Mezoameryka, Gwatemala, piramidy Majów, archeologia, Peten, El Peru, Waka’, Tikal, Kaanul, Wiinte’naah, Wiinte’ Naah, stanowisko archeologiczne, stanowiska archeologiczne
Stanowisko archeologiczne El Peru (Peten, Gwatemala) odkryli, jak w wypadku wielu innych stanowisk, chcileros. Jeden z nich mógł uchodzić za Peruwiańczyka, co wpłynęło na nazwę. Oryginalną nazwę stanowiska – Waka’ odszyfrował ze steli 34 epigrafik Simon Martin w roku 2000. W 2005 r. epigrafik Stanley P. Guenter ustalił, że w klasycznym języku Majów oznaczało to jadowitą skolopendrę. Chodzi prawdopodobnie Scolopendra gigantea, która pojawia się i dzisiaj w Waka’ (El Peru). Zwykła skolopendra w cholan – klasycznym języku stel to chapat.
Wak – herb dynastii to zatem w klasycznym języku Majów południowych Nizin – skolopendra olbrzymia, stawonóg z gromady pareczników (Chilopoda), jadowitych wijów (Myriapoda). Królestwo Skolopendry (Waka’) posiadało własną trójcę bogów-patronów, podobnie jak państwo B’aakal (Palenque). Trójca bogów-patronów Waka’ to Akan Yaxaj – bóg śmierci, bóg wioślarz (ang: paddler god) z uszami jaguara i bogini Księżyca. Ich przywołanie wymienia stela 16 z El Peru.
Historia dynastii Wak i królestwa Waka’ (El Peru)
Królestwo Skolopendry – Waka’ (El Peru) szybko zaadaptowało nową kulturę Nizin Majów okresu klasycznego (250-909 n.e.). Wczesnoklasyczne stele z El Peru są duże, szerokie, mają prostokątny przekrój i 3-4 metry rzeźbionej powierzchni (Guenter 2014).
Bezimiennny dziś władca na pochodzącej z VII stulecia n.e. steli 28 z El Peru (Waka’) twierdził, że jest 24 boskim władcą Królestwa Skolopendry. Dawało by to średnio dynastii Wak początki w II stuleciu n.e. Byłażby więc jedną z najstarszych na Nizinach Majów, plasując się tuż po Yax Mutul (Tikal) i Yax Ehb’ Xooku, który odmienił na zawsze historię Nizin Majów, buntując się przeciw swym panom z Niecki Mirador-Calakmul i wprowadzając instytucję boskich władców w I stuleciu n.e.
Pierwsza zmiana stron, czy potwierdzenie zależności?
Najstarszą znaną datowaną stelą pochodzącą ze stanowiska El Peru (Waka’) jest stela 15 z 416 r. n.e. Wspomina ona entradę Sihyaj K’ahk’a z 378 r. n.e. oraz uruchomienie w Waka’ (El Peru) teotihuacańskiej świątyni Ognia – Wiinte’naah i przystąpienie Królestwa Skolopendry do Nowego Porządku (Freidel & Navarro 2024).
Słynny pirytowy rewers mozaiki lustrzanej odkryty w Bagaces w Kostaryce został opatrzony inksrypcją przedstawiającą artefakt jako dar K’inicha Bahlama I – władcy Waka’ (El Peru), wasala Sihyaja K’ahka, dla jefo odpowiednika w mieście-państwie El Zotz, znajdującym się między El Peru a Tikal.
Druga zmiana stron, lub efekt zmiany natury Nowego Porządku
Oskurowana stela 45, z reliefem zdartym do głębokości 4 cm odkryta została w czeluściach piramidy Wiinte’naah w 2015 r. Po torturach i profanacjach pochowano ją w krypcie przed wejściem do szczytowej świątyni struktury M13-1-Sub II, w zbeszczeszczonych schodach fazy M13-1-Sub III, które były wykonane z nie występującego na terenie El Peru żółtego wapienia, charakterystycznego dla La Corona. Pochowano jak władcę, uprzednio dość obficie smarując kamień cynobrem. Kształtem i rozmiarem przypomina wczesnoklasyczne stele z Tikal… (Freidel & Navarro 2024).
Trzech Chak Tok Ich’aaków
David Freidel i Olivia Navarro-Farr uważają, że stela 45 mogła przedstawiać Chak Tok Ich’aaka II – przedostatniego z władców teotihuacańskiej dynastii 13-te’ na tronie Yax Mutul (Tikal). Chak Tok Ich’aak II prawdopodobnie zginął w bitwie, albo został złożony w ofierze. Jego śmierć znana jest jedynie z inskrypcji w Popo’ (Tonina). Jego imię jest już jednak wyraźnym symptomem odwrotu teotihuacańskiej dynastii 13-te’ w Yax Mutul (Tikal) od Teotihuacan, wskutek przewrotu i zmiany dynastii w samym Teotihuacan. Chak Tok Ich’aak I został wszakże złożony w ofierze przez Sihyaj K’ahk’a wraz z całą swą królewską rodziną na terenie Mundo Perdido, poza królewską nekropolią Tikal na Północnym Akropolu.
W 520 r. n.e. na tronie położonego ledwie 30 km na północ od Waka’ (El Peru) Sak Nikte’ (La Corona) zasiadała już pierwsza tam cesarzówna Węży – pani Ek’ Naah, córka jednego z najbardziej ekspansywnych władców dynastii Węża (Kaanul) – Tuun K’ab Hixa. Freidel i Navarro-Farr (2024:168-172) uważają, że Chak Tok Ich’aak II z Yax Mutul (Tikal) trzymał siłą kontrolę nad Waka’ (El Peru), czego dowodem była stela i nadanie synowi Chan Yopaata imienia Chak Tok Ich’aak. Nie wyszło… Chak Tok Ich’aak pojął później za żonę królewnę pochodzącą z terenów kulturowo powiązanych jeszcze od czasów preklasycznych z Wężami…
Stela 26 z Tikal – artystyczny trybut z Waka’ (El Peru)?
Dowodem podległości miałaby być stela 26 z Tikal, która zdaniem Guentera (2014) przedstawia Chak Tok Ich’aaka II nie I, zdaniem Tatiany Proskouriakoff (1993) przewyższa wykonaniem wczesnoklasyczne stele stamtąd, zaś według Freidela i Navarro-Farr (2024) została wykonana przez artystów z El Peru. Przypomina stylistycznie stele stąd, nie z Tikal, gdzie w tym czasie były już w modzie stele nowego ognia: skromne, przedstawiające władców a profilu.
Stela 26 z Tikal przypomina najbardziej stelę 9 z El Peru, wyświęconą około 500 r. n.e. Stelę 26 wyświęcono w Tikal prawdopodobnie gdzieś w 507 r. n.e., wkrótce przed śmiercią Chak Tok Ichaaka II. Szczątki rozbitej steli 26 zostały pozbierane i pomalowane cynobrem, niczym kości władcy, a następnie zgromadzone wokół ołtarza w świątyni na szczycie piramidy 5D-34 na Północnym Akropolu Tikal. Jej górna część została wymazana – mogli dokonać tego Ognistokrwisty – K’ahk’ Ti’ Ch’ich Aj Saakil z Dzibanche i Yajaw Te’ K’inich II z Uxwitza’ (Caracol) w 562 r. n.e. Ułożono ją później u podnóża tej samej piramidy (stela P1).
Jak wynika z inskrypcji na steli 44, Chak Tok Ich’aak, władca Waka’ (El Peru) zmarł z ran odniesionych w bitwie z Yax Mutul (Tikal) w 556 r. n.e. Możliwe, że Wak Chan K’awiil zdobył wtedy miasto i sprofanował stele 14, 15, 16 i 17 oraz Świątynię Ognia – Wiinte’naah. Żona pochowała go w piramidzie Wak Witz (pochówek 37 z piramidy M12-32), a następnie odbudowała Wiinte’naah. W tym samym roku, w dniu 9.6.2.5.10 (29 VI 556 n.e) na tronie Waka’ (El Peru) zasiadł ich małoletni syn Wa’oom Uchab Ahk koronowany przez arcywęża K’ahk’ Ti’ Ch’ich Aj Saakila (Freidel & Navarro 2024:175, 178).
Luka epigraficzna w Waka’ (El Peru)
W zapisie epigraficznym w El Peru (Waka’) występuje niezrozumiała luka z lat 573-657 n.e.
Drugi upadek Waka’ (El Peru)
Jak wynika ze schodów hieroglificznych 2 w Yax Mutul (Dos Pilas) wojownicy Nuun Ujol Chaaka z Yax Mutul (Tikal) spalili …ka’ w 673 r. n.e. Staley P. Guenter twierdzi, że może w tej inskrypcji chodzić o Waka’ (El Peru). K’inich Yook, władca położonego 30 km na północ Sak Nikte’ (La Corona) szukał wtedy schronienia w Chiiknahb’ (Calakmul). Ofiarą ataku na Waka’ mogła zostać konsekrowana w 672 r. n.e. para stel 11 i 12 oraz stela 44 z El Peru, na której skuto dolną część tekstu (Freidel & Navarro 2024:180).
Stele z El Peru (Waka’)
Wszystkie stele z El Peru za wyłączeniem dwóch (33 i 34), które pocięto i zrabowano w latach 1960. były sprofanowane i porozbijane, zaś ich fragmenty rozsypane jeszcze w okresie klasycznym (250-909 n.e.). Lokalna społeczność poprzemieszczała szczątki stel w epoce schyłkowoklasycznej (w Waka’ 800-1000 n.e.), zaprawiając swoje codzienne życie kamiennymi okruchami wspomnień z czasów dawnych władców oraz utraconej potęgi Waka’ (El Peru) (Freidel & Navarro 2024).
Kilka pociętych monumentów wywieziono w latach 1970. do Cleveland, Fort Worth i Budapesztu, po odkryciu stanowiska przez nafciarzy z USA (Stuart 2026:50).
Stele z czasów entrady w Waka’ (El Peru)
Stela 10 pochodzi z początków V w. n.e. i przedstawia władcę nazywanego roboczo Dragon Jaguar. Jego twarz została skuta przez najeźdźców – praktyka, którą znamy choćby z monumentów w Dzibanche po wojnie domowej Węży (Kaanul) w VII w. n.e. Stelę tę w epoce schyłkowoklasycznej (tu 800-1000 n.e.) umieczono wraz z przynależącym do niej oryginalnie ołtarzem, przy podstawie piramidy Wiinte’naah (struktury M13-1). Nie wiadomo jednak gdzie znajdowała się pierwotnie (Freidel & Navarro 2024).
Stela 15 wyświęcona została w 416 r. n.e. przez władcę, którego imię, niestety, się nie zachowało. Wiadomo jednak, że był synem K’inich Bahlama I, który w wyniku entrady Sihyaj K’ahk’a w 378 r. n.e. otrzymał od niego królewskie berło i przystąpił do stronnictwa Wiinte’naah (Nowego Porządku). Inksrypcja wspomina o uruchomieniu przez Sihyaj K’ahk’a świątyni Wiinte’naah w Waka’ (El Peru) w 378 r. n.e. (Freidel & Navarro 2024).
Stela 51 (435 n.e.) – frontalne przedstawienie podobnie jak stele 10 (Dragon Jaguar), 25 i 16 (Sihyaj K’ahk’).
Stela 40 odkryta wewnątrz piramidy Kak Witz (struktura M12-32) przedstawia Quetzalpapalotla – wojennego boga-motyla Teotihuacan z sową w ustach.
Tapir Chan Ahk
Stela 16 była konsekrowana w 470 r. n.e. przez Tapir Chan Ahka. Wspomina jego koronację w 458 r. n.e. Był on prawdopodobnie wnukiem K’inich Bahlama I (Freidel & Navarro 2024).
Chan Yopaat
Porozbijana na drobne fragmenty stela 9 została wyświęcona około 500 r. n.e. przez władcę, którego na podstawie tytułów nazywamy Chan Yopaat (nie jest to jego imię). Ponieważ inskrypcje odnoszą się do ceremonii, którą odprawił w Wiinte’naah, późniejsi mieszkańcy Waka’ (El Peru) pozbierali i zgromadzili u jej podnóża fragmenty tej steli, wykorzystując je jako ołtarze. Na dolnych fragmentach steli widać władcę stojącego na górze ognia. Jej szczytowa część, przedstawiająca PBD została wbudowana w ścianę świątyni (Freidel & Navarro 2024).
Chak Tok Ich’aak
Chak Tok Ichaak konsekrował prawdopodobnie stelę 23 na zakończenie cyklu 9.4.10.0.0 (524 r. n.e.) i stelę 22 na 9.6.0.0.0 (554 r. n.e.). Być może z tytułem sak wahyis przedtawia go też ołtarz 5 z La Corona (Sak Nikte’), wyświęcony w 546 r. n.e. W wyniku zmian na geopolitycznej szachownicy Mezoameryki umarł z ran odniesionych w bitwie z Yax Mutul (Tikal) w 556 r. n.e. Wiemy o tym z inskrypcji na steli 44 (Freidel & Navarro 2024:175-178).
Pochodząca z końca V stulecia n.e. stela 44 z El Peru (Waka) została odkryta w trakcie wykopalisk w świątyni Wiinte’naah (wewnątrz struktury M13-1) w 2013 r. Była ona złożona przez K’inich Bahlama II jako ofiara zakładzinowa jego ostatniej fazy piramidy. Stela ta bardzo pomogła w rozwiązaniu pewnej zagadki zawiłej historii dynastii Węża (Kaanul) [vide: Królestwo Węża (Kaanul): Nowe przygody K’ahk’ Ti’ Ch’ich’. Kto załatwił Yax Mutal?].
Stela 44 wspomina Chak Tok Ich’aaka [to również imię władcy Yax Mutul (Tikal), który wraz z całą swą rodziną stracił życie na ołtarzu entrady 378 r. n.e.] oraz jego żonę, panią Ikoom noszącą… tytuł sak wahyis i etnonim k’uhul chatahn winik, znane dobrze z terenów należących w okresie preklasycznym do jądra enigmatycznego Pierwszego Imperium z piramidami triadycznymi. Pani Ikoom odprawiła ceremonię w 573 r. n.e. K’inich Bahlam wspomniał ją także później na steli 43 (Freidel & Navarro 2024).
Ich syn Wa’oom Uchab Ahk wstąpił na tron Waka’ (El Peru) w 564 r. n.e. już pod auspicjami K’ahk’ Ti’ Ch’ich’ Aj Saakiila (Ognistokrwistego) – zdobywcy Yax Mutul (Tikal) w 562 r. n.e., pierwszego władcy dynastii Węża (Kaanul), o którym wiemy, że nosił od 550 r. n.e. tytuł cesarza wschodu – elk’in kaloomte’, prawdopodobnie w wyniku paktu o podziale Mezoameryki z Teotihuacan. [spekulacja własna: Możliwe i zasadne, że przed nim ten sam tytuł nosił również Tuun K’ab Hix].
Późnoklasyczne stele Węży w Waka’ (El Peru)
Konsekrowana w 672 r. n.e. stela 12 z El Peru (Waka’) przedstawia K’inich Bahlama II. Honoruje jednak jego dobroczyńcę, Yuknoom Ch’eena II Wielkiego, władcę dynastii Węża (Kaanul) z Chiiknahb’ (Calakmul). Stanowiła parę ze stelą 11, na której przedstawiona jest jego córka, pani Ix K’abel. W 692 r. Ix K’abel i K’inich Bahlam II konsekrowali kolejną parę stel (33 i 34), które upamiętniały m.in. cesarską koronację Yuknoom Yich’aak K’ahk’a, władcy dynastii Węża (Kaanul) po śmierci Yuknoom Ch’eena II Wielkiego w 686 r. n.e.
