hieroglificzne z Naranjo i Caracol]. Jest to jednak przy obecnym stanie wiedzy jedynie spekulacja.
Wojna domowa Węży zaczęła się bowiem, według obecnego stanu wiedzy, dopiero w 631 r. n.e., po śmierci kolejnego władcy Kaanul, Tajoom Uk’ab’ K’ahk’a. Efektem wojny domowej Węży było przeniesienie świętej jaskini Kaanul z Dzibanche do Calakmul i ustanowienie tam nowej dynastii Kaanul z Yuknoom Ch’eenem II Wielkim jako jej protoplastą (k’awiilem). W 642 r. n.e. K’an II konsekrował słynne schody hieroglificzne z Caracol (ex-Naranjo), by upamiętnić te wszystkie wydarzenia.
Schody hieroglificzne z Caracol
Słynne schody hieroglificzne z Caracol opisują totalne zwycięstwo Uxwitza’ nad Sa’al (Naranjo) 9.9.18.16.3 7 Ak’bal 16 Muwaan (27 XII 631 r. n.e.) uch’een K’uxaj sak chuwe’n, w którym brali udział: Yuknoom Ch’een II Wielki, władca Kaanul yita – z siłami z Chiik Nahb’ w Uxte’ tuun (Calakmul) oraz K’an II, a następnie wojnę domową Kaanul. Schody konsekrowano na zakończenie lajuntuun’u (cykl dziesięcioletni) 9.10.10.0.0. Być może były propagandową odpowiedzią na wyświęcone w 623 r. n.e. schody hieroglificzne w Lamanai czy w 639 r. n.e. w Tz’unun – ośrodku, położonym w pobliżu punktu potrójnego dzisiejszych granic Belize, Gwatemali i Meksyku.
Wraz z wyświęceniem schodów miała przy nich miejsce rytualna rozgrywka w pitz (pok-ta-pok). Monument ten wymienia również koniec k’atunu 9.10.0.0.0 (27 I 633 n.e.). Ze schodów wiemy nadto, że 9.10.5.13.4 11 K’an 2 Sak (22 IX 638 n.e.) umarła matka władcy. Sam K’an II zmarł w 658 r. n.e. i został pochowany na Północnym Akropolu Tikal. Podobnie jak jego poprzednik Yajaw Te’ K’inich 40 lat wcześniej. Czy zwycięskie Uxwitza’ sprawowało od 562 r. n.e. kontrolę nad pokonanym, wspólnie z Kaanul, Yax Mutul (Tikal) aż do 658 r. n.e.?! Trudno byłoby to w inny sposób wytłumaczyć…
Militarne przewagi Uxwitza’ nad Sa’al w tych kampaniach opisują również w Caracol inksrypcje ze stel 22 i 3 oraz relief ze struktury B-16 (Grube 1994:87-89,102–103).
Kto zabrał schody?
W 658 r. n.e. tron Uxwitza’ (Caracol) objął K’ahk’ Ujol K’inich. W 680 r. n.e. został on pokonany przez Sa’al (Naranjo), bardzo mocno związane wtedy z Yuknoom Yichaak K’ahk’iem II, synem Yuknooma II Wielkiego. W militarnej kampanii, po stronie zwycięzców udział brać musiały korpusy ekspedycyjne z Ucanal i Kat Witz (Xunantunich), ponieważ również tam znaleziono fragmenty rozwiezionych po świecie hieroglificznych schodów z Caracol, opiewających wcześniejsze tryumfy Uxwitza’ i Kaanul nad Sa’al [vide: Królestwo Węża (Kaanul) II: Wąż zabija Węża – Schody Hieroglificzne z Naranjo i Caracol].
Zniszczono wtedy również inne monumenty w Uxwitza’, jak np. stelę 3 wyświęconą przez K’ana II. Uxwitza (Caracol) utraciło wtedy na zawsze swoje polityczne znaczenie. Pytanie czy armia Uxwitza’ nie stała się tym samym w 695 r. n.e. brakującym czynnikiem w szeregach dominującego jeszcze w owym czasie stronnictwa dynastii Węża – Kaanul? Osłabione stronnictwo Węży zaznało sromotnej klęski z rąk powracającego właśnie na geopolityczną scenę Majów Nowego Porządku [vide: Tikal V: Odrodzenie].
