Archeologia Majów, Maya, Mezoameryka, Meksyk, Jukatan, Quintana Roo, stanowisko archeologiczne, stanowiska archeologiczne, okres klasyczny, Niziny Majów, Dzibanche, Tutil, Kaanul, Drugie Królestwo Węża, Teotihuacan, talud-tablero
Pomimo dekad badań archeologicznych grupy architektury i poszczególne piramidy na terenie Dzibanche nadal nie mają wiarygodnych datowań. Spacerując po terenie stanowiska archeologicznego łatwo zgodzić się z lansowaną tezą, że najstarszą częścią Dzibanche mogła być grupa Kinichna, z wielką piramidą triadyczną, nawiązującą do późnopreklasycznego stylu triadycznego. Powszechnie wiadomo jednak, iż jądrami środkowopreklasycznych założeń na terenie centralnych i południowych Nizin Majów były grupy E. Dlaczego na terenie Dzibanche nie widać ani boisk ani grupy E?! Okazuje się, że grupa E jak najbardziej jest, a do tego w preklasycznym układzie MFC. Znajduje się w centrum grupy Tutil.
Grupa Tutil, położona w połodniowo-zachodniej części Dzibanche składa się z centralnego placu ułożonego na linii północ-południe z mezoamerykańskim odchyleniem. Północną krawędź placu koronuje odrestaurowana piramida T2, z elewacją w stylu talud-tablero. Na jego wschodniej krawędzi leży szeroka i wysoka platforma, zaś na zachodniej piramida, które wspólnie tworzą tutejszą grupę E. Pomiędzy nimi, w centrum placu, lecz nie na centralnej osi znajdują się resztki niewysokiej platformy. Przypomina to rozwiązanie ze strukturą V w Calakmul, choć w tym wypadku główna piramida grupy i wspomniana platforma znajdują po północnej nie zaś po południowej stronie.
Od południa plac zamykała również piramida lub wysoka platforma – typowo dla układów MFC. W południowo-zachodnim krańcu placu zaczyna się droga – sacbe, która prowadzi na zachód, w stronę odrestaurowanej piramidy T1. Piramida T1 również posiada elewację w stylu architektonicznym talud-tablero. Po obu stronach drogi widać jest jeszcze kilka nieodrestaurowanych struktur.
Piramida T1 w grupie Tutil
Piramida T1 w grupie Tutil zaskakuje elewacją w stylu talud-tablero. Tutejsze kasetony (taludes) bardziej przypominają proporcjami oryginalne źródło architektonicznej inspiracji z Teotihuacan niż piramidy EI, EII i EVI w grupie głównej Dzibanche. Najciekawszym elementem architektury w grupie Tutil jest jednak znajdująca się na szczycie piramidy T1 świątynia.
Podwójne pilastry czy podwójne półkolumny?
Jednym z charakterystycznych wyróżników lokalnego dialektu architektonicznego Dzibanche są podwójne pilastry zdobiące ściany świątyń znajdujących się na szczytach piramid EI, EII i EVI w grupie głównej Dzibanche. To unikalne rozwiązanie Kaanul przeniesione zostało przez nich do Calakmul, gdzie zachowało się na tylnej elewacji świątyni na szczycie piramidy XIII. Świątynia na szczycie piramidy T1 prezentuje jednak najbardziej wyjątkową wersję tego schematu – podwójne półkolumny w miejsce pilastrów.
Wydaje się, że to starsza, bardziej pierwotna wersja tego rozwiązania architektonicznego w Dzibanche, która następnie uległa uproszczeniu do podwójnych pilastrów. Szczególnie imponująco w tym aspekcie prezentują się narożniki świątyni na szczycie piramidy T1 w grupie Tutil.
Wewnątrz świątyni na szczycie piramidy T1 znajdują się dwie bardzo płytkie, ale za to bardzo szerokie komnaty połączone centralnym korytarzem. Szczyt świątyni wieńczył grzebień dachowy.
Piramida T2 w grupie Tutil
Elewacja piramidy T2 w grupie Tutil prezentuje styl architektoniczny talud-tablero z zachowanymi fragmentami stiuku w dolnych partiach. Niestety, stiuk został sztucznie ubarwiony w ramach zabiegów rekonstrukcyjnych – praktyka stosowana obecnie powszechnie na terenie stanowiska archeologicznego Dzibanche.
Ślady przymierza Kaanul z Teotihuacan i… wojny domowej Węży
Najciekawszym i najbardziej cenionym spośród elementów sztukaterii w grupie architektonicznej Tutil jest relief znajdujący się na wewnętrznej ścianie świątyni zbudowanej na szczycie piramidy T2. Podobnie jak wszystkie inne ślady związków Dzibanche z odległym Teotihuacan, tak kłopoliwie przez lata dla interpretacji historycznych, musi pochodzić z czasów, gdy związki z odległym środkowomeksykańskim hegemonem zerwało Yax Mutul (Tikal). Nie powinny być zatem starsze niż 480 n.e. (faza Manik 3B), gdy w Tikal, związanym z obaloną właśnie w Teotihuacan dynastią, nastąpił odwrót od środkowomeksykańskich tradycji. Węże zapewne oportunistycznie wlali się w powstałą w ten sposób polityczną próźnię.
Relief przedstawiał najwyraźniej jedno z bóstw pochodzących z Teotihuacan. Najprawdopodobniej boga sztormu, którego nomadyczni przybysze z terenów Utah nazywali tysiąc lat później Tlalokiem. Boskie przedstawienie zostało sprofanowane w epoce późnoklasycznej podobnie jak, jak twierdzą archeolodzy z Dzibanche, znajdujący się w piramidzie T2 grobowiec. Kto mógł się poważyć na tak ogromne bluźnierstwo?! Oczywiście, jedynym, kto miał dość siły i bezczelności, by móc pozwolić sobie na zdemolowanie świątyń i profanację grobów władców we wczesnoklasycznej stolicy Węży byli… późnoklasyczni Węże.
Więcej pytań niż odpowiedzi…
Niestety, brak datowań grobowca z piramidy T2 nie pozwala na spekulacje, który z wczesnoklasycznych wężowładców Kaanul tak naraził się swoim późnoklasycznym potomkom. W miejscu takim jak piramida T2 mógł zostać pochowany jeden z tych najważniejszych np. Tuun K’ab Hix – największy strateg syczącej dynastii, który zbudował filary jej ekspansji na centralnych Nizinach Majów. Archeolodzy z Dzibanche zwracają przecież uwagę, że brak tam jakichkolwiek wzmianek o nim. Z drugiej strony na zemstę Yuknooma Wielkiego narazić mógł się raczej któryś z jego wujów, jak Yuknoom Uti’ Chan czy Tajoom Uk’ab’ K’ahk’. Ci z kolei powinni być jednak pochowani raczej w Piramidzie Kormoranów (EII) w grupie głównej.
„There are two additional burials at Dzibanche from this
time that were emptied in the Late Classic period. One is
in Tutil Building 2, associated with an extraordinary stucco
relief of the Teotihuacan Storm/Puma deity holding torches [..] The defacing of the carving also matches desecration in the tomb. Another formal tomb was built under the Kinichna temple, abutting the Early Classic tomb described above and emptied shortly thereafter…” (Estrada-Belli et al. 2024).
Wojna domowa Węży (Kaanul)
A co jeśli opróźnienie grobowców nie było desakracją, a ceremonialnym przeniesieniem szczątek zasłużonych antenatów w nowe, godniejsze miejsce gdzieś w Calakmul? Co jeśli zdemolowanie obrazu było po prostu wyłączeniem z użytku ważnego dla Węży przedstawienia (vide: Ołtarz z Dallas) w związku ze zmianą siedziby dynastii?
W publikowanych materiałach brak jest szczegółów pozwalających na jednoznaczne potwierdzenie tezy o profanacji szczątków wczesnoklasycznych władców, jedynie informacja o opróżnieniu grobowców. Co jeśli kości wielkich, jak Tuun K’ab Hix, Yuknoom Jom Uhut Chan (Świadek Niebios) czy Uk’ay Kaan (Syk Węża) spoczęły po zakończeniu wojny domowej Węży w Calakmul? Znaleziono tam przecież kościany artefakt K’ahk’ Ti’ Ch’ich’ Aj Saakila. W Dzibanche mamy wciąż więcej pytań niż precyzyjnych odpowiedzi…
Przyroda Tutil
Tutil, o ile nawet nie byłoby najstarszą grupą architektoniczną w Dzibanche (potrzebne dokładne datowania i wykopy sondażowe wskroś znajdujących się tu struktur, szczególnie grupy E), z pewnością jest tą najbardziej dziką. W Dzibanche spotykamy zwykle czepiaki, wyjce, szare lisy wirgińskie, masę ptaków, w tym trogony, kacyki, a czasami tukany. W grupie Tutil widywane są pekari, zaś my spotkaliśmy pancernika!! Niestety, począwszy od stycznia 2026 r. na terenie wszystkich stanowisk wchodzących w skład szerzej pojmowanego stanowiska archeologicznego Dzibanche nie wolno robić zdjęć. Na szczęście zdążyliśmy dotrzeć tam w ramach archeowyprawy dwa miesiące wcześniej.
Potrzebna pomoc dla autora portalu Mezoameryka (proszę kliknąć w aparat)
Bibliografia:
Estrada-Belli, Francisco; Sandra Balanzario Granados, Erik Velásquez García (2024) The rise of the Kaanuˀl kingdom and the city of Dzibanche. „Ancient Mesoamerica” 35(3):726-747.
Sánchez Nava, Pedro Francisco; Ivan Sprajc (2015) Orientaciones astronómicas en la arquitectura maya de las tierras bajas. Instituto Nacional de Antropología e Historia, 264 p.
Trześniowski, Przemek A. (2023C) Królestwo Węża VI: Niebezpieczne związki – zagadkowe relacje dynastii Węża z Teotihuacan „Archeowieści”
Trześniowski, Przemek A. (2023B) Królestwo Węża IV: Nowe przygody K’ahk’ Ti’ Ch’ich’. Kto załatwił Yax Mutal? „Archeowieści”
Trześniowski, Przemek A. (2023A) Tikál III: Od entrady po hiatus. Nowe rozdanie w Teotihuacan. „Archeowieści”
Velásquez García, Erik; Sandra Balanzario Granados (2024) Los gobernantes de la dinastía Kaanu’l en Dzibanché, Quintana
Roo, México. „Ancient Mesoamerica” 35(3):806-821.