Mezoameryka, archeologia Majów, poczet odkrywców, archeolog

Alfred Percival Maudslay przyszedł na świat 18 marca 1850 roku w Lower Norwood Lodge (West Norwood, południowy Londyn). Niektórzy podają jednak błędnie Tunbridge Wells, gdzie Maudslay rozpoczął edukację w wieku lat 10. Tak jego ojciec, jak i dziadek byli inżynierami i wynalazcami. Maudslay kształcił się w Harrow School i w Trinity Hall w Cambridge. W 1872 roku uzyskał w Cambridge dyplom bakałarza (licencjat) nauk przyrodniczych. Planował studiować medycynę. Jednak jego ambicje ustąpiły miejsca zamiłowaniu do podróży i odkryć oraz do tropików.

Maudslay rzucił studia medyczne, by wraz z bratem Charlesem wyruszyć w podróż do Meksyku, na Karaiby i do Ameryki Środkowej, którą zakończył w San Francisco. W trakcie wyprawy poznał swą przyszłą żonę, Anne Cary Morris z Morristown w stanie New Jersey, wnuczkę Gouverneura Morrisa, jednego z twórców konstytucji Stanów Zjednoczonych. W 1873 r. znowu nie podjął studiów, wybierając się dla odmiany na Islandię. Ponieważ dokuczał mu bronchit, było wiadomo, że klimat Wysp Brytyjskich nie będzie mu służył…

Maudslay w służbie imperium

W 1874 r. wrócił na Karaiby, gdzie objął stanowisko sekretarza Williama Cairnsa – gubernatora Trynidadu. Gdy pryncypał został przeniesiony do Queensland (Australia), Maudslay ruszył wraz z nim, a od 1875 r. kontynuował działalność kolonialną z gubernatorem Arturem Hamiltonem-Gordonem na Fidżi (południowy Pacyfik), gdzie pacyfikował rebelię. Służył jako wicekomisarz wysp Tonga i Samoa i tymczasowy konsul generalny Pacyfiku Zachodniego. Służbę opisał w Life in the Pacific Fifty Years Ago. W 1880 r., w wieku 22 lat Maudslay zrezygnował z kariery urzędnika korony, aby rozpocząć przedsięwzięcie, któremu poświęcił resztę swojego życia. Przedtem jednak odwiedził Kalkutę, gdzie stanęła część jego rodzeństwa w podróży dookoła świata.

Maudslay – jeden z pierwszych archeologów Mezoameryki

W styczniu 1881 r. zapragnął wrócić do Ameryki Środkowej. Jeszcze tego samego miesiąca przybił do portu Livingston w Gwatemali, a następnie popłynął parowcem w górę Rio Dulce do jeziora Izabal, skąd udał się mułem przez Sierra de las Minas i wzdłuż starej kolonialnej drogi przez dolinę rzeki Motagua. Choć kierował się książką Stephensa, Maudslay nie planował wtedy jeszcze zajmować się archeologią Majów. Wszystko zmieniło się, kiedy dotarł do stanowiska archeologicznego Quirigua.

„Byłem podekscytowany i pełen oczekiwań podczas mojej pierwszej wizyty w ruinach Ameryki Środkowej, lecz wydawało się, że moja ciekawość nie zostanie zaspokojona. Po przybyciu na miejsce ujrzałem bowiem tylko trzy porośnięte mchem monumenty, niczym pnie martwych drzew pokryte plątaniną pnączy i roślin pasożytniczych… Szybko usunęliśmy pnącza i… zabraliśmy się do pracy, aby oczyścić ich powierzchnię z mchu.