Sanktuarium Naj Tunich
W latach 691-692 n.e. Tz’ayal K’ahk’, następca tronu Uxwitza’ (Caracol) odbywał pielgrzymki do jaskini Naj Tunich – jednego z najświętszych miejsc na Nizinach Majów. Odprawiał tam bliżej nieznane rytuały w datach: 9.12.19.10.12, 9.12.19.14.17 i 9.13.0.0.0, które mogłyby być związane z cyklem roku agrarnego i wymagały zstąpienia do najtrudniej dostępnych partii jaskini.
Zastanawiające maximum
Pierwsze stulecie po klęsce K’ak’ Ujol K’inicha to o dziwo najbogatszy okres w dziejach Uxwitza’ (Caracol). W inskrypcjach z tego okresu nie ma śladu po jakiejkolwiek władzy centralnej (Chase 2023a:24). Miasto nie zostało odcięte od szlaków handlowych, a mimo sporych rozmiarów i metropolitalnego statusu importowało spore ilości dóbr codziennego użytku. Importowano ceramikę, której najprawdopodobniej nie wytwarzano już na miejscu (Belize Red z Doliny Belize, inne typy z okolic Chiquibul i z Peten) (Chase et al. 2020a:353).
W okresie apogeum, w latach 650-700 n.e. w epoce późnoklasycznej zurbanizowaną przestrzeń 200 km2 Uxwitza’ (Caracol) zamieszkiwać mogło ponad 100 do ponad 200 tysięcy Majów. Było wtedy podobno siódmym co do wielkości miastem świata (Chase 2023a). W odróżnieniu od znakomitej większości metropolii przypominało jednak miasto-ogród. Prawie 80% powierzchni przeznaczone było na uprawy tarasowe, które po ponad tysiącu lat wciąż dobrze służą roślinności na tym terenie (Chase 2024b).
Badania archeologiczne w Caracol przyniosły ciekawe spostrzeżenie odnośnie powszechnego dostępu do dóbr. Społeczeństwo Uxwitza’ (Caracol) z perspektywy zapisu archeologicznego wydaje się egalitarne. Większość populacji miała dostęp do wysokiej jakości przedmiotów rytualnych i utylitarnych, których sprowadzano rozległą siecią handlową (Chase et al. 2020b:442).
Sytuacja zmieniła się dopiero w epoce schyłkowoklasycznej, w Caracol już po roku 800 n.e. W czasach upadku klasycznej cywilizacji Majów dostęp do bardziej wyszukanych dóbr miała już tylko wąska grupa ludzi trzymających władzę… (Chase et al. 2020a:348).
Caracol w czasach upadku
W 798 r. n.e. tron Uxwitza’ (Caracol) objął ponownie jedynowładca – Hok K’awiil. Wzniesione w 800 r. n.e. monumenty świadczą o powrocie państwa na drogę wojen. W 820 r. n.e. Uxwitza’ dostało się jednak pod kontrolę Ucanal, jednego ze swych dawnych pogromców z roku 680 n.e. Co ciekawe, był to zmierzch czasów boskich władców Majów i początek końca ich złotego wieku. Przedstawienia k’uhul ajawtak w ikonografii tego okresu stawały się coraz mniej imponujące.
Ostatnia znana zapisana data w Caracol została wyryta 883 r. n.e. na powierzchni kamiennego ołtarza 26. Ostatnie ślady użytkowania struktur A6 i A31 datuje się na około 950 n.e. od kiedy miasto pozostawało już całkowicie opuszczone.
Królewska dynastia Uxwitza’
- Te’ K’ab Chaahk – [331-349 n.e. >
- K’inich Tz’uutz’ – >400>
- Tutuum Chan Yahkan? K’ahk’ Ujo’l K’inich I – > 470? n.e. <
- Yajawte’ K’inich I – [484-514 n.e. >
- Tutum Yohl K’inich Tz’uutz’ I (K’an I) – [531-534 n.e.>
- Yajawte’ K’inich Tz’uutz’ II – [553-593 n.e.>
- Saak? Ti’ Huun – [599-613 n.e.>
- Tutum Yohl K’inich Tz’uutz’ II (K’an II) – [618-658 n.e.]
- K’ahk’ Ujol K’inich II – [658-680 n.e.>
- Tz’ayaj K’ahk’? – >702 n.e.>
- Tutum Yohl K’inich – >796-799 n.e.>
- K’inich Joy K’awil – [799-803 n.e.>
- K’ahk’ Hoplaj Chan Lem K’inich Yuhkbil Yopaat – >810-830 n.e.>
- Tum Yohl K’inich (K’an III) – >835-849 n.e.>
- K’inich ? – >859 n.e.>
Architektura Caracol
Sacbeób
Uxwitza’ (Caracol) posiadało rozległy system dróg (sacbeób), rozchodzących się z centrum metropolii. W epoce wczesnoklasycznej system ten łączył drugorzędne węzły administracyjne położone 14 km na wschód i 10 km na zachód od Kaana – centralnego akropolu miasta, wzniesionego w układzie triadycznym. Caracol zamieszkiwało wtedy około 100 tys. Majów (ok. 600 osób/km2).
W epoce późnoklasycznej system dróg (sacebób) wyciągnął się dalej na wschód, w stronę rzeki Macal, sięgając 3 km za Maria Camp i 7 km poza Hatzcap Ceel. Większość dróg zakończona była dużymi placami.
Wykopaliska archeologiczne w Caracol
Ruiny Caracol oficjalnie zostały odkryte w 1937 r. jednak miasto musiało być znane wcześniej belizeńskim drwalom. W latach 1950. Linton Satterthwaite odkrył tu kilka grobowców. Pod koniec lat 1970. Healy prowadził badania peryferiów, usiłując ustalić rozmiary i gęstość zabudowy miasta. Para archeologów Chase & Chase (Arlen i Diana) rozpoczęła badania od dwóch zwiadów powierzchniowych w latach 1983 i 1984.
Pierwsze wykopaliska przeprowadzili dopiero w 1985 r. Do roku 2020 zrealizowali w Caracol 36 sezonów polowych. Od 1989 r. rekonstrukcje oraz przygotowanie stanowiska archeologicznego dla ruchu turystycznego Belize prowadzane są z funduszy USAID (United States Agency for International Development). Od 1999 r. na terenie stanowiska działa małe muzeum (Chase et al. 2020:440,443,449) oraz lapidarium, w którym przechowywane są oryginalne ołtarze i stele, zastępowane in situ dobrze wykonanymi kopiami.
Ochrona dziedzictwa kulturowego w Caracol
Caracol jest najstarszym rezerwatem archeologicznym, który ustanowił jeszcze w 1958 r. na terytorium Hondurasu Brytyjskiego, A. Hamilton Anderson w imieniu brytyjskiego rządu kolonialnego. Obszar chroniony rozciąga się w promieniu 5 km od epicentrum stanowiska, nie pokrywając w rzeczywistości obszaru dawnego miasta Majów. Szczęśliwie, ruiny znajdują się na terenie innego obszaru chronionego: Parku Narodowego Chiquibul.
Trwają starania rządu Belize o uzyskanie dla stanowiska archeologicznego statusu World Heritage Site. Inwestycje w ruch turystyczny pozwoliły na zbudowanie asfaltowej drogi. Opierając się na doświadczeniach z Tikal, w Gwatemali, strefa hotelowa będzie przesunięta do Douglas de Silva, jakieś 35 km od stanowiska archeologicznego (Chase et al. 2020b:449), opodal jaskini Rio Frio C, która również jest znanym stanowiskiem archeologicznym.
Gorąca granica
Centrum Caracol znajduje się zaledwie 4 km od granicy między Belize a Gwatemalą, granicy formalnie nieuznawanej przez rząd Gwatemali. Rabunkową gospodarkę leśną po stronie Gwatemali, w Peten widać gołym okiem ze szczytów piramid w Caracol.
Ponieważ po stronie Gwatemali wyrąbano wszystkie wartościowe drzewa drwale rozpoczęli rabunkową wycinkę, w szczególności mahoniu i cedru na głębokość 10 km po stronie Belize. Chicleros regularnie wyprawiają się do Belize po xatee, zaś w pasie ziemi niczyjej uprawiana jest marihuana (Chase et al. 2020b:450).
Przyroda Caracol
Vaca to teren krasowy, pokryty gęsto wzgórzami i dolinami, jednak wokół Caracol rzeźba terenu jest mocno wygładzona przez powszechne tu niegdyś uprawy tarasowe, które zapobiegały erozji i optymalizowały retencję wody. Okresy intensywnych opadów deszczu występują od maja do lipca oraz ponownie od listopada do stycznia. W sumie spada tu rocznie 2000-2400 mm opadów. Za wyjątkiem monsunów, kiedy woda spływa na zachód w kierunku rzeki Macal, większość deszczówki znika szybko w wapiennym podłożu, zasilając wody podziemne. Średni zakres temperatur to 6-39 ˚C. Ze względu na wysokość nad poziom morza noce bywają tu chłodne.
Wśród drzew na terenie stanowiska archeologicznego Caracol spotkać można czepiaki i wyjce – oba współcześnie żyjące gatunki środkowoamerykańskich małp. Z najbardziej pożądanych ptaków widywane są tu tukany, sokoły białogardłe i kacyki montezumy.
Na terenie stanowiska archeologicznego Caracol znaleziono ponad 1600 mniejszych i większych aguadas – zbiorników magazynujących wodę opadową. Żaden z dawnych mieszkańców Uxwitza’ nie musiał nosić wody z odległości większej aniżeli 200 m.
Wsparcie dla portalu Mezoameryka
Jeżeli uznasz treści publikowane na portalu MEZOAMERYKA: archeologia.edu.pl za użyteczne, wesprzyj nas, przyłączając się do akcji przedłużenia działalności portalu. Wierząc mocno w powszechny i darmowy dostęp do wiedzy, od trzech lat utrzymuję portal własnym sumptem, bez reklam. Opublikowałem tutaj w tym czasie ponad 220 artykułów z materiałami i informacjami pozyskanymi w terenie. Jednak, z roku na rok koszty utrzymania portalu rosną i obecnie jest to już prawie 1200 zł. Dlatego zorganizowałem zbiórkę pod adresem: zrzutka.pl/hw4cay. Zachęcam do nawet najdrobniejszych wpłat. Wspierajmy polską naukę 
Bibliografia:
Chase, Adrian S. Z. (2023a) Transformation, Growth, and Governance at Caracol, Belize, „Research Reports in Belizean Archaeology” 18, Institute of Archaeology, NICH, Belize, pp. 19-30
Chase, Adrian S.Z. (2023b) Reconstructing and testing neighborhoods at the Maya city of Caracol, Belize, „Journal of Anthropological Archaeology” 70, https://doi.org/10.1016/j.jaa.2023.101514.
Chase, Arlen F.; Diane Z. Chase, Adrian S.Z. Chase (2020a) The Maya City of Caracol, Belize: The integration of an anthropogenic landscape . (In:) Scott R. Hutson & Traci Ardren (eds.) Maya World, Routledge, pp. 344-
Chase, Arlen F.; Diane Z. Chase, John M. Morris, Jaime J. Awe, Adrian S.Z. Chase (2020b) Archaeology and Heritage Management in the
Maya Area: History and Practice at Caracol, Belize, „Heritage” 3, s. 436-456; doi:10.3390/heritage3020026
Chase, Arlen F.; Diane Z. Chase, Adrian S.Z. Chase (2020c) Markets and the Socio-Economic Integration of Caracol, Belize:
Investigating Residential Groups in the Vicinity of the
Puchituk Terminus: Caracol Archaeological Project Investigations for 2020, Pomona College, Claremont Graduate University, and Arizona State University
Chase, Diane Z.; Arlen F. Chase (2017) Caracol, Belize, and Changing Perceptions of Ancient Maya Society. „Journal of Archaeological Research” (25) 3, pp. 185-249 https://www.jstor.org/stable/44984053
Helmke, Christophe; Sergei Vepretskii (2024) An account of the kings of Kanu’l as recorded on the hieroglyphic stair of K’an II of Caracol. „Ancient Mesoamerica” 35(3):748-765. DOI:10.1017/S0956536122000219.
Helmke, Christophe; Sergei Vepretskii (2022) Reading the Regnal Names of Rulers III and Vof Caracol, Belize. „The PARI Journal” XXII(4):1–2
MacLeod, Barbara (2024) A Maya Tropical Year Agricultural Cult in Naj Tunich. (prezentacja) Institute of Maya Studies
Tokovinine, Alexandre; Francisco Estrada-Belli, Vilma Fialko (2024) The team for a new age: Naranjo and Holmul under Kaanu’l’s sway. „Ancient Mesoamerica” 35(3):784-805 DOI:10.1017/S0956536122000256
28 komentarzy