Stele 34 (Ix K’abel) i 33 (K’inich Bahlam II) stanowiły tandem przedstawiający królewską parę zgodnie z kodem kulturowym Węży, podkreślającym rolę kobiet. Prawdopodobnie stały pierwotnie u stóp sześciostopniowych schodów pałacu zbudowanego w zachodniej części miasta w VII w. n.e. Inskrypcja na schodach upamiętniała rozgrywkę w pitz (pok-ta-pok) między K’inich Bahlamem II a Yuknoom Yich’aak K’ahk’iem w 692 r. n.e. (Freidel & Navarro 2024).
Schody zostały sprofanowane i porozbijane, prawdopodobnie w 743 r. n.e. po zdobyciu Waka’ (El Peru) przez Yik’in Chan K’awiila z Yax Mutul (Tikal). Wymieniały też panią Ix K’abel, cesarzównę z dynastii Węża (Kaanul) – ten fragment znaleziono aż na południowym stoku akropolu (Freidel & Navarro 2024).
Stela 43, konsekrowana już samotnie przez K’inich Bahlama II w 702 r. n.e. wspomina koronację trzeciego z wielkich Węży z Calakmul – Yuknoom Ti’? K’awiila w 697 r. n.e. Na zakończenie k’atunu 9.14.0.0.0 (711 r. n.e.) K’inich Bahlam II wyświęcił stelę 35, którą umieścił na placu I wspólnie z przeniesionymi tutaj stelami 33 i 34. Dopiero na tej steli K’inich Bahlam II mógł sobie pozwolić spoglądać na nią w prawo… (Freidel & Navarro 2024).
Stele po upadku Węży w Waka’ (El Peru)
Stela 24 postawiona u podnóża piramidy Kak Witz (struktury M12-32) przedstawia władcę, który zmarł w 761 r. n.e. Władca stoi na przedstawieniu Witz, w którego oczach znajdują się postaci prawdopodobnie dwóch dawnych władców. W rękach trzyma berło, którego zakończeniami są głowy skolopender. Dwie ludzkie głowy wyłaniają się z ich ust.
Ustawiona po drugiej stronie schodów piramidy Wak Witz (struktury M12-32) stela 25 przedstawia chłopca, prawdopodobnie następcę władcy ze steli 24.
Stanowisko archeologiczne El Peru (Waka’)
Świątynia Ognia – Wiinte’naah w Waka’ (El Peru)
Najważniejszą budowlą na stanowisku El Peru jest prężąca się na szczycie wzgórza, ponad 130 m nad poziom rzeki San Pedro Mártir, piramida M13-1. Stanowiła ona w przeszłości kosmograficzne jądro miasta – lokalnej instancji uniwersum. Freidel i Navarro-Farr (2024), po przekopaniu się przez jej fundamenty, doszli do wniosku, że w okresie preklasycznym mogła znajdować się tu wschodnia platforma grupy E. Znaleźli ślady czyszczenia podłoża do skały macierzystej, charakterystycznego dla grup E w tym okresie.
Piramida M13-1 to struktura triadyczna. Od czasów entrady Sihyaj K’ahka (Zrodzonego w Ogniu) w 378 r. n.e. funkcjonowała jednak jako Wiinte’naah – Świątynia Ognia, powiązana kulturowo i geopolitycznie ze środkowomeksykańskim pierwowzorem w Teotihuacan. Z jej szczytu rozciąga się widok na 40 km na zachód.
Świątynia Nowego Porządku Sihyaj K’ahk’a w Waka’ (El Peru)
Do Wiinte’naah – K’ahk’ Witz w El Peru (Waka’) odnosi się inskrypcja na najstarszej znalezionej tutaj steli 15, wyświęconej w 416 r. n.e. Była to struktura M13-1 Sub III, znajdująca się głęboko w trzewiach obecnej, ostatecznej wersji piramidy. Wraz z piramidalną nekropolią – strukturą M12-32, Wiinte’naah (struktura M13-1) funkcjonowały jako święte góry Waka’. M13-1 była więc w tym wypadku K’ahk’ Witz – Ognistą Górą, Górą Ziejącą Ogniem (Freidel & Navarro 2024), zaś M12-32 Wak Witz (Freidel.
Grobowiec Ix K’abel, cesarzowej Kaanul w Waka’ (El Peru)
Ostatnią fazę budowlaną K’ahk’ Witz (struktury M13-1) zasponsorował K’inich Bahlam II. Uczynił tak na cześć swojej zmarłej w 702 r. n.e. żony – pani Ix K’abel – córki Yuknooma II Wielkiego z Chiik Nahb’ (Calakmul). Mieniła się ona tytułem cesarzowej dynastii Węża – ix Kaanul kaloomte’, utrzymując wyraźnie pozycję wyższą od niego. Wężowładczynię pochowano w schodach (pochówek 61) siedmiowiecznej wersji Świątyni Ognia (struktury M13-1 Sub II), która została następnie rytualnie zamknięta. K’inich Bahlam II zbudował na niej większą (struktura M13-1 Sub I), zaś w komnacie na szczycie piramidy umieścił palenisko tak wielkie, że nie mogła być ona zadaszona (Freidel & Navarro 2024).
Schyłkowoklasyczne lapidarium w Waka’ (El Peru)
Świątynię Ognia – Wiinte’naah (strukturę M13-1) porzucono w 748 r. n.e., po dotkliwej klęsce, jakiej dynastia Wak i królestwo Waka’ (El Peru) zaznały z rąk odrodzonej potęgi Yax Mutul (Tikal). Doszło wtedy zapewne do desakracji świątyni. Uprowadzono z niej również Akan Yaxaja – jednego z bogów-patronów miasta i państwa, który otrzymał później nową pracę w Tikal.
W epoce schyłkowoklasycznej (tu 800-1000 n.e.) strukturę M13-1 zamieniono w sanktuarium historii Waka’, gromadząc tutaj fragmenty monumentów porozbijanych przez najeźdźców. Palenisko na szczycie przebudowano w ołtarz, ofiarne ognie palono zaś u podstawy. Przed świątynią umieszczono w trójkącie stelę 6, poświęconą prawdopodobnie pani Ix K’abel, stelę 7 z postacią tańczącego władcy dynastii Węża (Kaanul) i stelę 8, która jest prawdopodobnie dolną częścią steli 43, wbudowanej w schyłkowoklasyczną ścianę świątyni. Stela 43, konsekrowana przez K’inich Bahlama II w 702 r. n.e. wspomina koronację Yuhknoom Ti’? K’awiila w 697 r. n.e. (Freidel & Navarro 2024).
Góra Wspomnień – Wak Witz
W 2006 r. Héctor Escobedo odkrył wewnątrz piramidy Wak Witz (struktura M12-32) murowane oratorium – miniaturową świątynię. Posiada ona górne zwieńczenie w stylu talud-tablero.
Badania archeologiczne w El Peru (Waka’)
Jako pierwszy korpus epigraficzny w ruinach El Peru (Waka’) zadokumentował Ian Graham (1988), który prowadził tutaj badania w latach 1970. i 1980. W 2003 r. badania archeologiczne w El Perú (Waka’) rozpoczął David A. Freidel. W latach 2003-2017 inskrypcjami z El Peru (Waka’) zajmował się epigrafik Stanley P. Guenter. Później epigrafiką zajęła się Mary Kate Kelly.
Bibliografia:
Freidel, David A.; Olivia Navarro-Farr (2024) Stelae, Spirits, Desecration, and Devotion: The Fate of Some Time Lords
in the Classic Maya World (in:) David A. Freidel, Arlen F. Chase, Anne S. Dowd, Jerry Murdock (eds.) The Materialization of Time in the Ancient Maya World: Mythic History and Ritual Order. University Press of Florida, pp. 149-186.
Freidel, David A.; Héctor L. Escobedo, Juan Carlos Meléndez (2013) Mountains of Memories: Structure M12-32 at El Perú (in:) M.-Charlotte Arnauld & Alain Breton (eds.) Millenary Maya Societies: Past Crises and Resilience, Papers from the International Colloquium, Musée du quai Branly, Paris, July 1-2, 2011, pp. 235-248.