Mezoameryka, Jukatan, Peten, Gwatemala, archeologia Majów, Maya, Motul de San Jose, Tikal, Lago del Peten Itza, stanowisko archeologiczne, stanowiska archeologiczne

Motul de San Jose leży 17˚1’ N 89˚53’ W zaledwie 32 km w linii prostej od Yax Mutul (Tikal). Oryginalna nazwa tego miejsca brzmiała prawdopodobnie Ik’. Ik’ wspominane jest w inskrypcjach na terenie różnych ośrodków epoki późno- i schyłkowoklasycznej. Prawdopodobnie to stąd wywodzi się charakterystyczna polichromowana ceramika Ik’. W okolicy nadal żyją dzisiaj Majowie z narodu Itza, a pobliskie miasteczki San José jest jedną z ich ostatnich osad w Gwatemali.

Geografia miasta Motul de San Jose i państwa Ik’

Dawne Ik’ (Motul de San Jose) położone było na szerokim wapiennym plateau, ~75 m ponad poziom wody w odległym o 3 km jeziorze Peten Itza i 170 m ponad poziom morza. Znajduje się na południowej granicy półwyspu Jukatan. Głównym stanowiskiem satelitarnym Ik’ zdaje się być Trinidad de Nosotros położone na 40 m wysokości grzbiecie wzdłuż północnego wybrzeża Lago del Peten Itza. Było on głównym portem państwa, w którym znajdowało się boisko, jakiego nadal nie odnaleziono w samej stolicy Ik’.

O 2 km od głównego placu Motul de San Jose przepływa Río K’änte’t’u’ul, która mogła w przeszłości łączyć Lago del Peten Itza z Río San Pedro – ważną arterią komunikacyjną Majów. W widłach Rio Akte i Río K’änte’t’u’ul, 7,1 km na północny-wschód od Motul leży satelitarne lub samodzielne stanowisko Akte. O 5 km na wschód leży znajdujące się na sawannie Chächäklu’um – rezydencyjne stanowisko z własną grupą E. Pomniejsze stanowiska satelitarne, jak K’änte’t’u’ul, Chächäklu’um, Ox Ool były umieszczone na szczytach wzgórz.

Preklasyczne początki przyszłego państwa Ik’

Teren Motul de San Jose był zamieszkany przez Majów od epoki środkowopreklasycznej, około 600 p.n.e. aż po wczesny postklasyk, około 1200 n.e. Pierwszą eksplozję demograficzną widać po sporych ilościach późnopreklasycznej ceramiki fazy Chicanel (tutaj 300 p.n.e. – 300 n.e.). Wtedy zbudowano również pierwsze struktury w satelitarnym Chäkokot i większość monumentalnych struktur w Akte. Niewielkie ślady osadnictwa widać też po Buenavista-Nuevo San José. Trinidad de Nosotros było w epoce późnopreklasycznej znacznie większe niż Motul de San Jose!

Wątłe ślady z epoki wczesnoklasycznej w zapisie archeologicznym sugerują opustoszenie okolic Motul de San Jose po upadku preklasycznej cywilizacji Majów. W trakcie budowy szkoły w pobliżu Trinidad de Nosotros znaleziono jednak kilka kompletnych naczyń należących do wczesnoklasycznych grup ceramiki w stylu Balanza Negra i Dos Arroyos. W 2002 r. znaleziono również fragmenty dużych naczyń w stylu Aguila Orange w obrabowanym czultunie w Wakutal.

Miejsce Ik’ na geopolitycznej scenie Nizin Majów

W epoce późnoklasycznej państewko Ik’ egzystowało na styku sfer wpływu trzech konkurujących ze sobą potęg: Yax Mutul ze stolicą w Tikal na północy, Yax Mutul ze stolicą w Dos Pilas na południu (region Petexbatun) i Pa’chan (Yaxchilan) na zachodzie. Apogeum Ik’ przypada na lata 680-830 n.e.

To mniej więcej okres od śmierci Yuknooma II Wielkiego i rychłego powrotu na geopolityczną scenę Majów powalonej przed laty potęgi Yax Mutul pod berłem Jasaw Chan K’awiila I aż po k’atun wojen – dwudziestolecie powszechnych i chaotycznych zmagań, które położyły w efekcie kres potędze boskich władców Majów i rozpoczęły ostateczny upadek ich klasycznej cywilizacji.

W tym okresie konsekrowano wszystkie sześć tutejszych stel i wzniesiono większość stojącej po dziś dzień architektury. Z tamtych czasów pochodzą też wszystkie wzmianki odnośnie państwa Ik’ w inskrypcjach hieroglificznych innych ośrodków Majów.

