Calakmul – krypta w Pałacu Lundella

Calakmul - Krypta w Pałacu Lundella
Calakmul jadeitowe maski z krypty w Pałacu Lundella

Archeologia Majów, Calakmul, jadeit, maski, krypta, grobowiec, Pałac Lundella

„Wyszukany, wczesnoklasyczny grobowiec I znaleziony pod podłogą komnaty VI mógł zawierać szczątki jednego z wczesnych władców Calakmul. Jeszcze przed wykopaliskami w 1988 r. zauważyliśmy, że podłoga w tej komnacie jest podniesiona w sposób, który blokuje częściowo trzy wejścia do niej. Choć nie od razu stało się to jasne, podejrzewaliśmy, że to może być grób. Wykopaliska odsłoniły kamienne płyty zamykające grobowiec zaledwie kilka centymetrów poniżej.” – William J. Folan, 1995.

Calakmul - Krypta w Pałacu Lundella
Jadeitowe maski oraz zausznice odkryte we wczesnoklasycznym grobowcu I w tzw. Pałacu Lundella/Templo III w Calakmul. Ze względu na ramy czasowe musiały należeć do kogoś z dynastii Sutz’ – Nietoperza. Obecnie eksponowane w Museo Arqueológico de Campeche, Fuerte de San Miguel (fot: P.A. Trześniowski).

Krypta w Pałacu Lundella

Pod koniec lat 80. ubiegłego stulecia Calakmul pozwoliło na poznanie jednej z kolejnych tajemnic – grobowiec nieznanego władcy z czasów poprzedzających panowanie dynastii Kaanul, który został znaleziony w Pałacu Lundella w 1988 r. Późniejsze wykopaliska archeologiczne, przeprowadzone w 1989 r. przez Sophię Pincemin i Mario Alberto Coyoc Ramirez odsłoniły kryptę długą na 3,6 m, na 1,5 m szeroką, o głębokości 4,6 m, zorientowaną na osi północ-południe. W północno-zachodnim rogu grobowca, na poziomie podłogi odkryto psychodukt o wymiarach 25 x 35 cm, prowadzący na północną ścianę piramidy III, zwanej Pałacem Lundella. Chociaż konstrukcję cechuje dobra kamieniarka, stiuk najwyraźniej kładziony był w pośpiechu i gołymi rękoma.

Calakmul - Pałac Lundella
Calakmul, jedna z komnat piramidy III, tzw. Pałacu Lundella (fot: P.A. Trześniowski).

Grobowiec w Pałacu Lundella w Calakmul zawierał szczątki mężczyzny w wieku około 30 lat (późniejsze opracowania podają 35-45), złożone na plecionej macie. Mieszkaniec krypty miał za życia 166 cm wzrostu i czaszkę zdeformowaną w myśl mezoamerykańskich kanonów urody. Jego prawa ręka spoczywała na klatce piersiowej. Szczątki suto pokryte były cynobrem z domieszkami kalcytu, montmorylonitu, kaolinitu i śladowymi ilościami hematytu, którymi nasiąknął tak szkielet, mata, jak i resztki garderoby. Ciało owinięte w materiał ułożone było na drewnianych noszach ponad pięcioma talerzami w stylu Aguila Orange, tekstylia nie dotrwały jednak do naszych czasów. Jak twierdzi Vera Tiesler, w ostatnich latach życia denat musiał cierpieć na chroniczne zapalenie stawów oraz bóle pleców…

Calakmul - Pałac Lundella
Sklepienia kroksztynowe we wnętrzu piramidy III w Calakmul tzw. Pałacu Lundella
(fot: P.A. Trześniowski)

Jadeitowe maski z krypty w Pałacu Lundella

Najbardziej spektakularnymi darami pogrzebowymi, które znaleziono w grobowcu pod podłogą komnaty 6 w piramidzie III – Pałacu Lundella w Calakmul okazały się trzy jadeitowe maski, wymodelowane z mozaiki składającej się z dziesiątek fragmentów minerału zastępującego Majom złoto. Najpiękniej wykonana maska, która miała prawdopodobnie oddawać twarz mieszkańca składa się ze 170 fragmentów jadeitu – znaleziono ją po zachodniej stronie, mniej więcej na wysokości twarzy, osią w stronę ciała i bokiem do psychoduktu. Maska owa posiada otwory, wywiercone na obrzeżu, które wskazują iż była noszona za życia. Jej oczy, zęby i usta wykonane są z muszli.

