Coba

coba nohoch mul piramida pyramid, meksyk mexico maya yucatan jukatan
Wielka piramida Nohoch Mul (42 m), najwyższa na północnym Jukatanie (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Mezoameryka, Coba, Niziny Majów, Jukatan, ruiny, cywilizacja, piramidy, archeologia Majów

Coba było jednym z największych i najpotężniejszych metropolii Majów okresu klasycznego, nie tylko na półwyspie Jukatan, ale i generalnie w skali świata Majów. Centralny obszar miasta mógł zajmować obszar o powierzchni co najmniej 70 km2. Siecią majańskich dróg – sacbeób (maaya t’aan: l.poj. sacbé) z Coba połączone było z minimum tuzinem mniejszych ośrodków, jak np. tajemnicze Kikil na końcu sacbe 8. Najdłuższe z nich prowadziły do Ixil i Yaxuna. Ten ostatni, leżąc na południe od Chichen Itza znajduje się w odległości około 100 km od Coba. (Gronemeyer 2004:1; Con Uribe i Esparza Olguin 2017:41).

coba laguna meksyk jukatan mexico zachod slonca sunset jukatan yucatan
Zachód Słońca nad laguną Coba, jedną z pięciu lagun na stanowisku archeologicznym Coba, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Coba to jeden z niewielu ośrodków Majów, które znane jest nam pod oryginalną nazwą, nie ma dziś jednak pewności co do jej dawnego znaczenia. Miasto położone pomiędzy pięcioma lagunami było prawdopodobnie największym i najpotężniejszym ośrodkiem cywilizacji okresu klasycznego na północy półwyspu Jukatan, na północnych Nizinach Majów.

stela coba meksyk maya mexico yucatan jukatan
Bezimienna stela w Coba, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)

W Coba odkryto największą do tej pory ilość stel na północ od Calakmul. Znajduje się tu również jedna z najwyższych piramid na północnych Nizinach Majów (Guenter 2014:395). Mimo, iż same rozmiary Coba wskazują na olbrzymie znaczenie tego ośrodka ceremonialnego świat nauki nie poświęcił mu do tej pory wystarczająco wiele uwagi (Mercier & Cottini Giroldo 2014:1).

Coba – historia stanowiska

panel coba meksyk maya mexico yucatan jukatan
Panel 1 z Coba, Jukatan, Meksyk, ekspozycja Museo Maya w Cancun
(fot: P.A. Trześniowski 2021)

Najstarsze ślady osadnictwa w Coba to fragmenty ceramiki datowane na schyłek okresu preklasycznego, pomiędzy 100 p.n.e – 200 n.e (Con 2007). Wspaniałe przykłady majańskiego budownictwa z pokrytego stiukiem wapienia wskazują na znaczny rozkwit miasta od początku aż po schyłek okresu klasycznego, kiedy miasto przegrało walkę o dominację nad północnymi Nizinami Majów i znalazło się pod wpływami Itzów z Chichen-Itza. Nowe budowle, znacznie skromniejsze rozmiarem i jakością wykonania, budowane były na podstawach z poprzedników, prezentując odmienny styl architektoniczny, zwany stylem wschodniego wybrzeża, obecnym dziś w Mayapán, Zama (Tulum), Xel Há, Tancah czy Xcaret. Populacja miasta uległa wtedy znacznemu osłabieniu, a jego znaczenie ograniczono prawdopodobnie do funkcji religijnych (Con 2007).

coba temple swiatynia eastern coast style styl wschodniego wybrzeza diving god kukulkan
Postklasyczna świątynia w Stylu Wschodniego Wybrzeża na szczycie piramidy Nohoch Mul w Coba, Jukatan, Meksyk. W trzech niszach na górnym gzymsie wyrzeźbione w stiuku postacie Kukulkana jako Nurkującego Boga (fot: P.A. Trześniowski 2020)

Pozostawia to jednak wciąż co najmniej 700 lat okresu prosperity, kiedy Coba cieszyć się mogła hegemonią promieniującą na cały region, a mierząca dziś 42 m piramida Nohoch Mul pozostaje najwyższą budowlą na północy półwyspu Jukatan i północnych Nizin Majów.

Sacbeób

coba xaibe pirmaida pyramid meksyk mexico maya
Piramida Xaibe zbudowana w punkcie węzłowym pajęczyny dróg w Coba
(fot: P.A. Trześniowski 2020)

Budowane z kamienia drogi – sacbeób (liczba mnoga) były sprytnie dostosowywane konstrukcją do otoczenia. Sacbeób biegną na nasypie znacznej wysokości, niwelując wszelkie nierówności gruntu. Najwyższa  sacbé  miejscami ma ściany boczne sięgające na ponad 6 m. Najdłuższa, sacbé 1, łącząca Coba z Yaxuna mierzy około 100 km, najszersza, sacbé 9 ma prawie 20 m szerokości.  Konstrukcja sacbeób opiera się na dwóch pionowych ścianach, pomiędzy które wsypywano później kamienie wymieszanie z ziemią. Całość była następnie wyrównywana walcem i pokrywana warstwą stiuku. W Coba istnieją dwa, pochodzące z różnych czasów systemy sacbeób, miejscami nakładające się na siebie.

Sacbé 1

Od strony Coba przejście sacbé 1, ze względu na gęstą roślinność i zwalone drzewa blokujące szlak, wymaga wsparcia macheteros. Droga sacbé 1 jest dobrze znana tutejszym rolnikom i myśliwym z wioski Coba. Wysokość sacbé 1 na tym odcinku ma średnio 1,3 m. Okolica dookoła Coba usiana jest kopcami, będącymi pozostałościami po dawnych piramidach i platformach.

W odległości 2,5 km od wioski Coba znajduje się pierwsze wyraźne stanowisko: Chac Ne (maaya t’aan: czerwony ogon), nazwane tak na cześć gatunku jadowitych węży zamieszkujących ten obszar. Po północnej i południowej stronie drogi w odległości około 30 m od niej znajdują się tu platformy o powierzchni ok. 20 m2, wzniesione do wysokości poziomu drogi oraz kilka innych kopców, będących pozostałościami po dawnych konstrukcjach (w marcu 2023 Steve Mellard natknął się w tej okolicy na mocno zerodowaną stelę).

W odległości około 6 km od wioski Coba znajduje się kolejne zgrupowanie kopców: Ochkindzonot (maaya t’aan: cenota zachodnia). Bardzo gęsto obecnie zarośnięty teren. W odległości kilometra lub dwóch znajduje się jedna ze stel-znaczników z mocno już, niestety zerodowanymi glifami, przewrócona i połamana. Jeszcze dalej na zachód znajdują się stanowiska Hay-Dzonot i Multul.

Stiuki

coba meksyk maya mexico yucatan jukatan stucco stiuk malowidla polichromia pinturas
Oryginalna polichromia na elewacji resztek postklasycznej świątyni w Stylu Wschodniego Wybrzeża w Coba, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2020)

W okresie prosperity budowle zwykle kryte były stiukiem, najczęściej malowanym na czerwono. Na fasadach stiuk był dodatkowo modelowany. Gdzieniegdzie, we wnętrzach budowli w miejsce stiuku używano gipsu, bądź też kładziono malowidła bezpośrednio na kamieniu, co w okresie postklasycznym rozprzestrzeniło się również na zewnętrzne elewacje budowli.

Boiska do pok-ta-pok (pitz)

coba meksyk maya mexico yucatan jukatan pitz pok-ta-pok boisko ballcourt
Boisko do pitz (pok-ta-pok) w grupie Coba. Po lewej stronie charakterystyczny beczułkowaty pień yaxche – puchowca (Ceiba pentandra). Coba, Jukatan, Meksyk
(fot: P.A. Trześniowski 2020)

Coba posiada dwa zrekonstruowane stadiony do pitz (pok-ta-pok). Ich nawierzchnia kryta była stiukiem, co zapewniało dobrą dynamikę ciężkiej gumowej piłce. Gra w pitz (pok-ta-pok) liczy sobie co najmniej trzy tysiące lat i jest obecnie nadal praktykowana, choć jej obecne reguły nie są rekonstruowane na podstawie przedstawień w ikonografii, zamiast wywodzić się z przerwanej w okresie postklasycznym tradycji. W całej Mezoameryce odnaleziono ponad półtorej tysiąca boisk (Con 2007). Np. w El Tajin jest ich aż 17.

coba meksyk maya mexico yucatan jukatan pitz pok-ta-pok boisko ballcourt
Boisko do pitz (pok-ta-pok) w Coba, Jukatan, Meksyk, odkopane i zrekonstruowane w ramach wykopalisk archeologicznych w 2005 r. (fot: P.A. Trześniowski 2020)

Stele w Coba

stela coba meksyk maya mexico yucatan jukatan
Zachodnie lico słynnej steli 1 w Coba, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2020)

Do dnia dzisiejszego odkryto w Coba 34 stele i kilka tzw. paneli (Gronemeyer 2004:1). Stanley P. Guenter (2014:395) wspomina o ponad pięćdziesięciu rzeźbionych artefaktach, jednak podkreśla ich bardzo słabe zachowanie do naszych czasów ze względu na niską jakość wapienia na północnym Jukatanie. Większość ich szkiców publikowana była w Corpus of Maya Hieroglyphic Inscriptions (Graham & van Euw 1997). Znane są również resztki glifów malowanych na stiuku, jak np. z Templo de las Pinturas.

Większość zaklętej w glifach historii Coba spłynęła niestety z deszczem. Umieszczonymi na stelach datami w Długiej Rachubie zajmowało się w pierwszych dekadach XX wieku dwóch wielkich archeologów: Sir J. Eric S. Thompson (Thompson et al. 1932) i Sylvanus G. Morley (1927). Niestety, pozostałe informacje były w ich czasach nie do odczytania. Te próbował odzyskać w niecałe stulecie później nieodżałowany profesor Lacadena (2003), jednak większość z inksrypcji po kolejnym stuleciu zmagań z wysoką wilgotnością i opadami na półwyspie Jukatan uległa postępującemu zatarciu. Coba to jednak mocno rozległe, a tylko w niewielkim stopniu przebadane stanowisko archeologiczne. Od czasu do czasu nowe znaleziska, choć nieplanowane i przypadkowe, rzucają nieco światła na tajemnice przeszłości przykryte mrokiem czasu.

Liczne stele, pochodzące z okresu klasycznego w okresie postklasycznym otoczone zostały trójściennymi osłonami. Przy wielu z nich znajdują się niewielkie ołtarze, okrągłe – pochodzące jeszcze z okresu klasycznego i kwadratowe – dodane w okresie postklasycznym. Na ołtarzach znaleziono ślady palenia copal – aromatycznej żywicy z drzewa pom (Con 2007). Pozwala to sądzić, że niszczejące, wapienne świadectwa ważnych wydarzeń z poprzedniej epoki stały się obiektami kultu dla postklasycznych Majów.

stela coba meksyk maya mexico yucatan jukatan
Stela 6 w Coba, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Połamana stela 12, odnaleziona w latach 30. ubiegłego stulecia prezentowała wyraźne postaci władcy oraz związanych jeńców, które w dzisiejszych czasach są już kompletnie niewidoczne. Po dziś dzień obiektem kultu jest kompletnie zamazana stela 11, na której współcześni Majowie wciąż (i zupełnie niesłusznie) dostrzegają sylwetkę Pani Colebí.

stela coba meksyk maya mexico yucatan jukatan
Stela 4 w Coba, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Stela 20 w strukturze 10 tuż obok Nohoch Mul zawiera datę 30 XI 780 n.e. co stanowi najmłodszą zachowaną datę historyczną odnalezioną w Coba. Zachowała się ona tylko dzięki upadkowi steli hieroglifami w dół.

stela coba meksyk maya mexico yucatan jukatan
Zachodnie lico słynnej steli 1 w Coba, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Stela 1 w kompleksie Macanxoc zawiera między innymi datę początku obecnej wersji świata zapisaną w tzw. Wielkiej Długiej Rachubie (na 24 pozycjach zamiast pięciu). Jest to jedna z dosłownie kilku dat zapisanych w tym formacie! (wyzerowanie takiego kalendarza cofałoby nas daleko wstecz nie tylko przed początek obecnej wersji mezoamerykańskiego świata, ale i całego Wszechświata).

Badania archeologiczne Coba

Pierwsze doniesienia o ruinach w Coba pochodzą od Johna Lloyda Stephensa, który wraz z Frederickiem Catherwoodem dotarł w 1842 r. do pobliskiego Chemax. Podróżnicy słyszeli o ruinach Coba od lokalnego h’mena, jednak nigdy do nich nie dotarli, wybierając ruiny Tulum. Autorem pierwszych szkiców ruin Coba był Juan Peón Contreras, który dotarł tu dopiero w 1882 roku, a dopiero w 1891 pojawił się tu Teobert Maler, pierwszy archeolog. W kolejnych dziesięcioleciach Coba odwiedzali Rafael Regil (1897), Thomas Gann (1926) ale dopiero regularne ekspedycje przeprowadzone przez Instytut Carnegie z Waszyngtonu zakończyły się pierwszym formalnym opracowaniem badań, sygnowanym  J. Eric, S. Thompson, Harry E.D. Pollock i Jean Charlot.

coba iglesia piramida pyramid maya meksyk mexico jukatan yucatan
Piramida Iglesia w grupie Coba. Coba, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2020)

INAH zajęło się Coba dopiero w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. Po dziś dzień na tym ogromnym stanowisku jednego z najpotężniejszych miast na północnych Nizinach Majów okresu klasycznego nie przeprowadzono szerzej zakrojonych wykopalisk archeologicznych z prawdziwego zdarzenia.

coba meksyk maya mexico yucatan jukatan sklepienie kroksztynowe corbeled vault
Sklepienie kroksztynowe tunelu w grupie Coba. Coba, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2020)

Przyroda północy Jukatanu

sepnik sep kondor ptak bird urubu
Suszący skrzydła sępnik czarny w pobliżu sacbe 8 w Coba, Jukatan, Meksyk
(fot P.A. Trześniowski 2023)

Okalające Coba lasy bogate były w drzewa ramon – breadnut (Brosimum alicastrum), cedr, mahoń, będące źródłem gumy drzewo żelazne – zapote (Sideroxylon stevensonii – złotorąb), huano – palma, której liście po dziś dzień służą do pokrywania dachów palap i tradycyjnych mayańskich domostw. Nowożytny Jukatan przetrzebiony został ze zwierzyny ale niegdyś laguny Coba i Macanxoc pełne były krokodyli i ryb, a ruiny miasta po dziś dzień stanowią refugium dla zwierząt takich jak jelenie, borsuki, pancerniki, skunksy, węże, góropatwy, czakalaki, papugi i indyki pawie. Jeszcze 20 lat temu spotykano tu jaguary.

coba iglesia piramida pyramid maya meksyk mexico jukatan yucatan sep sepnik kondor vulture ptak bird
Sępniki na szczycie piramidy Iglesia w oprawie z epifitów – hiszpańskiego mchu (Tillandsia sp.). Coba, Meksyk, Jukatan (fot: P.A. Trześniowski 2020)