Ceramika Ik’ i jedyne rodziem świadectwa pisane historii państwa Ik’ (Motul de San Jose)

Tayel Chan K’inich

Słynna polichromowana ceramika Ik’ pojawiła się około 700 r. n.e., za panowania Tayel Chan K’inicha, władcy Ik’. Choć nie zachowała się żadna ewentualnie wzniesiona przez niego stela, inskrypcje wspominają jego konkakty z Xultun i odrodzonym Rio Azul na północnym-wschodzie oraz regionem Petexbatun na południowym-zachodzie. Mógł też podlegać pod Yax Mutul (Tikal), którego boski władca Jasaw Chan K’awiil patronował wstąpieniu na tron jego poprzednika (stela 1). Obie żony, z którymi został przedstawiony na dwóch różnych naczyniach zdają się pochodzić z rejonu Tikal.

Yajawte’ K’inich

W Motul de San Jose nie przetrwała też żadna stela, którą mógłby wystawić Yajawte’ K’inich. Jak wiemy jednak z naczyń, jego krewne zostały żonami Yaxun Bahlama IV z Pa’chan (Yaxchilan). Sam zaś pojął za żonę kobietę z Tsam w okolicach Uxwitza’ (Caracol). Ceramika pokazuje też jego kontakty z władcą Hix Witz (El Pajarall, Zapote Bobal, La Joyanca).

K’inich Lamaw Ek’

K’inich Lamaw Ek’ wstąpił na tron Ik’ pod koniec lat 760. n.e. Było to po upadku Dos Pilas i pęknięciu sojuszu między Ik’ (Motul de San Jose) a Pa’chan (Yaxchilan), gdzie na tron wstąpił Itzamnah Bahlam III, którego matka nie była żadną z wymienionych powyżej krewnych Yajawte’ K’inicha. Konsekrował on co najmniej stelę 2 z Motul de San Jose, na której został przedstawiony wspólnie z wadcą Itsimte. Być może również stelę 5. W latach 767-768 n.e. został on jednak pokonany przez połączone siły Itzan i El Palma, a samo Motul de San Jose spalone.

Królewskie podarunki…

Wspaniale dekorowana ceramika Ik’ została znaleziona jako elementy wyposażenia na drogę w zaświaty w królewskich pochówkach w Altar de Sacrificios (K3120 zamówiona przez K’ihnich Lamaw Eka), Dos Pilas (talerz w grobowcu władcy #2) i Tamarindito (puchar Yajawte’ K’inicha znaleziony w grobowcu Chan Bahlama). Analiza chemiczna wszystkich trzech naczyń wskazuje, iż została ona wyprodukowana w Motul de San Jose. Podejrzanie dużo naczyń w stylu Ik’ znaleziono w rejonie Petexbatun…

Późnoklasyczne Ik’ (Motul de San Jose) nad jeziorem Peten Itza konkurowało rozmiarami z Tayasal, a ustępować mogło jedynie Nixtun Ch’ich’. W okresie postklasycznym w regionie Motul de San Jose widać jedynie znikome ślady zamieszkania. Istnieje prawdopodobieństwo, że Trinidad de Nosotros było wioską Xililchi, którą odwiedził Martín de Ursúa po upadku Noj Peten – ostatniego postklasycznego państwa Majów w 1697 r.

Badania archeologiczne w Motul de San José

Stanowisko archeologiczne Motul de San Jose odkrył w 1910 r. Teoberto Maler, króry sfotografował w owym czasie stelę 2. Badania archeologiczne Motul de San José prowadziła jednak dopiero w latach 1998-2005 Antonia E. Foias z Williams College oraz Kitty F. Emery z Muzeum Historii Naturalnej na Florydzie. W ramach badań, na obszarze o powierzchni 1,44 km² zidentyfikowano ponad 230 struktur, w większości zawalonych i przysypanych grubą warstwą ściółki leśnej. Może to być w przybliżeniu 35% powierzchni dawnego ośrodka Ik’. Centrum dawnego Ik’ to 144 struktury podzielone na pięć architektonicznych kompleksów (grupy A-E), rozłożonych na terenie o powierzchni 0,4 km².

Literatura:

Halperin, Christina T.; Antonia E. Foias (2010) Pottery politics: Late Classic Maya palace production at Motul de San José, Petén, Guatemala. “Journal of Anthropological” Archaeology 29:392-411

Moriarty, Matthew D. (2004) Settlement Archaeology at Motul de San José, Petén, Guatemala: Preliminary Results from the 1998–2003 Seasons. “Mayab” 17:21-44