Tikal (Yax Mutal)

Tikal, Yax Mutal, archeologia Majów, Peten, Gwatemala

Tikal… – żadne inne miejsce nie daje lepszego pojęcia o dawnej chwale i potędze Majów, jak te potężne ruiny.”
– Simon Martin i Nikolai Grube, 2008, Chronicle of the Maya Kings and Queens

„Dla niektórych Tikal to na wiele sposobów najważniejsze wśród klasycznych majańskich miast. I rzeczywiście, przez długi czas starożytni mieszkańcy Tikal zasłużenie mienili się największymi spośród wszystkich Majów”
– Franscisco Estrada-Belli, 2011, The First Maya Civilization

Tikal, Peten, Gwatemala
Tikal, Peten, Gwatemala, piramida Templo I od strony północnego akropolu
(fot: P.A. Trześniowski).

Tikal (Yax Mutal) u szczytu potęgi zamieszkiwało co najmniej 60 tys. ludzi. Szacuje się to jednak na podstawie dotychczasowej wiedzy i rozmiarów potężnego centrum ceremonialnego dawnej stolicy miasta-państwa, pobudowanego z kamienia, którego odkopane do tej pory ledwie 23% stanowią największe odrestaurowane i dostępne turystom stanowisko archeologiczne Majów. Nowe badania przeprowadzone za pomocą lidaru – lasera przebijającego się przez gęste poszycie dżungli, który jest w stanie wykryć budowle, o których nie mieliśmy przedtem zielonego pojęcia oraz ślady po tych, zbudowanych z materiałów nietrwałych, jakie były miejscem życia dziesiątek tysięcy zwykłych Majów, mogą wielokrotnie zwiększyć tą liczbę.

Tikak przy pełni Księżyca
Zwiedzanie Tikal nocą to jedna z pamiętnych emocji (fot: P.A. Trześniowski).

Tikal przetrwało pierwszy kolaps cywilizacji Majów wieku preklasycznego, by zdominować świat Majów w erze klasycznej. Tikal (Yax Mutal) na przełomie er było propagatorem kultury – to stąd najprawdopodobniej rozeszła się po Nizinach Majów moda na pięknie rzeźbione stele i zapis kalendaryczny w Długiej Rachubie, nowa wielobarwna ceramika i nowa architektura, zwana obecnie stylem Peten. Tu wreszcie schodziły się dalekosiężne szlaki handlowe, sięgające przez dzisiejsze Belize, aż na północny Jukatan i dalej do Centralnego Meksyku. Przez osiem stuleci potężne piramidy Tikal górowały nad Peten i południowymi Nizinami Majów. Górowały zarówno pod względem rozmiaru – mierząca aż 72 m piramida Templo IV jest wciąż najwyższą pojedynczą budowlą wybudowaną przez cywilizację Majów i dorównuje wysokością kompleksowi piramid triadycznych La Danta z preklasycznej stolicy Pierwszego Królestwa Węża – El Mirador, jak i politycznie Tikal było bowiem, obok Calakmul jedną z dwóch największych potęg, które dominowały świat Majów w epoce klasycznej, ich złotym wieku. Potężne Tikal szczyciło się linią co najmniej 33 władców, których panowanie rozciągało się w czasie co najmniej 800 lat, od początku pierwszego tysiąclecia naszej ery…

Różne wersje logogramu MUT. Jego znaczenie nie jest pewne – brzmienie wydedukowane zostało przez Davida Stuarta w 2000 r. na podstawie sporadycznie spotykanych prefixów mu- i dopełnień fonetycznych -tu oraz północno-jukatańskiego języka maaya ta’an, w którym mut znaczy warkocz, zastanawiające jednak są w tym wypadku wersje animistyczne glifu. Alexandre Tokovinine (2008:5) zwraca uwagę, że głoska z takim znaczeniem w maaya ta’an nie istnieje, oryginalnie brzmi me’et i jest pokłosiem błędów w niektórych słownikach.

Zadziwiające były koleje losów Tikal. Pod koniec IV stulecia naszej ery Tikal stało się głównym celem Entrady – inwazji z Teotihuacan, odległej potęgi z centralnego Meksyku, która w kilku kluczowych miastach na Nizinach Majów zainstalowała swoje własne dynastie. Tikal wyszło z tego zdarzenia jeszcze potężniejsze. Spokrewniona czy nie z Teotihuacan, nowa dynastia na tronie Tikal poprowadziła miasto, ku nowemu okresowi potęgi, świetności i chwały, która promieniowała na Niziny Majów aż po VI stulecie, kiedy to Tikal padło ofiarą wielowiekowych knowań Władców Węży (dynastia Kaanul) z Drugiego Królestwa Węża w Dzibanche i Calakmul. Aż 130 lat trwał okres ruiny, z którego Tikal podniosło się druzgocąc swego rywala, by nadal nadawać ton muzyce Nizin Majów, aż do końca czasów boskich władców – zmierzchu cywilizacji Majów.

Tikal grupa E
Fragment centralnej świątyni wschodniej platformy Grupy E w dzielnicy
Mundo Perdido w Tikal (fot: P.A. Trześniowski)

Preklasyczne początki Tikal

Początki Tikal (Yax Mutal) toną w mrokach dziejów. Miasto istniało z pewnością już w epoce środkowo-preklasycznej, kiedy pojawiła się tutaj jedna z pierwszych Grup E na Nizinach Majów, choć nie pełniło tak znaczącej roli, jak El Mirador czy Nakbe – pierwsze stolice Pierwszego Królestwa Węża, Cerros w dzisiejszym Belize, czy Ceibal na południu Peten w Gwatemali. Wzniesiono jednak już w tym okresie w Tikal pierwsze monumentalne budowle, które w kolejnych wiekach, wraz z rozwojem miasta pokryte zostały kolejnymi budynkami. Najstarsze wersje piramid na północnym akropolu w Tikal biorą swój początek już około roku 350 p.n.e. Architektoniczna eksplozja Tikal rozpoczęła się na początku I tysiąclecia naszej ery, jeszcze pod koniec ery preklasycznej cywilizacji Majów. Pojawiła się wtedy nagle w Tikal polichromiczna ceramika (Holmul 1), obecna w owym czasie punktowo tylko w kilku miejscach na Nizinach Majów. Być może był to efekt migracji majańskich elit z Wyżyn Majów? W Kaminaljuyu w Gwatemali i Chalchuapa w Salwadorze, gdzie podobna ceramika występowała wcześniej, zaprzestano wtedy akurat właśnie rozbudowy miast.

Piramida I w Tikal
Tikal, Peten, Gwatemala, piramida Templo I od strony piramidy Templo II
(fot: P.A. Trześniowski).

Pomiędzy 100 a 200 rokiem naszej ery największe spośród majańskich ośrodków na Nizinach Majów opustoszały. Z tego okresu pochodzą ostatnie warstwy stiuku na piramidach triadycznych i cementu na placach El Mirador, El Tintal, Wakna, Uaxactun, Cival, Cerros i Becan, by wymienić tylko kilka z nich. W ciągu kolejnych stu lat większość miast została kompletnie opuszczona, a zmianom tym towarzyszyła znaczna deforestacja, erozja gleb oraz braki wody spowodowane nadmierną eksploatacją terenu. Inaczej było w Tikal, gdzie wznoszono nowe monumentalne budowle na północnym akropolu, a w okolicy roku 150 n.e. pojawiła się nowa wielobarwna ceramika, rozpowszechniona następnie na wschód od Tikal. Być może kontrola szlaków handlowych przez Tikal przyczyniła się do upadku innych ośrodków np. w Niecce Mirador oraz wschodnim Peten, odcinając je w kluczowym momencie od strategicznych zasobów, jak np. importowana z wybrzeża Belize i być może północnego Jukatanu sól? Władcy Tikal w tym pierwszym stuleciu od założenia dynastii stanęli w każdym razie po raz pierwszy jako wielcy wśród wielkich pomiędzy władcami innych znacznych ośrodków na Nizinach Majów.

Tikal widok na piramidę I z centralnego akropolu
Tikal, Peten, Gwatemala, piramida Templo I od strony centralnego akropolu
(fot: P.A. Trześniowski).

Tikal – Nowy Porządek (Wite’ Naah) i początki dynastii boskich władców

Najstarszym rozpoznawanym władcą Tikal jest panujący gdzieś w tym okresie Yax Ehb Xook (Pierwszy Kroczący Rekin / Pierwszy Krok Rekina) uważany przez późniejszych władców Tikal za założyciela królewskiej dynastii, jednak na pewno nie był on pierwszym władcą Tikal. Jego bogato wyposażony grób [Burial 85], pochodzący z około 100 roku n.e., odnaleziono w samym centrum północnego akropolu. Grobowiec Yax Ehb Xooka jest przejawem zdecydowanie nowej praktyki pogrzebowej odnośnie władców na Nizinach Majów. Wśród wyposażenia grobowego znajdują się m.in. resztki majańskiego kodeksu i trzy naczynia ceramiczne importowane z Kaminaljuyu na Wyżynach Majów. Przede wszystkim nie ma w nim głowy, która musiała w późniejszych czasach być przedmiotem kultu, używanym w obrzędach, a jej miejsce zajęła zielona fuchsytowa maska, w kolorze tak modnym pośród późniejszych generacji k’uhul ahautak – boskich władców Majów. Pochówki władców Tikal pod piramidami północnego akropolu zdają się być jeszcze starsze i sięgać czasów okresu środkowo-preklasycznego.

Yax Ehb Xook na konsekrowanej kilka stuleci później steli 22 z Tikal określany jest jako ubolon winik ts’akbuul Chi-Ka’ k’awiil – namiestnik wciąż jeszcze nie zlokalizowanego preklasycznego centrum władzy Chi-Ka’. Ponieważ namiestnicze berło – k’awiil otrzymali w Chi-Ka’ również pierwsi władcy Dynastii Węża (Kanuul) z Dzibanche prawdopodobnie chodzi więc o Tron Węża w El Mirador. Znamienne jednak, iż jego grobowa maska przypomina w stylu artefakty ze środkowo-meksykańskiego …Teotihuacan. Yax Ehb Xook byłby więc buntownikiem przeciw staremu porządkowi – władcą który wzniósł pochodnię rebelii przeciwko rządom Węży na Nizinach Majów, o czym świadczyć może również późniejsza desakracja północnego akropolu w Tikal, dopełniona jego spaleniem (Freidel 2012:11; 2018:379).

Nowy porządek na Nizinach Majów zaowocował nowymi trendami w sztuce, ceramice i przede wszystkim stelach z zapisami kalendarycznymi w Długiej Rachubie, które wyrastają niczym grzyby po deszczu w majańskich ośrodkach położonych o kilka dni drogi od Tikal. Najstarsza zachowana stela w Tikal i zarazem najstarsza znana stela na Nizinach Majów zawierająca datę w Długiej Rachubie – Stela 29 wyświęcona została w 292 roku n.e. [8.12.14.13.15] i obrazuje władcę, którego imię, niestety, nie zachowało się na postumencie. Z niebios spogląda jednak na niego wystylizowany na olmecką modłę ojciec – Chak Tok Ich’aak, które to imię będzie często wśród kolejnych władców Tikal powracać.

Centralna część Tikal wraz z największymi piramidami, centralnym i północnym akropolem (ma dole w centrum). Na dole po lewej grupa określana jako Mundo Perdido – Zaginiony Świat, gdzie znajduje się m.in. tutejsza Grupa E i boiska.

Tikal – klasyczne centrum mocy w złotym wieku Majów.

Jednym z najważniejszych władców Tikal był Jasaw Chan K’awill, który wstąpił na tron w 683 roku n.e., w trzy lata po druzgocącej klęsce swego ojca, Nuun Ujol Chaaka. Nadproże 3 umieszczone pod sufitem świątyni na szczycie piramidy Templo I przy centralnym placu Tikal obwieszcza, że 5 sierpnia 695 powalił on armię (dosłownie krzemień i tarczę) Yuknoom Yich’aak K’ahka II ze złowrogiej dynastii Kanuul, odwiecznego wroga Yax Mutul i boskiego władcę Oxte’tuun (obecnie Calakmul). Był to moment odrodzenia potęgi Tikal (Yax Mutal) i początek końca dynastii Kanuul i Drugiego Królestwa Węża w Calakmul. Inskrypcja w stiuku wewnątrz struktury 50-57 położonej na centralnym akropolu w Tikal mówi o wzięciu znacznego jeńca pochodzącego z Sa’al (obecnie Naranjo, Peten, Gwatemala) i przygotowaniu do złożenia go w ofierze. Yuknoom Yich’aak K’ahk II jest wymieniony z imienia, jednak z inskrypcji nie wynika niezbicie, czy to on sam był jeńcem, a jego bogato wyposażony grobowiec został odkryty na piramidzie II w Calakmul. Jasaw Chan K’awill, odradzając potęgę Tikal, odwoływał się szeroko do symboliki dawno nieistniejącego Teotihuacan (Wite’ Naah, tzw. Nowy Porządek) oraz kaloomte’ Sihyaj K’ahka. Upamiętnienie bitwy Yax Mutal z Kaanul odbyło się 14 września 695, w 13 k’atunów (~256 lat) od jego śmierci. Wyobrażany bywał również w stroju wojownika Teotihuacan.

Tikal, centralny akropol
Centralny akropol w Tikal, rezydencje arystokracji (fot: P.A. Trześniowski).

Tikal (Yax Mutal) za czasów Jasaw Chan K’awilla sprawowało tradycyjną kontrolę nad położonym tuż na południe, obejmującym jezioro Peten Itza królestwem ze stolicą w dzisiejszym Motul de San Jose. Jasaw Chan K’awill w roku 744 n.e. wyprawił się przeciw Sa’al (Naranjo) i pojmał tamtejszego boskiego władcę. Historia ta zapisana na nadprożach z żelaznego drewna sączyńca (Sapodilla), które przetrwały tysiąc dwieście lat w świątyniach na szczycie piramidy Templo I w Tikal, gdzie odkryto grobowiec Jasaw Chan K’awilla i Templo IV, najwyższej spośród majańskich piramid wybudowanych w złotym wieku Majów (72 m). Nadproże 3 w piramidzie Templo I opowiada o wyprawie wojennej Jasaw Chan K’awiila przeciwko Uxte’tuun (Calakmul), nadproże 3 w piramidzie Templo IV opowiada o wyprawie wojennej jego syna (Władca B) przeciwko Yaxha. Inskrypcja na nadproże 2 w piramidzie Templo IV rozpoczyna się od daty zakończenia połowy bak’tunu w 9.15.10.0.0 3 Ahau 3 Mol, a następnie przechodzi do następujących po sobie dzień po dniu wydarzeń dotyczących syna Jasaw Chan K’awiila (Władcy B) w 9.15.12.11.12 6 Eb 0 Pop i gwiezdnej wojny 9.15.12.11.13 7 Ben 1 Pop. Władca B wzniósł stelę 5 na zakończenie trzynastego tuunu piętnastego k’atunu [9.15.13.0.0], w 128 dni po gwiezdnej wojnie wspomnianej na nadprożu 2 w piramidzie Templo IV. Królestwo Sa’al (Naranjo) odzyskało autonomię w ciągu trzech lat, ale do standardowego rytmu wznoszenia monumentów wróciło dopiero po trzydziestu pięciu. Kolejny władca Sa’al (Naranjo) upamiętnił swoje wstąpienie na tron dopiero po dwudziestu sześciu latach…

Muzeum archeologiczne w Tikal

W muzealnych salach Tikal, do których rzadko zapuszczają się turyści, znajduje się rekonstrukcja grobowca Jasaw Chan K’awiila [Grobowiec 116] – prawdopodobnie najpotężniejszego z boskich władców dynastii Yax Mutal panującej w Tikal, który w 695 roku n.e. odwrócił bieg historii i po ponad stuleciu zależności Tikal od Tronu Węża pokonał Yuknoom Yich’aak K’ahka II – Wężowego Władcę z Calakmul, odwiecznego zaprzysięgłego rywala Tikal. Grobowiec Jasaw Chan K’awiila znajdował się pod schodami piramidy Templo I. To jeden z najbogaciej wyposażonych majańskich pochówków, jaki do tej pory udało się odnaleźć archeologom.

Przemek Trześniowski

© Przemek A. Trześniowski | archeologia.edu.pl

Bibliografia:

Freidel, David A. (2012) Maya and the Idea of Empire

Freidel, David A. (2018) Maya and the Idea of Empire

Tokovinine, Alexandre (2008) Lords of Tikal: Narratives and Identities. Paper presented at “Arqueología, imagen y texto, VI Mesa Redonda de Palenque”

Tokovinine, Alexandre (2020) Distance and Power in Classic Maya Texts. doi: 10.5876/9781607329534.c007

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.