Saskabery i saskab – magiczny pył budowniczych Majów

Mezoameryka, archeologia Majów, archeologia jaskiniowa, jaskinie, kosmologia, religia, saskabera, sascabera, sascab, saskab, kosmografia krajobrazu, landesque cosmography, paradygmat jaskiniowy, cave paradigm, Jukatan

MEZOAMERYKA 2025: DOI: 10.13140/RG.2.2.31348.82566

cyt: Trześniowski, P.A. (2025) Saskabery i saskab: Magiczny pył budowniczych Majów. „Mezoameryka” III. DOI: 10.13140/RG.2.2.31348.82566

Saskab nie był nigdy popularnym przedmiotem analiz. Saskaberom nie poświęcono wielu projektów badawczych, co sprawia, że w literaturze przedmiotu są one raczej wspominane niż opisywane. Pomimo to nie miałem wątpliwości, że patrzę na jedną z nich, schodząc do jednego z lejów krasowych, mieszczących jedną z cenot znajdujących się na terenie świeżo otwartego parku turystycznego na północnym-wschodzie półwyspu Jukatan. Wizytowałem wcześniej kilka saskaber na Riviera Maya, jednakże ich identyfikacja była dla mnie zawsze bardziej intuicyjna niż pewna.

Tym razem nie miałem wątpliwości, spoglądając na podtrzymujący sklepienie filar. Szczęśliwym zrządzeniem losu dzień wcześniej Miguel Covarrubias Reyna pokazywał mi zdjęcia saskabery odkrytej przez siebie w rejonie stanowiska archeologicznego Chicanna. Krótki spacer pod stropem przyniósł garść dodatkowych argumentów w postaci licznych fragmentów ceramiki Majów. Stanowisko zostało zgłoszone INAH, zaś właściciel terenu poinformowany o jego znaczeniu.

Wapień – materia prima Jukatanu

Półwysep Jukatan jest zbudowany w przeważającej mierze z wapienia. Skała ta występuje tutaj w szerokiej gamie odmian, będących efektem kombinacji procesów wietrzeniowych i diagenetycznych. Mokry wapień, szczególnie saskab, może być bardzo miękki (1-2 w skali Mohsa), więc do jego wydobywania i obróbki wystarczają bardzo proste narzędzia. Po wysuszeniu twardnieje, jednak mięknie, kiedy znów zrobi się mokry (Wernecke 2005:21-23).

Jak stwierdził Kenneth Seligson (2016) Majowie w regionie Wzgórz Puuc w latach 60. XX wieku rozróżniali dwadzieścia różnych gatunków wapienia, jak np. chac tunich (czerwony kamień) czy tok’ tunich (twardy/krzemienny kamień). Wapienie Jukatanu powstawały od kredy aż po czwartorzęd. Obecnie skały reprezentują zarówno formacje krasowe, jak i aluwialne. O ile starsze złoża z miocenu i pliocenu są twardsze i gęstsze, młodsze złoża czwartorzędowe są sypkie i miękkie.

Cztery stopnie twardości wapienia

Rachel Horowitz et alia (2021:Table2) wymieniają pod względem twardości cztery rodzaje skał wapiennych:

1. krystaliczne odmiany, z wyglądu przypominające marmur (np. marmur z Ulua w Hondurasie służący tam do wyrobu naczyń), z których wyrabiano narzędzia lityczne (Horowitz et al. 2019).
2. gęste i twarde skały do konstrukcji budowli – kamień najlepszej jakości stosowany był na fasadach budowli
3. luźno związany wapień (hiszp: coquina) stosowany do wypełnień czy fundamentów lżejszych konstrukcji z materiałów nietrwałych
4. saskab (hiszp: sascáb od majańskiego sak kab’ – biała ziemia) – margiel kredowy z wysoką zawartością gliny stosowany: 1) zamiast piasku do produkcji tynków (w stosunku 2:1 z wapnem); 2) do zaprawy (w stosunku 3:1 z wapnem); 3) do wysypywania powierzchni dróg (sacbeób), gdzie mógł być utwardzany walcem albo kryty tynkiem; 4) do budowania ścian szachulcowych (Wernecke 2005:21-23); 5) do produkcji ceramiki (Littmann 1958); 6) do produkcji barwnika z koszenilą (Winemiller 1997); 7) w ogrodnictwie (Dahlin et al. 2005:239).

Najdoskonalsze gatunki kamienia stosowane były na elewacjach, co jest szczególnie wyraźnie widoczne w późnoklasycznych stylach architektonicznych Rio Bec, Chenes i Puuc, gdzie w miejsce krycia elewacji stiukiem lub tynkiem wprowadzono gładko cięty kamień ciosowy (ang: ashlar), podczas gdy gorsze gatunki używano jako wypełnienie we wnętrzach murów czy podłóg. Osobną kategorią jest saskab.

Saskab

Jak wynika ze szczątkowych danych, saskab nie był przez Majów stosowany wszędzie. Dla przykładu nie występuje jako składnik zaprawy w Copan – najbliższe źródła surowca są tam jednak położone aż 12 km od centrum. Towarzyszył on jednak Majom praktycznie od samego początku murowanej architektury. Richard D. Hansen (1998:56,63-64,75) znalazł saskab w podłogach najstarszych, bo datowanych na około 800 p.n.e., wczesnośrodkowopreklasycznych platformach w Nakbe – jednym z najstarszych, o ile nie najstarszym ośrodku miejskim Niecki Mirador-Calakmul.

Saskab znalazł się tam później w najstarszej, choć datowanej już na późny preklasyk (ok. 400 p.n.e.) warstwie powierzchni placu w kompleksie triadycznym El Tigre w El Mirador. Warstwa saskabu nawet metrowej grubości pokrywała powierzchnię rozległej sieci tak wewnętrznych, jak i międzymiastowych dróg (sacbeób), łączących poszczególne preklasyczne ośrodki Niecki Mirador-Calakmul.

Sascaberas y canteras – kopalnie i kamieniołomy

Saskabery (hiszp: sascaberas) to kopalnie miękkiego wapienia, który łatwo kruszy się na proszek. Pod twardą wapienną skorupą skały macierzystej (hiszp: caliche; ang: bedrock, calcrete, duricrust) znajdujemy często miękki materiał – saskab. Saskabery mogą być odkrywkowe lub zamknięte, co w języku angielskim oddaje się rozróżnieniem między quarrying a mining, jednak z perspektywy emicznej obie te aktywności sprowadzają się do tego samego – wydobycia materiału z innego planu rzeczywistości poprzez rozerwanie tkanki żywej ziemi.

Typologia wyrobisk w krajobrazie Majów

Naziemne

Pod względem umiejscowienia wyrobiska w krajobrazie Horowitz et alia (2021:Table2) przyjęli następującą typologię kopalni odkrywkowych:

I. tunel (ang: hillside, sztolnia w zboczu wzgórza)

II. wychodnia (ang: outcrop, wyrobisko na szczycie lub w zboczu skały macierzystej)

III. odkrywka (ang: planar, wyrobisko o szerokiej powierzchni na płaskim terenie)

Celem istnienia powyższych miejsc wydobycia było przede wszystkim pozyskiwanie wapiennych bloków i gruzu do wznoszenia konstrukcji. Są to zatem głównie kamieniołomy – canteras. Odkrywkowo wydobywano jednak również bardziej sypki materiał – saskab.

Podziemne

By sformułować pełną typologię kopalni Majów pod względem umiejscowienia w świętym krajobrazie do powyższych trzech typów należałoby zatem dodać wyrobiska podziemne, które w najprostszy sposób można podzielić na:

IV. czultunowe – utworzone w całości przez człowieka, z wąskim wejściem po przebiciu przez warstwę twardej skały macierzystej, podobnie jak w czultunach, lub poszerzanie szczelin (przykład to saskabera odkryta w pobliżu drogi federalnej 186 na wysokości zjazdu na stanowisko archeologiczne Chicanna przez Miguela Covarrubiasa Reynę w 2023 r., kontakt osobisty)

V. krasowe – powstałe poprzez poszerzanie zboczy lejów krasowych, jak cenoty czy suche zapadliska z głęboką penetracją pod warstwą twardej skały macierzystej (przykład to saskabera odkryta przeze mnie w jednej z cenot w pobliżu Kantunilkin w 2025 r. – vide: Fieldnote 250822; saskabera w Muyil). W wyrobiskach typu krasowego bardzo często występują ostańce (archeo: świadki) w formie filarów podpierających sklepienie.

VI. hybrydowe – powstałe przez poszerzenie otwartych wyrobisk poprzez wbijanie się tunelami pod warstwę nienaruszonej skały macierzystej (przykład: dobrze opisane w literaturze saskabery w Coba – Folan 1978)

Te trzy ostatnie typy wyrobisk to już oczywiście tylko saskabery.

Saskabery

Saskabery odkrywkowe mają zwykle głębokość 1,5-2 m przy powierzchni od 1 do nawet 60 tys. m². Jak zauważył William Follan (1978:80), mimo iż sporo z 79 testowanych przez niego saskaber w Coba znajdowało się w pobliżu dróg (maaya t’aan: sacbeób), większość wydobytego z nich materiału – saskabu zostało użyte do produkcji zaprawy spajającej wapienne bloki budynków Coba. Poza tym również do budowy dróg (sacbeób).

Wiele spośród saskaber w Coba to kopalnie odkrywkowe. Na szczególną uwagę zasługują jednak te hybrydowe, utworzone poprzez tunelowanie pod stropem skały macierzystej. Chodniki w tych kopalniach mogą mieć do 5 m szerokości i nawet 30 m długości bez żadnego podparcia (Folan 1978:80). W sytuacji poszerzania takiej kopalni na boki pozostawiano filary z nietkniętego materiału skalnego, tworząc w wielu wypadkach mocno rozbudowane układy.

Kopalnie saskabu mogły rozrastać się do dosyć sporych rozmiarów. Podziemna saskabera w Chemax ma aż 6 tys. m², największa zbadana saskabera w Coba ma 1 tys. m² i filary zbudowane z aż 31 ostańców (Folan 1978:80). Folan (1984) szacuje, że z 79 znajdujących się na testowanym przez niego obszarze 6,5 km² w pobliżu centrum Coba wybrano 170 tys. m³ materiału.

Najbardziej zaskakującą cechą saskaber jest ich powszechne występowanie – spotyka się je nie tylko na obrzeżach, lecz także w samych centrach ośrodków miejskich. Naturalne wydaje się ich lokalizowanie w pobliżu dróg (sacbeób), które ułatwiały transport surowca; sam saskab mógł być ponadto wykorzystywany do budowy tych traktów. Przykłady takich stanowisk znane są z wielkich ośrodków, takich jak Coba (Folan 1978) czy Chichen Itza (Cobos & Winemiller 2001: 285). Jednak w wielu przypadkach saskabery sytuowane są jeszcze głębiej, w bezpośrednim sąsiedztwie głównych obiektów rytualnych – na przykład w bocznej ścianie leja krasowego w samym centrum Muyil-Chunyaxché (Riviera Maya, Jukatan; obserwacja własna).

W regionie Rio Bec saskabery występują w pobliżu późnoklasycznych dworców (Gillot 2014:5-6). Keller (2006:283-284) naliczyła wokół klasycznego ośrodka Xunantunich (Belize) około 2000 wyrobisk na km². Carmen Rojas Sandoval, Miguel Covarrubias Reyna i Dominique Rissolo (2024:348) zidentyfiowali saskabery w centralnej części postklasycznego Paamul (północno-wschodni Jukatan). W postklasycznym Mayapan, Bradley W. Russell (2008:537-538) znalazł wiele saskaber różniących się rozmiarem: od niewielkich, rozrzuconych po wszystkich dzielnicach rezydencyjnych i będących najwyraźniej w posiadaniu prywatnym rodzin, po znacznie większe, z których czerpano materiał do budowy okalającego miasto muru. Te ostatnie znajdowały się na zewnątrz miejskich fotyfikacji.

Badania powierzchniowe i przeloty z LiDARem w rejonie Wzgórz Puuc wykazały powszechność występowania wyrobisk, nawet przy niewielkich śladach osadnictwa w tym regionie. Oczywiście, te o największym wolumenie położone są bliżej większych ośrodków z monumentalną architekturą (Gallareta Negrón & Ciau 2014; Ringle et al. 2021; Sabloff & Tourtellot 1991).

Kosmologiczny aspekt wydobycia surowca

Elliot Abrams et alia (2012:1653) badając tynki w Piedras Negras stwierdzili zróżnicowanie ich składu chemicznego na różnych budowlach publicznych. Może to oznaczać rytualny charakter zabiegu krycia tynkiem, przygotowywanym z materiałów pochodzących ze specyficznych miejsc, lub preparowanego przez różne grupy w ramach społeczności. Badania etnograficzne wskazują na rytualne związki materiałów używanych do budowy z miejscami ich pozyskiwania oraz na kosmologiczne znacznie samych miejsc (Brady & Ashmore 1999; Vogt 1969; Woodfill 2019).

Wapień – żywy materiał

Nieodżałowany Ian Graham zwrócił niegdyś uwagę Davidowi Stuartowi (1990) na, pochodzący najprawdopodobniej z Palenque, Panel z Emiliano Zapata. Stuart (2010:286-290) jako pierwszy zauważył podobieństwo przedstawień reprezentujących skałę i Chaaka w ikonografii Majów. Powołał się też na etnograficzne przykłady traktowania kamieni jako materii ożywionej. Ellen Kintz (2002:15,38), badając współczesnych Majów żyjących wokół ruin Coba, usłyszała o tunób (l.poj. tun: maaya t’aan – kamień) – duchach, które żyją w kamieniach. Kosmologicznie wapień to materia, z której zbudowane są święte góry i ściany świętych jaskiń, żywa tkanka ziemi…

Utożsamiając dzięki temu kamień z Chaakiem, Stephen Houston (2014:88-92) zastanawiał się, na ile sam proces wydobycia materiału czy jego dalszej obróbki mógł mieć charakter rytualny: „Jeśli skała przewodzi określone esencje, wówczas wszelkie ciosanie kamienia – nawet wapienia przeznaczonego na budowę czy wypełnienia – stanowi akt bardziej rytualny niż czysto techniczny. […] Dla obserwatorów [kultury] majańskiej mur z kamienia powstawał dzięki ludzkiemu wysiłkowi, lecz dla tych, którzy dostrzegali w skale duchową głębię, jego bloki i okładziny mogły iskrzyć innymi energiami.”
— tłumaczenie z języka angielskiego dr Agnieszka Hamann.

Mary Clarke (2020) uważa, że wydobyty materiał wapienny ucieleśniał w sztucznie konstruowanym środowisku miejskim ponadnaturalną esencję miejsc, z których został wybrany.

Saskab – magiczny pył

Wszystkie sześć wymienionych typów saskaber to otwarcia w tkance żywej ziemi, a co za tym idzie, były one przejściami do innego planu rzeczywistości podobnie, jak cenoty, jaskinie i czultuny. Ślady rytualnej aktywności wewnątrz saskabery 2 – jednej z jedenastu położonych na zachód od sacbe 7 w Chichen Itza badała Wendy Layco (2019). Wybierany z kopalń i odkrywek materiał wiązał budowane z jego użyciem konstrukcje z zaświatami Majów – Mitnal / Xibalbą (Clarke 2020:34-35,41-43,65-68), podobnie jak materiał wybrany z cenot czy jaskiń.

Lisa J. Lucero i Andrew J. Kinkella (2015:170-174,179) opisują wodną świątynię w Cara Blanca (Belize) związaną z Kultem Suszy. Wypełnienie ścian tej świątyni składa się, nietypowo dla architektury Majów, z wapiennego tufu. Pochodzi on jednak ze związanej z tą świątynią cenoty Pool 1. Okruchy tego tufu znaleziono również w świątyniach położonego o 8,5 km ośrodka Yalbac. Sam w sobie wapień był przecież nasycony k’uh – świętą esencją życia, jak widać na Panelu z Emiliano Zapata. Działał więc jak magiczny pył na skrzydłach wróżek faerie, przydając im umiejętności ponadnaturalnych…

Podsumowanie

Na podstawie badań geofizycznych można sprawdzać, gdzie użyty został materiał pobrany z danego wyrobiska, a następnie wnioskować na temat formalnych czy rytualnych grafów zależności na terenie danego ośrodka Majów. Różnorodność składu chemicznego tynków użytych do krycia elewacji budowli publicznych na stanowisku Piedras Negras wykazali Abrams et alia (2012). Miejsca użycia saskabu wydobytego na terenie Coba zbadał Folan (1978). Pomimo powszechności saskaber na Nizinach Majów są to jednak badania szczątkowe. Kolejną fazą wnioskowania powinna być analiza relacji pomiędzy miejscem wydobycia saskabu a położeniem i funkcją budowli, na której został użyty z perspektywy emicznej.

W 1999 r. James E. Brady i Wendy Ashmore (1948-2019) postawili postulaty odnośnie świętego, ożywionego krajobrazu Majów. To emiczne spojrzenie zostało wykorzystane do sformułowania paradygmatu jaskiniowego w archeologii Majów (Brady & Prüfer 2005, Prüfer & Brady 2005). Epigraficy, jak Simon Martin (2001:178), odkryli, że centra miast były utożsamiane z jaskiniami, jednak dopiero zaczynamy rozpoznawać mapy poszczególnych ośrodków z emicznej perspektywy – to co David A. Freidel et alia (2024A) czy Arlen F. Chase et alia (2024) określają kosmografią krajobrazu (ang: landesque cosmography).

Milan Kováč et alia (2024) rozpoznają już obecnie w Uaxactun, oprócz głównej jaskini (chan ch’en), jaskinie niższego rzędu (kab’ chen) utożsamiane z peryferyjnymi dystryktami miasta. David A. Freidel i Olivia Navarro-Farr (2024B) zbudowali emiczną mapę prominentnych części Waka’ (El Peru). Wiązanie funkcji i znaczeń poszczególnych struktur z funkcjami i znaczeniami miejsc pochodzenia materiału, z którego zostały zbudowane pozwoliłoby zatem wznieść nasze rozumienie świętego krajobrazu Majów na nowy poziom, zgodny z emiczną wizją ich rzeczywistości.

Podziękowania:

Archeolog Miguel Covarrubias Reyna za długie godziny spędzone na rozmowach odnośnie architektury Majów i historii eksploracji półwyspu Jukatan. Archeolodzy Jose Antonio Reyes Solis i Carmen Rojas Sandoval za wsparcie w kwestiach formalnych i otwieranie licznych bram, tak pod ziemią, jak i na powierzchni lądu. Dr Agnieszka Hamann za tłumaczenie i ważne komentarze do tekstu.

Bibliografia:

Abrams, Elliot M.; John Parhamovich, Jared A. Butcher Jr, Bruce McCord (2012) Chemical Composition of Architectural Plaster at the Classic Maya Kingdom of Piedras Negras, Guatemala. „Journal of Archaeological Science” 39:1648-1654.

Brady, James E.; Keith M. Prüfer (eds.) (2005) In the Maw of the Earth Monster: Mesoamerican Ritual Cave Use. Austin: University of Texas Press.

Brady, James E.; Wendy Ashmore (1999) Mountains, Caves, Water: Ideational Landscapes of the Ancient Maya. (in:) Wendy Ashmore & A. Bernard Knapp (eds.) Archaeologies of Landscape: Contemporary Perspectives. Blackwell Publishers.

Brown, Clifford T. (2005) Caves, Karst, and Settlement at Mayapán, Yucatán. (in:) James E. Brady i Keith M. Prüfer (eds.) In the Maw of the Earth Monster: Mesoamerican Ritual Cave Use. University of Texas Press, Austin. pp. 373-402

Chase, Arlen F.; Anne S. Dowd, David A. Freidel, Jerry Murdock (2024) The Maya Materialization of Time: An Introduction. (in:) David A. Freidel, Arlen F. Chase, Anne S. Dowd, Jerry Murdock (eds.) The Materialization of Time in the Ancient Maya World Mythic History and Ritual Order. University Press of Florida, pp. 1-24.

Cobos, Rafael; T. L. Winemiller (2001) The Late and Terminal Classic-Period Causeway Systems of Chichen Itza, Yucatan, Mexico. „Ancient Mesoamerica” 12(2):283-291.

Clarke, Mary E. (2020) Producing Stone and State: The Intersection of Domestic and Institutional Economies in Classic Maya Society. (dysertacja), Boston University.

Dahlin, Bruce H., Timothy Beach, Sheryl Luzzadder-Beach, David Hixson, Scott Hutson, Aline Magnoni, Eugenia Mansell, Daniel E. Mazeau (2005) Reconstructing Agricultural Self-Sufficiency at Chunchucmil, Yucatan, Mexico. „Ancient Mesoamerica” 16:229-247.

Folan, William J. (1982) Mining and Quarrying Techniques of the Lowland Maya. „Anthropology” 6: 149-174.

Folan, William J. (1978) Coba, Quintana Roo, Mexico: An Analysis of a Prehispanic and Contemporary Source of Sascab. „American Antiquity” 43(1):79-85.

Freidel, David A.; Prudence M. Rice, Michelle E. Rich (2024A) Landesque Cosmography: Crafting Creation-Era Time on the Maya Lowland Landscape. (in:) David A. Freidel, Arlen F. Chase, Anne S. Dowd, Jerry Murdock (eds.) The Materialization of Time in the Ancient Maya World Mythic History and Ritual Order. University Press of Florida, pp. 25-54.

Freidel, David A.; Olivia Navarro-Farr (2024B) Stelae, Spirits, Desecration, and Devotion: The Fate of Some Time Lords in the Classic Maya World. (in:) David A. Freidel, Arlen F. Chase, Anne S. Dowd, Jerry Murdock (eds.) The Materialization of Time in the Ancient Maya World Mythic History and Ritual Order. University Press of Florida, pp. 149-185

Gallareta Negrón, T., R. May Ciau (2014) Descripción de los Tipos de Agrupaciones de Estructuras y Elementos Arqueológicos Registrados Durante el Reconocimiento 2012–2013. (in:) Proyecto Arqueológico Regional de Bolonchén, Temporadas 2012–2013. Merida, Mexico: Report submitted to INAH.

Gillot, Céline (2014) The Use of Pozzolanic Materials in Maya Mortars: New Evidence from Rio Bec (Campeche, Mexico). „Journal of Archaeological Science” 47:1-9.

Gordon, George Byron (1921) The Ulua Marble Vases. „The Museum Journal” XII(1):53-61.

Hansen, Richard D. (1998) Continuity and Disjunction: The Pre-Classic Antecedents of Classic Maya Architecture. (in:) Stephen D. Houston (ed.) Function and Meaning in Classic Maya Architecture. Dumbarton Oaks Research Library and Collection Washington D.C.

Horowitz, Rachel A.; Mary E. Clarke, Kenneth E. Seligson (2021) Querying Quarries: Stone Extraction Practices and Socioeconomic Organization in Three Sub-Regions of the Maya Lowlands. „Journal of Field Archaeology” DOI: 10.1080/00934690.2021.1947562

Houston, Stephen D. (2014) The Life Within: Classic Maya and the Matter of Permanence. Yale University Press, New Haven.

Keller, Angela H. (2006) Roads to the Center: The Design, Use, and Meaning of the Roads of Xunantunich, Belize. (dysertacja) University of Pennsylvania, Philadelphia.

Kintz, Ellen R. (2002) Life Under the Tropical Canopy: Tradition and Change Among the Yucatec Maya. Case Studies in Cultural Anthropology. Cengage Learning.

Kováč, Milan; Fátima Tec Pool, Dora Maritza García Patzán (2024) The Cave and the Power. Mythological Patterns in the Founding of Maya Political Centers at Uaxactun, Guatemala. „Axis Mundi” 18(2):1-27.

Layco, Wendy (2019) The Investigation of a Sascabera near the Las Monjas Complex in Chichen Itza. (prezentacja) The 84th Annual Meeting of the Society for American Archaeology, Albuquerque.

Littmann, Edwin R. (1958) Ancient Mesoamerican Mortars, Plasters, and Stuccos: The Composition and Origin of Sascab. „American Antiquity” 24(2):172-176.

Lucero, Lisa; Andrew Kinkella (2015) Pilgrimage to the Edge of the Watery Underworld: an Ancient Maya Water Temple at Cara Blanca, Belize. „Cambridge Archaeological Journal” 25(1):163-185.

Martin, Simon (2001) Under a Deadly Star: Warfare among the Classic Maya. (in:) Nikolai Grube (ed.) Maya: Divine Kings of the Rain Forest. Cologne: Könemann, s. 174-185.

Prüfer, Keith M.; James E. Brady (eds.) (2005) Stone Houses and Earth Lords: Maya religion in the cave context. University Press of Colorado, Boulder.

Ringle, William M.; Tomas Gallareta Negrón, Rossana May Ciau, Kenneth E. Seligson, Juan C. Fernandez Diaz, David Ortegon Zapata (2021) LiDAR and GISAided Settlement Research in the Puuc Region of Yucatan, Mexico. „PLOS One”. (online) https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0249314.

Rojas Sandoval, Carmen; Miguel Covarrubias Reyna, Dominique Rissolo (2024) Constructing a World Beneath Quintana Roo. (in:) Thomas H. Guderjan, Jennifer P. Mathews (eds.) Construction of Maya Space: Causeways, Walls, and Open Areas from Ancient to Modern Times. University of Arizona Press. pp. 337-372.

Russell, Bradley W. (2015) Fortress Mayapan: Defensive Features and Secondary Functions of a Postclassic Maya Fortification. „Ancient Mesoamerica” 24(2):275-294.

Sabloff, Jeremy A.; Gair Tourtellot (1991) The Ancient Maya City of Sayil: The Mapping of a Puuc Regional Center. New Orleans: Middle American Research Institute Publication 60, Tulane University.

Stuart, David (2010) Shining Stones: Observations on the Ritual Meaning of Early Maya Stelae. (in:) J. Guernsey, J. E. Clark, and B. Arroyo (eds.) The Place of Stone Monuments: Context, Use, and Meaning in Mesoamerica’s Preclassic Transition, Dumbarton Oaks Research Library and Collection. pp. 283-96.

Stuart, David (1990) A New Carved Panel from the Palenque Area. „Research Reports on Ancient Maya Writing” 32:9-14. Center for Maya Research, Washington, D.C.

Trześniowski, Przemek A. (2025) Fieldnote 250822 Sascabera in 5 Cenotes, „Mezoameryka”

Trześniowski, Przemek A. (2024) Chultunòb (czultuny): jaskinie kieszonkowe czy podziemne bimbrownie? „Mezoameryka” II DOI: 10.13140/RG.2.2.25209.89443

Trześniowski, Przemek A. (2023) Paradygmat jaskiniowy: Rys historyczny i rola jaskiń w kosmologii i świętym krajobrazie Majów. „Mezoameryka” I. DOI: 10.13140/RG.2.2.35580.76165

Wernecke, Daniel Clark (2005) A Stone Canvas: Interpreting Maya Building Materials and Construction Technology. (dysertacja) The University of Texas, Austin.

Winemiller, Terance L. (1997) Limestone Resource Exploitation by the Ancient Maya at Chichen Itza, Yucatan, Mexico. (teza) Department of Geography and Anthropology, Louisiana State University, Baton Rouge.

Woodfill, Brent K. S. (2021) Contextualizing Caves within an Animate Maya Landscape: Caves as Living Agents in the Past and Present. „Religions” 12:1109. https://doi.org/10.3390/rel12121109