Mezoameryka, Peten, Gwatemala, Ameryka Środkowa, Yaxha, Topoxte, archeologia Majów, historia Majów, piramidy Majów, stanowisko archeologiczne, stanowiska archeologiczne
Topoxte to wyjątkowe stanowisko archeologiczne cywilizacji Majów, znajduje się bowiem na wyspie, na jeziorze Yaxha, nieopodal potężnego stanowiska archeologicznego o tej samej nazwie. Nazwę Topoxte nadał stanowisku jego odkrywca Teoberto Maler w 1904 r. W języku maaya oznacza ona nasiono drzewa ramon – darzymleczni (Brosimum alicastrum). Wcześniejsza nazwa tego stanowiska brzmiała Islapag, jak widzimy w raporcie Juana Galindo z 1831 r.
Jezioro Yaxha, wraz z łańcuchem sąsiednich jezior, jak Chompoxte, Colorada i Coloradita na zachodzie i jezioro Sacnab na wschodzie, leżą, podobnie jak jeziora Macanche, Salpeten i Peten Itza na uskoku tektonicznym, który wyznacza południową granicę półwyspu Jukatan. Stanowisko archeologiczne obejmuje wyspy: Topoxte, Cante, Paxte i Jacalte. Stanowisko Topoxte było zamieszkiwane z przerwami od epoki środkowopreklasycznej aż po kres okresu postklasycznego.
Preklasyczne Topoxte
Najstarszym śladem osadnictwa na wyspach na jeziorze Yaxha jest czultun na wyspie Jacalte z ceramiką z najstarszej fazy Ah Pam (pre-Mamom). Kolejne pochodzą z późnośrodkowopreklasycznej fazy ceramicznej Yancotil (~Mamom / wczesny Chicanel). Zidentyfikowano tylko jeden budynek pochodzący z tego okresu. Była to niewysoka, kryta stiukiem platforma z zaokrąglonymi narożnikami, wręcz być może owalnym rzutem górnym. Z tą platformą skojarzono dwie ofiary zakładzinowe z ceramiką z horyzontu Mamom (5 i 18). W depozycie ofiarnym 5 znaleziono muszle słodkowodnego ślimaka Pachychilus larguillierti.
Środkowy preklasyk w Topoxte
Środkowopreklasyczne artefakty to przeważnie lityki (głównie krzemień, nieco obsydianu i gładzik kwarcowy z chalcedonem), dwie rozbite figurki ceramiczne i jedna kompletna z wyspy Paxte. Ceramika to głównie grupy Juventud, Chunhinta i Boolay z klasy klasa Flores Ceroso i grupa Sierra z klasy Paso Caballo Ceroso, reprezentowana przez typy Ahchab Rojo/Ante Rojo, Boo Inciso i Hongo Compuesto oraz grupy Achiotes i/lub Paila i być może Jocote z klasy Uaxactun Sin Engobe. Najbardziej popularne są czerwone naczynia Juventud Rojo i Ahchab Rojo. Wykazują jednak techniki zdobień typowe jeszcze dla horyzontu Mamom jednak o kształtach i cechach już typowych dla horyzontu Chicanel (Hermes 1999).
Ślady z epoki środkowopreklasycznej (1000-400 p.n.e.) w Topoxte to jedynie pochówki i artefakty. Znaleziono z tamtych czasów ofiarę u stóp piramidy E i artefakty w głębokich pokładach przed piramidą D. Nie znaleziono dotąd jednak żadnej stojącej architektury, która pochodziłaby z tego orkesu. Najstarszą znaną strukturą jest być może późnopreklasyczna piramida na placu głównym, znajdująca się w czeluściach postklasycznej piramidy C.
Późny preklasyk w Topoxte
W epoce późnopreklasycznej (400 p.n.e. – 150 n.e.) osadnictwo na stanowisku Topoxte jest wyraźne, jedynie dzięki ceramice. Nie zidentyfikowano jednak z tego czasu żadnej aktywności budowlanej. Wśród lityków, oprócz krzemenia i obsysianu z El Chayal (4:1) pojawił się jaspis (jeden guzek). Pośród lokalnej ceramiki z horyzontu Chicanel fragmenty Izalco-Usulután, wskazujące na kontakty handlowe ze sferą Miraflores, której stanowiska znajdują się we wschodniej i centralnej części Wyżyn Majów (Kaminaljuyu?).
Z końcem okresu preklasycznego zgasło też osadnictwo na stanowiskach archeologicznych Apurado i La Pava na wybrzeżach jeziora Yaxha. Natomiast aktywność na stanowisku Ladrones B, położonym na południowo-zachodnim krańcu, przesunęła się w kierunku Grupy Północnej, zaś jego układ architektoniczny uległ całkowitej zmianie. Zmiany, zmiany, zmiany…
Protoklasyczna eksplozja
Topoxte musiało rozwijać się mocno w epoce protoklasycznej. Związane z nią są kompleks ceramiczny Agua Verde i aż dwie kolejne fazy zabudowy (2 i 3). Najpierw zbudowano budynki w północnej części centralnego wzniesienia 5C-1 Sub, 4C-1 Sub i 5C-2 Sub i wykopano powiązane z nimi trójkomorowe czultuny 4C-2, 4C-3, 5C-2, 5C-3 i 5C-4. Pod koniec epoki protoklasycznej podniesiono jednak poziom centralnego placu aż o 4 m. Zbudowano wtedy piramidę C-Sub-1, schody prowadzące na mur obwodowy, okalający plac od wschodu i wykopano wielokomorowe czultuny 6B-1 i 7B-1.
W epoce protoklasycznej nadal używana jest ceramika horyzontu Chicanel, pochodzącego z poprzednich epok, jednak pojawiają się naczynia bichromatyczne (czarno-pomarańczowe, czerwono-pomarańczowe) i polichromatycznej (czarno-czerwono-pomarańczowe, czarno-czerwone i beżowo-pomarańczowe) z klas ceramiki Petén Lustroso i Holmul Naranja. Tworzą tu kompleks ceramiczny kompleks Agua Verde (Hermes 1999).
Klasyczne sanktuarium
W okresie klasycznym 250-909 n.e.) Topoxte znajdowało się pod kontrolą pobliskiego wielkiego ośrodka Yaxha. Informacje z pochówku 49, pochodzącego z około 750 r. n.e., wskazują na małżeństwo tutejszej arystokratki Ix Chalajuun Mo’ z arystokratą z Yax Mutul (Tikal).
Dnia 9.12.19.10.0 4 Ahau 13 Keh (10 X 691 n.e. zgodnie z korelacją 584285) na wyspie Topoxte doszło do zadziwiającego spotkania, które zdaje się być jednym z punktów zwrotnych w historii Majów okresu klasycznego. Oto puchar K5453 przedstawia K’ahk’ Mix Muuta, składającego hołd i królewski trybut władcy Yax Mutul (Tikal) – Jasaw Chan K’awiilowi w imieniu swojego pana – Yuknoom Yich’aak K’ahk’a II – władcy dynastii Kaanul z Calakmul (Guenter 2002:219-221; Martin & Grube 2008:110).
W epoce schyłkowoklasycznej na wyspie Topoxte pojawił się obsydian z wychodni w okolicach wulkanu Ixtepeque, który jest tu archeologicznym markerem późnego horyzontu. Pod koniec okresu klasycznego (250-909 n.e.) wyspy zostały porzucone, ale na przełomie XI i XII stulecia n.e. zamieszkali je ponownie Majowie z grupy Kowoj.
Postklasyczne Topoxte
W okresie postklasycznym (909-1697 n.e.) Topoxte stało się siedzibą Majów z grupy Kowoj (Kowoh), którzy przybyli tutaj, podobnie jak Itzowie na wyspę Flores, z północnego Jukatanu. Stanowiska Kowoj wyróżnianie są poprzez charakterystyczne grupy architektury w postaci zespołu świątyń ustawionych na kształt litery C, skierowanych na zachód (vide: mapa Malera poniżej).
Postklasyczne Topoxte było ważnym punktem na szlaku handlowym między Wyżynami Majów a północą Jukatanu – Mayapan i być może Zama (Tulum). W okresie postklasycznym konsekrowano tu kilka stel, które są całkiem płaskie. Prawdopodobnie były one więc kryte stiukiem i malowane. Pochodzące z tego okresu kadzielnice wskazują na bliskie relacje z Mayapanem. Wyspa Topoxte była w tym czasie gęsto zaludniona podobnie, jak dwie sąsiednie wyspy Cante i Paxte. Inne stanowiska Kowoj w Peten to Zacpetén i Muralla de Leon.
Archeologia Topoxte
Teoberto Maler dokonywał badań powierzchniowych Topoxte przez trzy dni w 1904 r. Prócz wykonania map, zaraportował dziewięć sparowanych układów stela-ołtarz. W 1914 r. na Topoxte pojawił się Sylvanus Morley, aby przyjrzeć się tutejszym stelom. Zaraportował wtedy również dwie stele na wyspie Cante. W 1933 r. L. C. Stuart i Cyrus Lundell wykonali kolejną mapę stanowiska i nadali używane do dzisiaj numery strukturom.
W latach 1958-1960 pierwsze wykopaliska archeologiczne na wyspie Topoxte wykonał William R. Bullard. Potwierdził postklasyczne zamieszkiwanie wyspy. W latach 1973-1974 Don oraz Prudence Rice prowadzili badania na wyspie Cante w ramach Proyecto Histórico Ecológico del Museo del Estado de Florida. Topoxte zostało zdewastowane przez saqueadores w latach 1970. i 1980. W 1989 r. archeolodzy z Tikal oczyścili ruiny i zbudowali zadaszenie nad świątynią na szczycie piramidy C. Badania archeologiczne na wyspie przeprowadzono następnie w latach 1991-1993. Odkryto wtedy 26 pochówków, z czego 19 to ofiary przypadające na okres preklasyczny i epokę protoklasyczną.
Badania przeprowadzone w centralnej części Topoxte wykazały istnienie dziesięciu faz budowlanych. Sześć z nich charakteryzuje się znaczącymi inwestycjami (1, 2, 3, 4, 6, 8), zaś pozostałe cztery to tylko przebudowy budynków z faz poprzednich. Pierwsze trzy fazy to okres preklasyczny.
Piramida C na wyspie Topoxte
Najsłynniejszym i zarazem najbardziej imponującym budynkiem, jaki pozostał na wyspie Topoxte w stanie stojącym, jest piramida C. Nie powinno to dziwić, jeśli się uzwględni, że jest to bardzo późny budynek, będący dowodem zamieszkiwania wyspy w okresie postklasycznym (909-1697). To sztandarowy przykład postklasycznej architektury w całym Peten.
Struktura C to piramida schodkowa. Zbudowana jest z trzech platform o wysokości 2,45 m, 2,2 m, 2,5 m i czwartej nieco cofniętej, która tworzy małe patio, z kolejnym biegiem schodów. Na jej szczycie stoi postklasyczna świątynia o wysokości 4,8 m. Jej ściany mają średnią grubość 0,8 m.
W świątyni umieszczonej na szczycie znajdują się dwie komnaty o długości 10,9 m i szerokości około 3 m. Komnaty są połączone przejściem z dwiema kolumnami. W wejściu do świątyni również znajdują się dwie kolumny, dzieląc je na trzy części o szerokości około metra.
W piramidzie C odkryto dwa pochówki o numerach 21 i 23. Piramida zbudowana została w okresie postklasycznym (909-1697) na znacznie starszej, protoklasycznej konstrukcji, związanej z trzecią fazą zabudowy pod koniec tej epoki, polegającą również na podniesieniu o 4 m poziomu placu. Z tego czasu pochodzą również wielokomorowe czultuny 6B-1 i 7B-1 oraz pierwszy stopień schodów między piramidami C i D (pierwotnie było ich dziewięć i prowadziły na mur obwodowy na wschód od centralnego placu).
Piramida G
Piramida E
Czultuny w Topoxte
Czultuny (chultunób) stanowią ważny przyczynek do badań nad kosmologią Majów i dawnej Mezoameryki. Rola tych odkrytych na terenie stanowiska archeologicznego Topoxte jest w tym wypadku nieprzeciętna. Nieprzypadkiem pierwszy ślad działalności ludzkiej na terenie wysp na jeziorze Yaxha, gdzie brak naturalnych jaskiń, to czultun (Trześniowski 2023; 2024). Najstarszym czultunem na terenie stanowiska archeologicznego Topoxte jest ten na wyspie Jacalte. Znaleziono w nim ceramikę z fazy Ah Pam, należącej do hryzontu pre-Mamom.
Na wyspie Topoxte odkryto aż 14 czultunów, pięć na wyspie Cante i dwa na wyspie Paxte. Trzy czultuny wydłubano w północnej części głównego placu (5C-2, 5C-3, 5C-4), dwa na dziedzińcu przed budynkiem I (4C-2, 4C-3), jeden pod budynkiem A (6B-1), zaś na południe od tego samego budynku znajduje się wielokomorowy czultun (7B-1) z rekordową ilością komnat.
Protoklasyczny czultun-rekordzista
Czultun 7B-1 składa się z dwunastu półkulistych komór wykutych w skale macierzystej – w wapieniu. Połączone są one łukowatymi przejściami i otworami, które tworzą wspólne obszary dla kilku sąsiednich komór i gdzie zazwyczaj znajdują się wąskie wyjścia prowadzące na powierzchnię. Jedną z charakterystycznych cech ofiar związanych z rytuałem jego zamknięcia jest przecinanie wielu naczyń na pół i odwrócanie całych do góry dnem. Możliwe, że ta sieć komór pełniła funkcję kosmologicznej jaskini na terenie stanowiska.
Od strony funkcjonalnej nie jest możliwe traktowanie czultunów na Topoxte jako cystern na wodę, jam zasobowych, składowisk odpadów lub materiałów użytkowych. Daje się natomiast zidentyfikować specyficzne elementy, takie jak otwór w podłodze czultunu 5C-4 i kamienie na podłodze komory 10 w czultunie 7B-1, które, wraz ze śladami wysokich temperatur na ścianach, sugerują dla nich funkcję temazcal – łaźni parowych (Hermes 1999; Calderon & Hermes 2005).
Przyroda Topoxte i jeziora Yaxha
W trakcie rejsu na wyspę Topoxte warto ze sobą zabrać lornetkę albo aparat z długim obiektywem. Teren jeziora Yaxha przyciąga uwagę wielu gatunków ptaków wodnych. Oprócz gatunków ptaków występujących powszechnie na wodach śródlądowych Ameryki Środkowej, jak kormorany i czaple, spotkamy tu np. bentewi i zimorodki. W świątyni na szczycie piramidy C gnieżdżą się nietoperze. W wodach jeziora żyją krokodyle meksykańskie. Przy wysokim poziomie wody jezioro Yaxha łączy się naturalnym kanałem z pobliskim jeziorem Sacnab. Na zachód od Yaxha są jeszcze trzy jeziora: Chompoxte, Colorada i Coloradita.
Jak dotrzeć do ruin Topoxte?
Stanowisko archeologiczne Topoxte znajmuje pięć spośród sześciu wysp położonych w zachodniej części jeziora Yaxha. W zależności od poziomu lustra wody w jeziorze Yaxha wyspy te mogą łączyć się w jedną. Podobnie jak pobliskie stanowiska archeologiczne: Yaxha, Nakum i Naranjo znajduje się ono na terenie Parque nacional Yaxhá-Nakum-Naranjo, zwanego również parkiem Triángulo Cultural Yaxhá-Nakum-Naranjo. Nad jezioro można dojechać odważniejszą taksówką z pogranicznej miejscowości Melchor de Mencos. Na wyspę trzeba dopłynąć łodzią.
Potrzebna pomoc dla autora portalu Mezoameryka (proszę kliknąć w aparat)
Bibliografia:
Calderón, Zoila; Bernard Hermes (2005) Chultunes en los alrededores de la laguna Yaxha, Petén. (in:) J.P. Laporte, B. Arroyo, H. Mejía (eds.) XVIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2004. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala; pp. 111-130
Hermes, Bernard; Gustavo Martínez (2005) El Clásico Terminal en el área de la laguna Yaxha, Petén. (in:) J.P. Laporte, B. Arroyo, H. Mejía (eds.) XVIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2004. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, pp.139-146
Hermes, Bernard (2000) El periodo Clásico en los alrededores de la laguna Yaxha: Una visión desde Topoxte. (in:) J.P. Laporte, H. Escobedo, B. Arroyo, A.C. de Suasnávar (eds.) XIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 1999. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, pp. 514-555
Hermes, Bernard (1999) La cerámica y otro tipo de evidencia anterior al periodo Clásico en Topoxte, Petén. (in:) J.P. Laporte & H.L. Escobedo (eds.) XII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 1998. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, pp. 1-49
Hermes, Bernard; Raúl Noriega (1998) El periodo Postclásico en el área de la laguna Yaxha: Una visión desde Topoxte. (in:) J.P. Laporte & H. Escobedo (eds.) XI Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 1997. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, pp. 878-902
Hermes, Bernard; Zoila Calderón, Estela Pinto, René Ugarte (1996) Investigación arqueológica en Nakum, Yaxha y Topoxte, región noreste de Petén. (in:) J.P. Laporte & H. Escobedo (eds.) IX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 1995. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, pp. 1-20
Hermes, Bernard; Renaldo Acevedo (1992) Investigaciones recientes en Topoxte, Petén. (in:) J.P. Laporte, H. Escobedo, S. Brady (eds.) V Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala,1991. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, pp. 253-265
Maler, Teoberto (1908) Explorations of the Upper Usumatsintla and Adjacent Region. Peabody Museum Press, Cambridge, Massachusetts
Pinto, Alba Estela; Raúl Eduardo Noriega (1995) Edificio C de Topoxte, un ejemplo de arquitectura Postclásica en las Tierras Bajas Mayas: Su rescate y nuevos descubrimientos. (in:) J.P. Laporte & H. Escobedo (eds.) VIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 1994. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, pp. 571-588
Trześniowski, Przemysław A. (2024) Chultunób (czultuny): jaskinie kieszonkowe czy podziemne bimbrownie? „Mezoameryka” II DOI: 10.13140/RG.2.2.25209.89443
Trześniowski, Przemysław A. (2023) Paradygmat jaskiniowy: Rys historyczny i rola jaskiń w kosmologii Majów. „Mezoameryka” I
DOI: 10.13140/RG.2.2.35580.76165
3 komentarze