Gdy zaczęły wyłaniać się kontury rzeźbionych ornamentów, uświadomiłem sobie, jak dalece ważniejsze są te zabytki, na które natknąłem się niemal przez przypadek, aniżeli mogłem się tego spodziewać na podstawie zasłyszanych relacji. Dzień ten sprawił, że zainteresowałem się archeologią Ameryki Środkowej, a po podróży, którą podjąłem jedynie po to, aby uciec od surowej angielskiej zimy, odbyłem siedem kolejnych wypraw z Anglii w celu dalszych badań i eksploracji archeologicznej.” (Biologia Centrali­Americana, tom 11:2)

Wszystkie osiem wypraw Maudslaya odbywało się w ciężkich warunkach, z transportem ton sprzętu fotograficznego, gipsów i innych materiałów za pomocą mułów w rejony, które dopiero od niedawna stawały się dostępne. Pierwsza żona Maudslaya towarzyszyła mu dopiero w jego ostatniej podróży do Mezoameryki w 1894 roku. Wyprawa ta stała się kanwą napisanej przez nich wspólnie kroniki, zatytułowanej A Glimpse at Guatemala (1899), która pozostaje żywym i fascynującym opisem minionej epoki w Ameryce Środkowej.

Dziedzictwo Alfreda P. Maudslaya

Pionierskie osiągnięcia Maudslaya stały się fundamentem dla dalszego rozwoju dyscypliny. Jego eksploracje doprowadziły do odkrycia nowych stanowisk archeologicznych. Był pierwszym białym, który dotarł do Yaxchilan (zwanego wówczas Menché), chociaż odstąpił to odkrycie Claude-Josephowi Désiré Charnay, który dotarł do ruin dzień lub dwa później, ale potrzebował osiągnięcia dla swojego sponsora.

Dokumentując odkrycia, pozostawił bezcenne dziedzictwo, które nadal stanowi podstawowe źródło informacji dla naukowców. Dokumentacja ta obejmuje mapy stanowisk archeologicznych, plany i przekroje budynków wykonane z niezwykłą dokładnością, biorąc pod uwagę trudne i prymitywne warunki, w jakich musiał pracować. Często zapisywał dokładnie wymiary struktur, opisywał techniki budowlane. W niektórych przypadkach, jak np. w Chichen Itzá, Maudslay dokumentował wykopaliska przeprowadzone przez wcześniejszych badaczy. W innych wypadkach prowadził własne wykopaliska, jak w Copán i Quirigua.

Biologia Centrali-Americana

Wyniki badań Maudslaya, opublikowane w jego epokowym dziele Biologia Centrali-Americana, skupiały się na trzynastu stanowiskach. Siedem z nich: Ixkun, Yaxche, Rabinal (Cayup), Chacujal, Guatemala-Mixco (Kaminaljuyu), Utatlan i Iximche mógł opisać tylko pokrótce. Pozostałe sześć: Copán, Quirigua, Menché (Yaxchilan), Chichen Itzá, Tikal i Palenque – przedstawił jednak znacznie bardziej szczegółowo.

Relacje Maudslaya zawierały zazwyczaj informacje ogólne i historię każdego stanowiska, opisy jego wizyt i badań, szczegółowe opisy głównych struktur i innych godnych uwagi elementów oraz opisy zabytków. Każdemu tomowi tekstu towarzyszą dwa tomy ilustracji (oprócz szczegółowych rysunków w tekście), które zawierają mapy stanowisk, fotografie głównych budowli i zabytków oraz rysunki zabytków wykonane przez Anne Hunter. Dokumentacja ta jest bezcenna, ponieważ w wielu przypadkach zawiera szczegóły epigraficzne i ikonografczne, które zatarł czas czy działalność ludzka.

Wpływ na archeologię

Być może najcenniejszym osiągnięciem Maudslaya jest jego dokumentacja rzeźbionych zabytków Majów oraz ich inskrypcji. Podstawową dokumentacją były zdjęcia wykonane aparatem wielkoformatowym i reprodukowane na ponadwymiarowych płytach o wymiarach do 9 x 111/4 cala. Wraz z rysunkami rzeźb przygotowanymi przez Anne Hunter oraz starannie wykonanymi formami z papieru i gipsu, które następnie przetransportowano z Gwatemali do Anglii w celu wykonania odlewów, stanowiły one pierwszy znaczący zbiór dzieł sztuki i inskrypcji klasycznej kultury Majów.