Usytuowanie przestrzenne wyposażenia grobowego na podstawie Folan et al. 2001

Druga maska, zawieszona na jadeitowym naszyjniku, spoczywająca na torsie, składa się ze 120 fragmentów jadeitu. Przedstawia prawdopodobnie jaguara z dyskiem w ustach (dolna maska na tytułowej fotografii). Dodatkowo przymocowano do niej trzy jadeitowe płytki, opatrzone glificznymi inskrypcjami – podobną ozdobę można zobaczyć w Calakmul na wczesnoklasycznej steli 43. Trzecia maska, umieszczona na jego pasie składa się już tylko z 92 fragmentów jadeitu, muszli i pirytu. Do tej również przymocowano dodatkowo trzy kamienne wisiorki, które uderzając o siebie mogły wydawać dźwięki w trakcie ceremonialnych tańców. Z inskrypcji na wisiorkach odszyfrowano ostatnio imię władcy, które mogło brzmieć Itzamay Chan.

Jadeitowe wisiorki znalezione w grobowcu I w Pałacu Lundella w Calakmul, które zwisały niegdyś z naszyjnika pochowanego tu władcy. Pierwszy z prawej może zawierać jego imię Itzamay Chan. Źródło: Museo Nacional de Antropologia

Królewskie grobowce w Calakmul słyną z wystawnych masek i innych jadeitowych ozdób. Jadeitowym maskom z grobowca pod podłogą komnaty 6 w piramidzie III, zwanej Pałacem Lundella towarzyszyły trzy pary jadeitowych zausznic, w tym jedna z mozaiką z muszli i pirytu (zaprezentowana na fotografii głównej). W późniejszych opracowaniach (Tiesler 2013:86) wzmiankowany jest również jadeitowy pierścień, jako element znalezionego wyposażenia.

Na pokojach piramidy III, czyli Pałacu Lundella w Calakmul. Centralna komnata 12:
w centrum widać, znajdujące się w jej południowo-zachodnim narożniku, wejście do komnaty 6, wymagające kilku stopni ze względu na podniesioną podłogę, wskutek ukrycia tam grobowca (fot:. P.A. Trześniowski).

Ceramika i inne dary grobowe w Pałacu Lundella

Oprócz pięciu wspomnianych talerzy w stylu Aguila Orange (naczynia 1-3, 6-7), na których ułożono zwłoki w grobowcu pod podłogą komnaty VI w Pałacu Lundella w Calakmul, znaleziono bogato zdobione, zamykane naczynie 9 na płaskiej podstawie w stylu Yaloche-Cream Polychrome (na fotografii poniżej), zdobione łapami jaguara i umieszczone tuż obok psychoduktu, dwa bogato zdobione zamykane naczynia na czterech nogach (naczynia 8 i 10) oraz dwa inne naczynia (4 i 5), ułożone jedno na drugim (misa w stylu Balanza Negra i kubek w stylu Lucha Incised, należącym do Balanza Ceramic Group). Kompletu wyprawki w zaświaty dopełniał blok czerwonego pigmentu (cynobru), kolec raji, tekstylia przyozdobione setkami muszelek, muszle Olivia sp. i spondylusa, rzeźbione na podobieństwo ludzkich czaszek.

Calakmul - krypta w Pałacu Lundella naczynie 9
Calakmul, wczesnoklasyczne naczynie w stylu Yaloche-Cream polychrome, pochodzące z grobowca I w Pałacu Lundella, służyło do przechowywania pokarmu. Uwagę zwracają odciski łap jaguara na pierścieniu wokół uchwytu oraz stylizowane łby węży na pokrywie. Naczynie 9 eksponowane jest obecnie w Museo Arqueológico de Campeche, Fuerte de San Miguel (fot: P.A. Trześniowski).

Szczególną uwagę zwraca czworonożne naczynie 8, wykonane w stylu Urita Gouged-Incised należącym do Balanza Ceramic Group. Górny uchwyt pokrywy tego naczynia odzwierciedla trójwymiarową ludzką głowę z bogatymi ozdobami. Być może jest to również przedstawienie złożonego w grobowcu w Pałacu Lundella władcy. Nogi czworonożnego naczynia 10 wyrzeźbione zostały w formie głów pekari. Jak dotąd jest to najbogatszy wczesnoklasyczny pochówek znaleziony w Calakmul.

vessel 8 tomb Lundell Palace Urita Gouged-Incised Balanza
W centrum infografiki naczynie 8 z grobowca I w Pałacu Lundella, w stylu Urita Gouged-Incised z grupy Balanza. Źródło: Museo Nacional de Antropologia

Krypta w Pałacu Lundella a nieznana historia Calakmul

Dynastia Suutz’ (Nietoperza) rządziła w Calakmul prawdopodobnie do przełomu VI i VII stulecia, kiedy armie dynastii Węża (Kaanul) z Dzibanche, po uprzednim spacyfikowaniu Becan i innych okolicznych miast, dezintegracji Rio Azul i powaleniu Tikal, ruszyły na daleki zachód, by zdruzgotać potężne królestwo Baak’al ze stolicą w Lakam Ha (Palenque). Inskrypcje w powalonym Palenque upamiętniają ekspedycje wojenne Węży z lat 599 i 611 n.e. oraz anihilację lokalnej dynastii, gremialnie złożonej w ofierze. W Calakmul, które znalazło się na drodze tych wojennych wypraw, po dynastii Nietoperza (Suutz’) zachowały się tylko trzy stele: wszystkie trzy pogrzebane w czeluściach piramid i co najmniej jedna sprofanowana po drodze – wszystkie pozostałe stele Nietoperzy zostały najwyraźniej zniszczone.

Krypta w Pałacu Lundella i inne wczesnoklasyczne grobowce z czasów dynastii Suutz’ (Nietoperza) są więc teraz podstawowym źródłem informacji o tamtych czasach. Jadeitowe i ceramiczne artefakty wydobyte z grobowca I piramidy III (Pałacu Lundella) w Calakmul eksponowane są w Museo Arqueológico de Campeche, Fuerte de San Miguel oraz w Museo Nacional de Antropologia w mieście Meksyk, biorą również udział w zagranicznych wystawach, związanych z kulturą Majów.

Przemek Trześniowski

© Przemek A. Trześniowski (2021) | archeologia.edu.pl

Bibliografia:

Folan, William J.; Joyce Marcus, Sophia Pincemin, María del Rosario Domínguez Carrasco, Laraine A. Fletcher, Abel Morales Lopez (1995) Calakmul: New Data from an Ancient Maya Capital in Campeche, Mexico. „Latin American Antiquity” 6(4), s. 310-334 Cambridge University Press https://doi.org/10.2307/971834

Folan, William J.; Laraine A. Fletcher, Jacinto May Hau, Lynda Florey Folan (2001) Las Ruinas de Calakmul, Campeche, Mexico: Un lugar central y su paisaje cultural, Universidad Autonoma de Campeche

Pincemin, Sophia; Joyce Marcus, Lynda Florey Folan, William J. Folan, María del Rosario Domínguez Carrasco, Abel Morales López (1998) Extending the Calakmul Dynasty Back in Time: A New Stela from a Maya Capital in Campeche, Mexico. „Latin American Antiquity” 9(4), Folan, William J.; Joyce Marcus, Sophia Pincemin, María del Rosario Domínguez Carrasco, Laraine Fletcher, Abel Morales Lopez (1995) Calakmul: New Data from an Ancient Maya Capital in Campeche, Mexico. „Latin American Antiquity” 6(4),  Cambridge University Press, s. 310-327. http://www.jstor.org/stable/3537030

Tiesler, Vera; Andrea Cucina, Patricia Quintana Owen, Daniel H. Aguilar, Iván Oliva Arias, J.V. Cauich-Rodríguez, William J. Folan, María del Rosario Domínguez Carrasco (2013) What’s on the Bone? Interdisciplinary Approaches in Reconstructing the Posthumous Body Treatments of the Ancient Maya Aristocracy of Calakmul, Campeche, Mexico. (in:) María Cecilia Lozada & Barra O’Donnabhain (eds.) The Dead Tell Tales: Essays in Honor of Jane E. Buikstra. Monograph 76, Cotsen Institute of Archaeology Press University of California, Los Angeles s. 85-94. https://escholarship.org/uc/item/99613520

Tokovinine, Alexandre Andreevich (2008:212) The Power of Place: Political Landscape and Identity in Classic Maya Inscriptions, Imagery, and Architecture. (dysertacja) The Department of Anthropology, Harvard University, Cambridge, Massachusetts