Coba

Coba Nohoch Mul piramida pyramid
Wielka piramida Nohoch Mul (42 m), najwyższa na północnym Jukatanie (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Mezoameryka, Coba, Niziny Majów, Jukatan, cywilizacja Majów, archeologia Majów

Coba to jeden z niewielu ośrodków Majów, które znane jest nam pod oryginalną nazwą, nie ma dziś jednak pewności co do jej dokładnego znaczenia. Miasto położone opodal pięciu lagun było prawdopodobnie największym i najpotężniejszym ośrodkiem cywilizacji okresu klasycznego na północy półwyspu Jukatan.

Coba – historia stanowiska

Najstarsze ślady osadnictwa w Coba to fragmenty ceramiki datowane na schyłek okresu preklasycznego, pomiędzy 100 p.n.e – 200 n.e (Con, 2007). Wspaniałe przykłady majańskiego budownictwa z pokrytego stiukiem wapienia wskazują na znaczny rozkwit miasta od początku aż po schyłek okresu klasycznego, kiedy miasto znalazło się pod wpływami Itzów z Chichen-Itza, a później z Mayapan. Nowe budowle, znacznie skromniejsze rozmiarem i jakością wykonania, budowane były na podstawach z poprzedników, prezentując odmienny styl architektoniczny, zwany stylem wschodniego wybrzeża, obecnym dziś w Mayapán, Zama (Tulum), Xel Há, Tancah czy Xcaret. Populacja miasta, łączącego niegdyś wiele mniejszych ośrodków za pomocą sacbeob – kamiennych dróg, z których najdłuższa mierzy aż 100 km, uległa wtedy znacznemu osłabieniu, a jego znaczenie ograniczono prawdopodobnie do funkcji religijnych (Con, 2007).

Pozostawia to jednak wciąż co najmniej 700 lat okresu prosperity, kiedy Coba cieszyć się mogła hegemonią promieniującą na cały region, a mierząca dziś 42 m piramida Nohoch Mul pozostaje najwyższą budowlą na północy półwyspu Jukatan i północnych Nizin Majów.

Przyroda północy Jukatanu

Okoliczne lasy bogate były w drzewa ramon – breadnut (Brosimum alicastrum), cedr, mahoń, będące źródłem gumy drzewo żelazne zapote (Sideroxylon stevensonii – złotorąb), huano – palma, której liście po dziś dzień służą do pokrywania dachów palap i tradycyjnych mayańskich domostw. Nowożytny Jukatan przetrzebiony został ze zwierzyny ale niegdyś laguny Coba i Macanxoc pełne były krokodyli i ryb, a ruiny miasta po dziś dzień stanowią refugium dla zwierząt takich jak jelenie, borsuki, pancerniki, skunksy, węże, góropatwy, czakalaki, papugi i indyki pawie. Jeszcze 20 lat temu spotykano tu jaguary.

Sacbé

Budowane z kamienia drogi były sprytnie dostosowywane konstrukcją do otoczenia, gdzieniegdzie sacbeoob biegną na nasypie znacznej wysokości, niwelując nierówności gruntu. Najwyższa  sacbé  miejscami ma ściany boczne sięgające na ponad 6 m. Najdłuższa, sacbé 1, łącząca Coba z Yaxuna mierzy 100 km, najszersza, sacbé 9 ma prawie 20 m szerokości.  Konstrukcja sacbeob opiera się na dwóch pionowych ściankach, pomiędzy które wsypywano później drobne kamienie wymieszanie z ziemią. Całość była następnie wyrównywana walcem i pokrywana warstwą stiuku.

Stiuki

W okresie prosperity budowle zwykle kryte były stiukiem, najczęściej malowanym na czerwono. Na fasadach stiuk był dodatkowo modelowany. Gdzieniegdzie, we wnętrzach budowli w miejsce stiuku używano gipsu, bądź też kładziono malowidła bezpośrednio na kamieniu, co w okresie postklasycznym rozprzestrzeniło się również na zewnętrzne elewacje budowli.

Boiska do pok-ta-pok (pitz)

Coba posiada dwa zrekonstruowane stadiony do pitz. Ich nawierzchnia kryta była stiukiem, co zapewniało dobrą dynamikę ciężkiej gumowej piłce. Gra w pok-ta-pok liczy sobie co najmniej trzy tysiące lat i jest nadal praktykowana, a w całej Mezoameryce odnaleziono ponad półtorej tysiąca boisk (Con, 2007), np. w El Tajin jest ich 17.

Stele

Liczne stele, pochodzące z okresu klasycznego w okresie postklasycznym otoczone zostały trójściennymi osłonami. Przy wielu z nich znajdują się niewielkie ołtarze, okrągłe – pochodzące jeszcze z okresu klasycznego i kwadratowe – dodane w okresie postklasycznym. Na ołtarzach znaleziono ślady palenia copal – aromatycznej żywicy z drzewa pom (Con, 2007). Pozwala to sądzić, że niszczejące, wapienne świadectwa ważnych wydarzeń z poprzedniej epoki stały się obiektami kultu, być może jednak mamy też do czynienia z przykładem ochrony zabytków przez kulturę świadomą wartości swej przeszłości. Połamana Stela 12, odnaleziona w latach 30’ ubiegłego stulecia prezentowała wyraźne postaci władcy oraz związanych jeńców, które w dzisiejszych czasach są już kompletnie niewidoczne. Po dziś dzień obiektem kultu jest kompletnie zamazana Stela 11, na której współcześni Majowie wciąż (i zupełnie niesłusznie) dostrzegają sylwetkę Pani Colebí. Stela 20 w Strukturze 10 tuż obok Nohoch Mul zawiera datę 30 XI 780 n.e. co stanowi najmłodszą zachowaną datę historyczną odnalezioną w Coba, jednak zachowała się ona jedynie dzięki upadkowi steli hieroglifami w dół. Stela 1 w Kompleksie Macanxoc zawiera między innymi datę początku świata zapisaną w twz. Wiekiej Długie Rachubie (na ponad 20 pozycjach).

Badania archeologiczne Coba

Pierwsze doniesienia o ruinach w Coba pochodzą od Johna Lloyda Stephensa, który wraz z Frederickiem Catherwoodem przejeżdżał tędy w 1842 r., jednak nigdy nie dotarł do samych ruin Coba. Autorem pierwszych szkiców miejscowych ruin był Juan Peón Contreras, który dotarł tu dopiero w 1882 roku, a dopiero w 1891 pojawił się tu Teoberto Maler, pierwszy archeolog. W kolejnych dziesięcioleciach Coba odwiedzali Rafael Regil (1897), Thomas Gann (1926) ale dopiero regularne ekspedycje przeprowadzone przez Instytut Carnegie z Waszyngtonu zakończyły się pierwszym formalnym opracowaniem badań, sygnowanym  J. Eric, S. Thompson, Harry E.D. Pollock i Jean Charlot. INAH na dobre zajął się Coba dopiero w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *