Salwador – kraina wulkanów

Salwador wulkan El Picacho
San Salwador, wulkan El Picacho (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Wyżyny Majów, Salwador, wulkany, jeziora wulkaniczne

Kraina wulkanów

El Boqueron wulkan Salwador
Wulkan El Boqueron, Salwador (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Salwador to kraina wulkanów – w państwie o powierzchni minimalnie większej od województwa Podlaskiego jest ich ponad dwadzieścia! Położony jest on na Środkowo-Amerykańskim Froncie Wulkanicznym (CAVF – Central American Volcanic Front) który rozciąga się od Gwatemali po Kostarykę i wywołany jest subdukcją płyty tektonicznej Cocos pod Płytę Karaibską (Corti et al. 2005; Agostini et al. 2006). Dokładnie Salwador mieści się w środkowo-zachodnim bloku Chortis, Płyty Karaibskiej. Ruchy krawędzi płyt w obrębie systemu uskoków Motagua-Polochic spowodowały powstanie systemu uskoków, w efekcie czego wulkany w Salwadorze to samotne góry, nie zaś rozległe wyżyny wulkaniczne (Siebert et al. 2015:6).

SanVicente wulkan Salwador volcano Salvador
San Vicente (Chichontepec), drugi pod względem wysokości wulkan Salwadoru
(fot: P.A. Trześniowski 2021)

Kompleks wulkaniczny
Santa Ana

Santa Ana wulkan volcano Salwador
Kompleks wulkaniczny Santa Ana, Salwador. Od lewej główne stożki Izalco, Cerro Verde i Santa Ana (fot: P.A. Trześniowski 2022)

Santa Ana w zachodnim Salwadorze , leży na południowy-wschód od pasma rozłożonych równoleżnikowo stratowulkanów Sierra de Apaneca / Ahuachapán Range. Santa Ana, przy objętości 165 km3 jest największym i najwyższym stratowulkanem w Salwadorze. Bazaltowo-andezytowy stożek ma 2381 m wysokości n.p.m. Obrzeża tego wulkanu zamieszkuje populacja około miliona osób, 15% ludności Salwadoru.

Texcal Salwador Santa Ana
Texcal, zerodowany język lawy wulkanicznej z kompleksu Santa Ana, Salwador
(fot: P.A. Trześniowski 2021)

Najstarsze skały przy podstawie Santa Ana mają ponad 200 tys. lat i składają się z mioceńsko-plioceńskiej formacji Balsamo i czwartorzędowej formacji San Salvador. Szczyt wulkanu formują trzy spiralnie stykające się granie dawnych kraterów. Najmłodszy z nich mieści kwaśne jezioro wulkaniczne. System fumaroli na osi północny-zachód–południowy-wschód, przechodzący przez szczyt i podnóża wulkanu ma 30 km długości i jest aktywny od górnego plejstocenu (Siebert et al. 2015:6). Najnowsza erupcja wulkanu Santa Ana miała miejsce w 2005 r. i siłę VEI = 3 (Smithonian Instituition Global Volcanism Program).

Izalco wulkan Salwador volcano
Wulkan Izalco w kompleksie Santa Ana, Salwador (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Stożek Izalco wyrósł w 1770 r. z południowego stoku Santa Ana. Częste erupcje sprawiły, że wulkan ten przezwano Latarnią Morską Pacyfiku. Trzeci ze stratowulkanów, piętrzący się po środku, to Cerro Verde. Od strony, leżącego na południowy-wschód od kompleksu Santa Ana–Izalco–Coatepeque, stanowiska archeologicznego San Isidro widoczne są dwa mniejsze pasma: La Olla, Cerro Chino i San Marcelino (z przodu, na południowym-wschodzie) oraz El Conejal i El Astillero (z tyłu).

Boqueron krater Salwador wulkan Salvador volcano
Krater wulkanu El Boqueron z mniejszym kraterem El Boqueroncito w centrum, Salwador (fot: P.A. Trześniowski 2021)
Boqueroncito krater Salwador Salvador
Krater El Boqueroncito, Salwador (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Salwador – jeziora wulkaniczne

Salwador ma 14 zbiorników lentycznych, z czego tylko trzy uznawane są za jeziora, pozostałe zaś to laguny. Wszystkie trzy to jeziora wulkaniczne: Ilopango o powierzchni 70,52 km2 w departamencie San Salvador, Güija o powierzchni 44 km2 i Coatpeque o powierzchni 25,3 km2 w departamencie Santa Ana (Escamilla et al. 2006:282-283). Wiele lagun w Salwadorze również związanych jest z wulkanizmem. Akweny: Alegria, Apastepeque, Aramuaca, Cuscachapa, Coatepeque, Ilopango, Verde uznawane są za uśpione lub wykazujące umiarkowaną geotermalną aktywność, laguna na szczycie wulkanu Santa Ana charakteryzujące się obecnością silnych fumaroli. W jeziorach Ilopango i Coatepeque stwierdzono dopływ ze znajdujących się poniżej systemów magmowo-hydrotermalnych (Cabassi et al. 2019:3).

Jezioro Güija

Güija Salwador jezioro
Jezioro Güija, archeologiczne stanowisko podwodne cywilizacji Majów, położone
na pograniczu Salwadoru i Gwatemali (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Jezioro Güija leży na granicy Salwadoru z Gwatemalą, w departamencie Santa Ana. Ma kilka małych wysepek, z których największą jest Teotipa (zwana również Tipa). Teotipa oraz Igualtepeque, gdzie znajduje się stanowisko archeologiczne o tej samej nazwie, stają się półwyspami w porze suchej, gdy poziom wody opada. Maksymalna głębokość jeziora Güija to 20 m.

Kulturowe dziedzictwo Güija

O użytkowaniu jeziora Güija i jego otoczenia w czasach prekolumbijskich świadczą znaleziska artefaktów, pozostałości konstrukcji oraz relacje pisemne. Kulturowe dziedzictwo w odniesieniu do jeziora Güija zarejestrowano urzędowo po raz pierwszy w 1854 r. na podstawie doniesień miejscowych rybaków, którzy przy płytkich stanach wody obserwowali ceramikę i zalane elementy konstrukcji. W 1895 r. pojawił się tu niemiecki geolog i podróżnik Karl Sapper, zapalony antykwariusz i etnolog.

W latach 1950. węgierski archeolog podwodny Stephen de Borhegyi otrzymał od brytyjskiego dyplomaty stacjonującego w Gwatemali informację o kadzielnicach znalezionych w Güija, w pobliżu stanowiska Igualtepeque. Stanowisko zostało wyrabowane w latach 60. XX w. – rozkopano piramidę, zniszczono stiukowe schody… W 1983 r. nurek Ernesto Ferreiro Rusconi znalazł nieopodal Igualtepeque jadeitową płytkę, przedstawiającą bogato przystrojonego majańskiego władcę i inskrypcje glificzne na rewersie. Obecnie wokół brzegów jeziora zarejestrowane jest dziewięć archeologicznych stanowisk, z czego dwa najważniejsze to Igualtepeque i Azacualpa

Jezioro Coatepeque

Coatepeque jezioro Salwador
Wulkaniczne jezioro Coatepeque, Salwador (fot: P.A. Trześniowski 2021)

Geografia i limnologia Coatepeque

Jezioro Coatepeque gnieździ się we wschodniej części kaldery Coatepeque, będącej częścią kompleksu wulkanicznego Santa Ana–Izalco–Coatepeque (Lopez et al. 2012). Jezioro Coatepeque, ma osie ~6.9 km (NE-SW) na ~4.9 km (NW-SE), powierzchnię 25.3 km2 i maksymalną głębokość 115 m (SNET 2000). Badany zakres temperatur w Coatepeque w listopadzie 2016 wynosił 24,7 °C do głębokości termokliny, która znajduje się tu poniżej 30 m i 22,6 °C poniżej termokliny, aż do samego dna. Woda ma odczyn lekko zasadowy ph 8,8 do głębokości termokliny. Odczyn spada następnie do ph 7,85 na głębokości 80 m i głębiej lekko rośnie do ph 7,88. Od głębokości 33 m w Coatepeque panują warunki anarobowe (Cabassi et al. 2019:4,8). Prawdopodobnie dzięki obecności cyjanobakterii, wody jeziora od 1998 roku zmieniały kolor już pięciokrotnie (MARN 2017).

Geologia kaldery Coatepeque

Jezioro Coatepeque powstało w wyniku dwóch wulkanicznych kolapsów: wczesnej erupcji Arce około 72 tys. lat temu (± 2000 lat / 40Ar/39Ar) i erupcji Congo około 56,9 tys. lat temu (± 2800-2100 / 14C) (Pullinger 1998; Siebert et al. 2004:6). Kaldera ma powierzchnię 2386 ha (McMahan et al. 2014:633). Wzdłuż zachodniego wybrzeża jeziora Coatepeque występuje sporo gorących źródeł mineralnych, jak np. Cerro Afate (16 P 222396 1531972) o temperaturze powyżej 60 °C i ph 7,5. Na Cerro Pacho obecne są fumarole (Cabassi et al. 2019:8,10; Salazar et al. 2004; FORGAES & SNET 2006; Lopez et al. 2012; Rodriguez et al. 2014).

Przyroda jeziora Coatepeque

Wody jeziora Coatepeque zamieszkuje endemiczny gatunek ryb pielęgnicowatych Amatitlania coatepeque. Rodzaj Amatitlania został wyodrębniony w 2007 roku z rodzaju Archocentrus, którego przedstawiciel: Archocentrus octofasciatus zamieszkuje meksykańskie cenoty na Riviera Maya. Jak dotąd, spośród czterech gatunków rodzaju Amatitlania, A. coatepeque to jedyny zasiedlający tylko jeden zbiornik wodny, jednak jest on dość blisko spokrewniony z gatunkiem typowym kladu: Amatitlania nigrofasciata, więc separacja populacji i następnie specjacja nastąpiły relatywnie niedawno. Pielęgnicowate w Coatepeque zamieszkują głównie litoral na głębokości 1-13 m, który dominują rośliny: przesiąkra okółkowa (Hydrilla verticillata) i ramienica (Chara zeylanica). Inne ryby w Coatepeque to pływające w pobliżu powierzchni Atherinella argentea  (McMahan et al. 2014).

San Isidro, Salwador

Santa Ana wulkan volcano Salwador
Widok na kompleks wulkaniczny Santa Ana, Salwador. Od lewej z przodu: La Olla, Cerro Chino i San Marcelino, od lewej z tyłu: Cerro Verde i Santa Ana
(fot: P.A. Trześniowski 2021)

Stanowisko Archeologiczne San Isidro, gdzie realizowany jest projekt PASI (Proyecto Arqueologico San Isidro) położone jest w centrum doliny łączącej wybrzeże Pacyfiku z centralnym plateau Salwadoru, które rozciąga się pomiędzy górami Sierra Madre de Chiapas na północy a Cordillera del Bálsamo i pasmem Sierra de Apaneca / Ahuachapán Range na południu. Jest to region rolniczy, interesujący również przyrodniczo => przyroda Salwadoru. W odległości 5,5 km na północ od stanowiska archeologicznego San Isidro i z maksymalnym przewyższeniem 314 m, leży jezioro Coatepeque, w kompleksie wulkanicznym Santa Ana.

UWAGA: Materiał w rozbudowie

Przemek Trześniowski

© Przemek A. Trześniowski | archeologia.edu.pl

Bibliografia:

Cabassi, J.; F. Capecchiacci, F. Magi, O. Vaselli, F. Tassi, F. Montalvo, I. Esquivel, F. Grassa, A. Caprai (2019) Water and dissolved gas geochemistry at Coatepeque, Ilopango and Chanmico volcanic lakes (El Salvador, Central America), „Journal of Volcanology and Geothermal Research”, 378, s. 1-15 https://doi.org/10.1016/j.jvolgeores.2019.04.009

Lexa Jaroslav, Jiří Šebesta, José Alexander Chavez, Walter Hernández, Zoltán Pécskay (2011) Geology and volcanic evolution in the southern part of the San Salvador Metropolitan Area, „Journal of Geosciences” 56, s. 105–140 DOI:10.3190/jgeosci.088

Lopez, D.L.; J. Bundschuh, P. Birkle, M.A. Armienta, L. Cumbal, O., Sracek, L. Cornejo, M. Ormachea, (2012) Arsenic in volcanic geothermal fluids of Latin America, „Science Total Environment” 429, 57–75

MARN (2017) Informe técnico sobre cambio de color en las aguas del Lago de Coatepeque. Technical report. Ministerio de Medio Ambiente y Recursos Naturales de El Salvador

Mata Amado, Guillermo (2002) Exploraciones subacuáticas en los lagos de Guatemala. (in:) J. Laporte, H. Escobedo i B. Arroyo (eds:) XV Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala 2001, Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, s. 589-604

McMahan, Caleb D.; Wilfredo A. Matamoros, Enrique Barraza, Justin Kutz, Prosanta Chakrabarty (2014) Taxonomic Status of the Lago Coatepeque Endemic Convict Cichlid Amatitlania coatepeque (Teleostei: Cichlidae), „Copeia” 4, s. 633-638 DOI:10.1643/CI-13-153

Pullinger, C. (1998) Evolution of the Santa Ana volcanic complex, El Salvador, (master thesis), Michigan Technological University, Houghton

Rodriguez, R.; R. Olmos, J. Payes (2014) Medición de gas Radón (Rn222) en aguas termales del Cerro Pacho, Caldera Coatepeque, El Salvador. „Revista Geológica de América Central” 50, 71–82.

Rose, William I.; Julian J. Bommer, Dina L. López, Michael J. Carr, Jon J. Major (2004) Natural Hazards in El Salvador, Geological Society of America Special Paper 375, Boulder, Colorado DOI:https://doi.org/10.1130/SPE375

Salazar, J.M.L.; P.A. Hernández, N.M. Pérez, R. Olmos, F. Barahona, R. Cartagena, T. Soriano, D.L. López, H. Sumino, K. Notsu, (2004) Spatial and temporal variations of diffuse CO2 degassing at Santa Ana-Izalco-Coatepeque volcanic complex, El Salvador, Central America, (in:) W.I. Rose, J.J. Bommer, D.L. López, M.J. Carr, J.J. Major (eds:) Natural hazards in El Salvador, Geological Society of America Special Paper 375, Boulder, Colorado, s. 129–149. DOI:10.1130/0-8137-2375-2.135

Siebert, L.; P.Kimberly, C.R. Pullinger, (2004) The voluminous Acajutla debris avalanche from Santa Ana volcano, western El Salvador, and comparison with other Central American edifi ce-failure events, (in:) W.I. Rose, J.J. Bommer, D.L. López, M.J. Carr, J.J. Major (eds:) Natural hazards in El Salvador, Geological Society of America Special Paper 375, Boulder, Colorado, s. 5–23 DOI:10.1130/0-8137-2375-2.5

SNET (2000) Cuerpos de Agua Continentales de El Salvador. Report Servicio Nacional de Estudios Territoriales, El Salvador.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *