Dzibanche

Mezoameryka, Niziny Majów, Dzibanche, Kaanul, Drugie Królestwo Węża

Dzibanche Kaanul snake plaza Pom
Stiukowy relief przedstawiający Węża na Plaza Pom w Dzibanche
(fot: P.A. Trześniowski 2020)

Dzibanche to stanowisko archeologiczne w południowych Quintana Roo, na Półwyspie Jukatan w Meksyku. Zasłynęło jako stolica dynastii Kaanul, która stąd właśnie rozpoczęła swą ekspansję na Niziny Majów w epoce klasycznej (250-909 n.e.) zanim, w wyniku rozłamu dynastycznego, przeniesiono Świętą Jaskinię Węża do Calakmul.

Dzibanche Temple Owl Świątynia Sowy piramida
Dzibanche, Świątynia Sowy, miejsce pochówku niezidentyfikowanej królowej z dynastii Węża – Kaanul (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Dzibanche składa się z pięciu części. Są to: Dzibanche, Kinichna, Tutil, Katali i Lamay. Enrique Nalda oceniał, że centralna część Dzibanche miała jakieś 20 km2 i zamieszkiwało ją około czterdziestu tysięcy Majów. Najstarsze części miasta to grupy Dzibanche, Kinichna z wielką triadyczną piramidą i Lamay. 11 km na północny wschód od Dzibanche leży preklasyczne stanowisko Ichkabal, w którym znajduje się jeszcze więcej triadycznej architektury (kompleksy A, B i C). Preklasyczne Ichkabal miało powierzchnię co najmniej 30 km2. Odległe ruiny El Mirador leżą o 157 km na południowy-zachód.

Odkrycie ruin Dzibanche

Kinichna Dzibanche triadic pyramid piramida triadyczna
Triadyczna konstrukcja piramidy w grupie Kinichna (fot: P.A. Trześniowski 2019)

Ruiny Dzibanche odkrył w 1927 r. irlandzki lekarz i wielki pasjonat archeologii Thomas W.F. Gann, który dotarł na wciąż gorący jeszcze teren południowego Quintana Roo z Hondurasu Brytyjskiego (Belize). Gann natknął się najpierw na Świątynię Inskrypcji (piramida 6), od której nadał nazwę miastu: Tz’iiba’anche’ – Zapisane w Drewnie. Powalony malarią, musiał wycofać się do Belize, jednak wrócił do Dzibanche w 1931 r., aby odkryć wielki akropol z potężną piramidą triadyczną, oddalony o jakieś 2 km od głównej grupy ruin. Na tyłach świątyni odkrył resztki inskrypcji wyrzeźbionej w stiuku. Dzięki glifowi KIN, oznaczającemu dzień albo Słońce, nadał owej piramidzie piękną nazwę Dom Słońca – Kinichnah. Gann uhonorowany został nazwaniem jednego z placów w głównej grupie Dzibanche Placem Ganna (Plaza Gann).

Kinichna Dzibanche stiuk stucco glif glyphs
Zachowany fragment inskrypcji na elewacji świątyni znajdującej się na szczycie piramidy triadycznej Kinichna w Dzibanche (fot: P.A. Trześniowski 2019)

Schody Hieroglificzne z Dzibanche

Schody Hieroglificzne Dzibanche
Schody Hieroglificzne Dzibanche – elementy 11, 12 i 5 z inskrypcjami Yuknoom Ch’een k’uhul Kaanul ajaw. Ekspozycja Museo Maya de Cancun (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Schody Hieroglificzne z Dzibanche datowane są na 495 r. n.e. Opiewają one wojenne przewagi Yuknoom Ch’een k’uhul Kaanul ajaw – boskiego władcy Węża, którego nazywamy Yuknoom Ch’een I, ponieważ imię takie pojawiło się również w późnoklasycznej dynastii Węża, która przeniosła stolicę – Świętą Jaskinię Kaanul z Dzibanche do Calakmul (przez jakiś czas wywoływało to konsternację wśród badaczy, którzy usiłowali dopasować sekwencję władców Kaanul z tzw. waz dynastycznych, dopóki nie założono, że dynastyczne imiona Węży musiały się powtarzać, tak jak ma to miejsce wśród europejskich rodów panujących).

Dzibanche hieroglyphic stairs schody hieroglificzne k'uhul Kaanul ajaw Yuknoom Ch'een I in situ
Schody Hieroglificzne Dzibanche pozostawione in situ na stanowisku archeologicznym: środkowy to 8 dolny 10 (fot: P.A. Trześniowski 2020)

Do dziś nie odszyfrowano z jakich miast Majów mogli pochodzić jeńcy wzięci przez Yuknoom Ch’een I. Imię jednego z nich: Yax K’ahk’ Jolo’m znane jest z inskrypcji na Schodach Hieroglificznych z El Resbalon, jednego z pomniejszych ośrodków zdominowanych przez Dzibanche. Trudno jednakże stwierdzić czy może być to ta sama osoba czy, co o wiele bardziej prawdopodobne, było to popularne imię wśród władców w okolicy.

Architektura Dzibanche

Dzibanche piramida Świątynia Kormoranów Templo Cormoranes
Dzibanche, Świątynia Kormoranów – miejsce pochówku władcy Węża Jom Uhut Chan, zwanego przez dekady Sky Witnes – Świadkiem Niebios (fot: P.A. Trześniowski 2020)

W Dzibanche mamy co najmniej pięć przykładów architektury monumentalnej: Świątynię Sowy, Świątynię Kormoranów czy Świątynię Inskrypcji. Dominujące style architektoniczne w Dzibanche to środkowoklasyczne Dzibanche i wczesnopóźnoklasyczne Dzibanche. Oba mają charakter lokalny. Wśród nich wyróżnia się ten z parowanymi pilastrami, charakteryzując się dekoracją elewacji świątyń opartą na panelach ograniczonych parami pilastrów, bardzo wysokimi sklepieniami pomieszczeń o podwójnym biegu. W Calakmul mamu tylko jeden przykład takiej architektury – piramidę XIII.

Dzibanche piramida Swiatynia Kormoranow Templo Cormoranes
Tylna elewacja Świątyni Kormoranów z podwójnymi pilastrami
(fot: P.A. Trześniowski 2020)

Dzibanche po rozłamie

Dzibanche monument 16
Monument 16 z Dzibanche (fot: P.A. Trześniowski 2022)

W okresie późnoklasycznym trwała budowlana aktywność w Dzibanche jednak wznoszone konstrukcje były słabszej jakości i było ich mniej. Wybudowano tzw. Świątynię Kormoranów, jednak kompleksy Tutil, Lamay i Kichna zostały opuszczone. Znaleziono również dowody intencjonalnej destrukcji wyobrażeń władców, a nawet rabunek grobowców, co potwierdzałoby opisany na Schodach Hieroglificznych z Caracol kryzys dynastyczny Kaanul. Miasto jednak przetrwało, a jego społeczność nadal rosła, chociaż mieszkańcy przemieścili się w stronę grupy głównej Dzibanche, zaludniając obszary rezydencyjne na jej obrzeżach.

Dzibanche plaza Pom
Plaza Pom, plac rezydencyjny Kaanul (fot: P.A. Trześniowski 2020)

Przygaszeniu potęgi Dzibanche w okresie późnoklasycznym towarzyszył rozkwit pobliskiego Kohunlich, gdzie pojawiły się rozległe kompleksy rezydencyjne, a budowniczy czerpali szeroko z nowych stylów architektonicznych jak Rio Bec, Chenes i Puuc. Pobliskie Pol Box i El Resbalon również nie opustoszały. Kohunlich osiągnęło szczyt rozwoju w okresie schyłkowoklasycznym i przetrwało upadek klasycznej cywilizacji Majów. Opustoszało dopiero pomiędzy 1050 a 1100 r. n.e.

Zmierzch Dzibanche

Dzibanche stairs roots templo Cormoranes
Boczne schody Świątyni Kormoranów w Dzibanche (fot: P.A. Trześniowski 2020)

W okresie schyłkowoklasycznym daje się zauważyć sporo zmian w architekturze Dzibanche – wiele budynków przebudowano, dodając ściany, schody i platformy będące podstawami pod konstrukcje z materiałów nietrwałych. Niektóre budowle rozebrano. Na tzw. Placu Ganna zbudowano okrągłą platformę najprawdopodobniej o przeznaczeniu ceremonialnym, być może związaną z rozwijającym się na północy Jukatanu kultem K’uk’ulkana. Podobne platformy pojawiły się w pobliskich Pol Box i El Resbalon oraz w Becan. Może to świadczyć o ponownym zamieszkaniu porzuconego miasta przez całkiem inną społeczność Majów.

Dzibanche Temple Lintels Świątynia Nadproży piramida
Świątynia Nadproży – zagadkowe wpływy architektury talud-tablero z Teotihuacan w Dzibanche (fot: P.A. Trześniowski)

W okresie wczesnopostklasycznym rozbito podłogę w Świątyni Nadproży i złożono tam sporo naczyń ofiarnych. Dużą ofiarę z siedemdziesięciu moździerzy złożono u podnóża Domu Jeńca. W klasycznych piramidach Dzibanche, przede wszystkim w Świątyni Nadproży deponowano kadzielnice i ofiary z miedzi, tombaku i jadeitu jeszcze w okresie późnopostklasycznym.

Dzibanche plaza Pom roots walls
Dzibanche, mury na Plaza Pom (fot: P.A. Trześniowski 2020)

UWAGA: Strona ma charakter roboczych notatek i znajduje się rozbudowie.

Przemek A. Trześniowski Kinichna Dzibanche matapalo
Autor na tle matapalo w grupie Kinichna w Dzibanche

© Przemek A. Trześniowski | archeologia.edu.pl

Bibliografia:

Gann, Thomas William Francis (1928) Recently Discovered Maya Temples in Yucatan with Date Sculptured on Wooden Lintel. „Man” 28, s. 9-11

Martin, Simon; Nikolai Grube (2008) Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya (Revised edition). Thames and Hudson, London

Martin, Simon; Erik Velásquez García (2016) Polities and Places: Tracing the Toponyms of the Snake Dynasty, „The PARI Journal” 17(2), s. 23-33

Velásquez Gárcia, Erik (2005) The Captives of Dzibanche, „The PARI Journal” 6(2), s. 1-4.

Velásquez Gárcia, Erik (2008) Los posibles alcances territoriales de la influencia política de Dzibanché durante el Clásico temprano: nuevas alternativas para interpretar las menciones históricas sobre la entidad política de Kan, (in:) Rodrigo Liendo Stuardo (ed.) El Territorio Maya. Memoria de la Quinta Mesa Redonda de Palenque, Instituto Nacional de Antropología e Historia, Mexico, s. 323-352

Jeden komentarz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *