Mezoameryka, archeologia, antropologia, archaik, okres archaiczny, Lowe
Okres archaiczny w Mezoameryce trwał w latach od około 8000 p.n.e. do mniej więcej 1000 p.n.e. Określenie stopnia rozwoju i złożoności kulturowej archaicznych społeczeństw stanowi jednak problem dla archeologów. Materiał archeologiczny pochodzący z tego okresu to głównie dane stratygraficzne, diagnostyczne artefakty lityczne, szczątki bioarcheologiczne i ograniczone datowania radiowęglowe. Archaik Mezoameryki postrzegany jest przede wszystkim poprzez pryzmat archaicznego Belize.
Okres archaiczny w Mezoameryce miał miejsce po okresie paleoindiańskim (20000-8000 p.n.e.). Wczesny holocen, który zaczął się w Ameryce Środkowej około 9700 p.n.e., był cieplejszy i znacznie bardziej wilgotny aniżeli poprzedzający go późny plejstocen. Był to czas eksperymentowania z rolnictwem oraz osiadłym trybem życia w wykonaniu archaicznych społeczności zbieracko-łowieckich, dostosowujących się do rozmaitych stref ekologicznych Mezoameryki: tropikalnych lasów, sawann, lasów mangrowych, wybrzeży rzek, mokradeł i wybrzeży morskich. Wraz ze wzrostem liczebności spadała ich mobilność, co zmuszało do optymalizacji możliwości wykorzystywania lokalnych zasobów. Prowadziło to w konsekwencji do wykształcania się lokalnych cech kulturowych.
Domestykacja roślin w okresie archaicznym
Archaiczne eksperymenty z rolnictwem oraz osiadłym trybem życia prowadziły do domestykacji roślin, jak: kukurydza, tykwa, dynia, maniok, awokado i chili oraz wykształcania ich kultywatów. Udomowienie roślin w Mezoameryce następowało z pewnością przed przejściem na osiadły tryb życia, kojarzony też z początkami wytwórstwa ceramiki. Można jednak nadal długo dyskutować o prawdopodobnych przyczynach tych zmian.
W latach 6200-5900 p.n.e. globalny klimat zaczął się osuszać, co wywoływało różne odpowiedzi lokalnych społeczności w różnych regionach i strefach klimatycznych Mezoameryki. Dane z Caye Coco w północnym Belize wskazują na domestykację kukurydzy, manioku i papryczek chili tamże od co najmniej 4500 p.n.e. W innych częściach dzisiejszego Belize, Gwatemali i Hondurasu dane wskazują jednak na późniejszy horyzont 3500-1000 p.n.e.
Dopiero około 2700 p.n.e. kukurydza zdaje się być powszechna na terenach zajmowanych później przez kultury Majów – tysiąc lat później aniżeli w innych regionach Mezoameryki. Ceramika i osiadły tryb życia u Majów miały natomiast miejsce z opóźnieniem około 800-500 lat w stosunku do pozostałych regionów.
Archaiczne Belize
Datowania radiowęglowe pozwalają przypuszczać, iż ludzie pojawili się na terenie dzisiejszego Belize co najmniej około 10500 p.n.e. W schronieniach skalnych Mayahak Cab Pek i Tzibte Yux na południu Belize znaleziono w odizolowanych kontekstach groty Lowe, datowane na 8750-6500 p.n.e. Charakterystycze groty Lowe pojawiły się w Belize jeszcze pod koniec plejstocenu, w okresie paleoindiańskim. Już w tym okresie zaczęto używać obsydianu, znalezionego w najgłębszych warstwach stratygraficznych na stanowiskach w El Chayal (Gwatemala), czy La Esperanza (Honduras).
Archaiczne przemysły w Belize
Prócz grotów Lowe, będących najwyraźniej ostrzami włóczni i grotów Sawmill, które były raczej ostrzami strzał do rzucania (z uwagi na brak datowań dla Sawmill nie wiadomo czy były sobie współczesne), na terenie Belize znajdowane są groty: Allspice (podobnie jak Sawmill nie znajduje się ich na południe od Gór Maya), Pine Ridge (znajdowane tylko w północnozachodnim Belize, mogą pochodzić z okresu paleoindiańskiego), Ya’axche’ (znajdowane jedynie na południu Belize).
Chronologia archaiku w Belize
Okres archaiczny w Belize dzielony jest na podokresy. Późniejszy z nich – późnoarchaiczny, jeszcze na dwie epoki.
- okres wczesnoarchaiczny (~8000-3400 p.n.e.)
- okres późnoarchaiczny (3400-900 p.n.e.).
- epoka wcznopreceramiczna (3400-1900 p.n.e.)
- epoka późnopreceramiczna (1500-900 p.n.e.)