Dało to naukowcom szansę rozszyfrowania hieroglifów Majów. Podczas gdy początkowe etapy rozszyfrowywania opierały się na postklasycznych kodeksach, dokumentacja Maudslaya dostarczyła klucza do odczytu tekstów kalendarzowych z okresu klasycznego. Obecnie, mimo iż kolejne kompilacje inskrypcji przewyższają tamten zapis zakresem – począwszy od Inscriptions of the Peten (1937-38) Sylvanusa G. Morleya po Corpus of Maya Hieroglyphic Inscriptions (wciąż publikowanego) Iana Grahama – nie dorównują one jakością fotografiom Maudslaya ani wartością artystyczną rysunkom Anne Hunter.

Prócz wkładu w archeologię i epigrafikę Majów, Maudslay był też pionierem w stosowaniu źródeł historycznych do badań archeologicznych Majów. Najlepszym tego przykładem są jego badania dotyczące osad Utatlan i Iximche z okresu hiszpańskiej konkwisty, które posłużyły do sprawdzenia prawdziwości hiszpańskich relacji z podboju państw Majów Quiche i Kakchiquel. Miasto Chacu­jal, położone w pobliżu jeziora Izabal i wspomniane przez Corteza w jego opisie przemarszu z Meksyku do Hondurasu w latach 1524-25, zostało zidentyfikowane przez Maudslaya jako stanowisko archeologiczne znane jako Pueblo Viejo nad rzeką Rio Tinaja, na podstawie tego, że „dokładnie odpowiadało wymaganiom opisu podanego przez Corteza”.

Maudslay inspirował kolejne pokolenia badaczy. Bił na alarm w temacie rabowania stanowisk archeologicznych z monumentów, w zamian za to promując pionierską wówczas technologię zdejmowania odcisków za pomocą gipsu i papieru, choć i jego o podobną profanację oskarżał głośno Teoberto Maler, który nigdy nie umiał wybaczyć Mudslayowi wywiezienia z Yaxchilan paneli, które do dziś są eksponowane w mezoamerykańskiej kolekcji British Museum w Londynie.

Warto wspomnieć, że sposnsorował innych badaczy cywilizacji Majów. Dzięki jego staraniom Adela Breton udokumentowała niemal całkowicie wyblakłe freski Chichen Itzá. Zainteresowanie etnohistorią skłoniło go do przetłumaczenia najważniejszego opisu hiszpańskiego podboju Mezoameryki autorstwa Bernala Diaza del Castillo. W 1912 r. został wybrany prezydentem Royal Anthropological Institute. Otrzymał honorowe doktotaty uniwersytetów Oxford i Cambridge i fellowship Trinity Hall. W 1915 r. został jednym z honorowych sekretarzy Royal Geographical Society, zaś w 1926 r. dostał medal Riversa. Maudslay zmarł 22 stycznia 1931 r. Morney Cross (Hereford, Anglia). Jego prochy spoczęły w tamtejszej katedrze u boku Anne, jego pierwszej żony, zaś jego kolekcja została przekazana British Museum oraz muzeum Harvarda.

Bibliografia:

Alfred P. Maudslay: Pioneer Maya Archaeologist. „Expedition Magazine” 26(1)

Graham, Ian (2002) Alfred Maudslay and the Maya: A Biography. British Museum Press, London / Norman: University of Oklahoma Press

Maudslay, Alfred P. (1883) Explorations in Guatemala, and Examination of the Newly Discovered Indian Ruins of Quirigua, Tikal, and the Usumacinta. Proceedings of the Royal Geographical Society 5: 185-204

Maudslay, Alfred P. (1983 reprint)) Biologia Centrali-Americana: Contributions to the Knowledge of the Fauna and Flora of Mexico and Central America, University of Oklahoma Press

Maudslay, Alfred P. (1930) Life in the Pacific Fifty Years Ago, George Routledge & Sons, London

Tozzer, Alfred M. (1931) Alfred Percival Maudslay. „American Anthropologist” 33(3): 403-412