Stanowiska archaiczne w Belize
Główne stanowiska belizeńskie z okresu archaicznego to schronienia skalne (jaskinie po ociepleniu klimatu musiały już być zbyt wilgotne).
Północne Belize: Northern Belize Chert-bearing Zone (NBCZ) – północnobelizeńska strefa rogowconośna. Groty wykonane z tego rogowca znajdowane są jedynie na terenie północnego i środkowego Belize. Złoża te były wykorzystywane później również przez kultury Majów. Inne stanowiska to np. Freshwater Creek, Crawford Bank w Crooked Tree Lagoon, Pulltrouser Swamp, Ladyville czy August Pine Ridge.
Centralne Belize: schronienie skalne Actun Halal, jaskinia Chechem Ha, kamieniołom Billy White, Cockloft Farm/San Ignacio. Warstwy preceramicznych depozytów pod stanowiskami Majów, jak: Blackman Eddy, Cahal Pech, Pacbitun czy Xunantunich.
Południowe Belize: trzy schronienia skalne: Mayahak Cab Pek, Saki Tzul i Tzibte Yux w Bladen River Nature Reserve na południu Gór Maya.
Okres archaiczny a Majowie
Technologie lityczne z centralnego Belize wskazują na brak ciągłości kulturowej między archaicznymi społecznościami preceramicznymi a osiadłymi Maya na tym terenie! (fazy Cunil i Kanocha 1200-900 p.n.e. ze stanowisk jak: Blackman Eddy, Cahal Pech, Pacbitun czy Xunantunich). Ciągłość taką wykazuje się jednak na terenie północnego Belize w okolicach Colha (chert macroblade & blade technology).
Bibliografia:
Awe, Jaime J., Claire E. Ebert, W. James Stemp, M. Kathryn Brown, Lauren A. Sullivan, James F. Garber (2021) Lowland maya genesis: The late archaic to late early formative transition in the upper belize river valley. „Ancient Mesoamerica” 32(3):519-544.
Iceland, Harry Bame (1997) The Preceramic Origins of the Maya: The Results of the Colha Preceramic Project in Northern Belize. (dysertacja) The University of Texas at Austin.
Lohse, J.C. (2021) When is a Mesoamerican?: Pleistocene origins of the Mesoamerican tradition. (in:) Jon C. Lohse, Aleksander Borejsza, Arthur A. Joyce (eds.) Preceramic Mesoamerica Routledge., (pp. 1-36).
Lohse, J.C. (2020) Archaic Maya Matters. (in:) Scott R. Hutson, Traci Ardren (eds.) The Maya World, Routledge pp. 11-28.
Lohse, J.C. (2010) Archaic Origins of the Lowland Maya. „Latin American Antiquity” 21(3):312-352
Prufer, K.M.; Alsgaard, A.V., Robinson, M., Meredith, C.R., Culleton, B.J., Dennehy, T., Magee, S., Huckell, B.B., Stemp, W.J., Awe, J.J. and Capriles, J.M. (2019) Linking late Paleoindian stone tool technologies and populations in North, Central and South America. „PLoS One” 14(7):p.e0219812.
Rosenswig, R.M. and Walker, D. (2022) Who Were the First Ceramic-Using Villagers in the Maya Lowlands? (in:) Debra S. Walker (ed.) Pre-Mamom Pottery Variation and the Preclassic Origins of the Lowland Maya; University Press of Colorado, pp. 57-88.
Rosenswig, R.M. (2021) Opinions on the lowland Maya Late Archaic period with some evidence from northern Belize. „Ancient Mesoamerica” 32(3):461-474.
Rosenswig, R.M. (2015) A mosaic of adaptation: The archaeological record for Mesoamerica’s archaic period. „Journal of Archaeological Research” 23(2):115-162.
Stemp, W. James; Jaime J. Awe; Gabriel D. Wrobel (2026) Better Late than Never: Current Understanding of the Archaic Period in Central Belize. „Heritage” 9(31)
Stemp, W.J., Awe, J.J., Marcus, J., Helmke, C., Sullivan, L.A. (2021) The preceramic and early ceramic periods in Belize and the central Maya Lowlands. „Ancient Mesoamerica” 32(3):416-438.
Stemp, W.J.; Awe, J.J., Brown, M.K., Harrison-Buck, E., Helmke, C.G., Wrobel, G.D., Yaeger, J. (2018) Four preceramic points newly discovered in Belize: A comment on Stemp Et Al.(2016: 279–299). „Latin American Antiquity” 29(2):394-397.
Valdez Jr, F., Sullivan, L.A., Buttles, P.J. Aebersold, L. (2021) The Origins and Identification of the Early Maya from Colha and Northern Belize. „Ancient Mesoamerica” 32(3):502-518.
Jeden komentarz