Mezoameryka, Jukatan, Peten, Gwatemala, archeologia Majów, Maya, Holtun, La Maquina, Yaxha, Tikal, stanowisko archeologiczne, stanowiska archeologiczne
Holtun (Peten, Gwatemala) to średniej wielkości stanowisko archeologiczne, znajdujące się na obrzeżach wioski La Maquina, wśród wzgórz El Venado. Znajdujący się o 12 km od Yaxha i 35 km od Tikal ośrodek był zamieszkiwany od środkowego preklasyku aż po schyłkowy klasyk. Środkowopreklasycznym jądrem cywilizacji Majów w Holtun była tutejsza grupa E. W epoce późnopreklasycznej zbudowano piramidę triadyczną z architektonicznymi maszkaronami, które rozsławiły to miejsce po ich odkryciu przez rabusiów – saqueadores w latach 1980. W okresie postklasycznym Holtun było celem pielgrzymek (sfera Paxcaman), jako miejsce święte.
Stanowisko archeologiczne Holtun ma powierzchnię około 1,5 km2. Położone jest na szczycie porośniętego selwą wzgórza krasowego, otoczonego uprawami i pastwiskami, które wkrótce wyjałowieją. Ruiny obejmują 40 zidentyfikowanych grup architektury. Zawierają one w sumie ponad 200 struktur, w tym grupę E, akropol triadyczny, kilka placów typu Plan Plaza 2 i boisko do pok-ta-pok (pitz).
Preklasyczne Holtun
W okresie preklasycznym Holtun było prawdopodobnie w miarę autonomicznym ośrodkiem cywilizacji Majów. Ogniskowało się wpierw wokół grupy E, a nastęnie również wokół kompleksu triadycznego (Fialko 2011:480).
Środkowy preklasyk w Grupie F
Wewnątrz wykopu rabunkowego, w północnej części wschodniej platformy grupy E znaleziono środkowopreklasyczną ceramikę fazy Mamon, wymieszaną z późniejszym materiałem kulturowym fazy Tepeu. Ceramika Mamon znaleziona w Holtun to przykłady z grup Juventud rojo, Calam ante oraz mało znane Mars Orange, która być może wywodzi się z kompleksu Cunil (pre-Mamon). Bandycki wykop ujawnił kilka faz rozbudowy grupy E (Fialko 2011:478).
Fasada wschodniej platformy grupy E była ozdobiona maskami K’inich Ajaw, rozpoznawalnego po prostokątnych źrenicach. Obie maski były skierowane w stronę zachodzącego Słońca. Nie przetrwały na nich ślady barwnika. U podstawy północnej maski znaleziono dół posłupowy (Fialko 2011:479-480), być może element dawnego gnomonu?!
Późny preklasyk w grupach B i F
W wykopach sondażowych wykonanych na terenie kompleksu triadycznego z horyzontu Chicanel (Grupa B) znaleziono ślady dwóch rozdzielnych okresów zamieszkania: w epoce późnopreklasycznej (400 p.n.e. – 150 n.e.) i schyłkowopreklasycznej (150 – 250 n.e.). W ramach budowy akropolu triadycznego wyrównano szczyt wzgórza, by utworzyć sporych rozmiarów platformę. Akropol triadyczny Holtun nie został przebadany gruntownie, więc jego początki mogą sięgać jeszcze środkowopreklasycznego horyzontu Mamon (Fialko 2011:478).
Architektoniczne maszkarony
Z epoki schyłkowopreklasycznej pochodzą maszkarony odkryte jeden nad drugim na fasadzie piramidy triadycznej po zachodniej stronie schodów fazy B-sub 2. Obydwie maski przedstawiają jaguary. Dolny maszkaron pomalowany był na czerwono, z żółtymi cętkami nawiązującymi do skóry jaguara. Jego brwi i skośne oczy były zabarwione na żółto z czarnymi konturami. Pomarańczowo-czarny nos wystaje z wargi po prawej – w tym miejscu widać fragment zakrzywionego kła, zniszczonego przez rabusiów. Maska powyżej jaguara również przedstawia kota, z którego pozostała tylko część nosa oraz prawy kieł (Fialko 2011:479).
Preklasyczne maszkarony otoczone były panelami ze zdobieniami, których motywy ikonograficzne nawiązują do roślinności oraz motywów wodnych związanych ze światem podziemi. Pomalowane one były na czerwono, niebiesko, żółto, biało i brązowo. Fragment fasady przedstawia po jednej stronie paszczy jaguara węża z kłem i symbolem martwego oka oraz kroplami jadu. Spora część całego tego przedstawienia została zniszczona przez saqueadores. Ściany i ościeżnice nadal zachowały w niektórych miejscach fragmenty czerwonego barwnika i czerwone odciski dłoni (Fialko 2011:479).
Wczesnoklasyczne Holtun
W epoce wczesnoklasycznej (250-550 n.e.) rozbudowano akropol triadyczny (12 m wysokości faza Sub 3) i kompleks grupy E, które były głównymi zespołami rytualnymi w Holtun. Podstawowym motywem ikonografii piramidy triadycznej tamtych czasów był również świat podziemi. Postać władcy z maski architektonicznej tego okresu przedstawiona jest w trakcie metamorfozy w kota. Symbolizuje to prawdopodobnoe moment przejścia do świata podziemi. Twarz władcy góruje nad głową jaguara (Fialko 2011:480-481).
Niestety, druga para maszkaronów tej fazy piramidy triadycznej została zniszczona przez saqueadores. W ramach rozbudowy wschodniej platformy grupy E zbudowano komnaty przed maskami K’inich Ajaw, pozostawiono jednak wąski korytarz umożliwiający dalszy dostęp do nich. Wybudowano nowe struktury rezydencyjne w grupach C, D i E, w północnej części Grupy F, zawierającej grupę E oraz, być może w grupach J i H. Pałace były zdobione sztukaterią (Fialko 2011:480-481).
Późnoklasyczne Holtun
Akropol triadyczny i kompleks grupy E pozostały centrami rytualnymi Holtun również w epoce późnoklasycznej (550-800 n.e.). Akropol osiągnął przy podstawie rozmiary 52 x 54 m i wysokość 19 m, jednakże jakość kamieniarki znacznie spadła. Z tej epoki nie zachowały się żadne ślady masek architektonicznych, aczkolwiek nowa, późnoklasyczna faza akropolu zachowała charakter piramidy triadycznej (Fialko 2011:481-482).
Gęstym wypełnieniem zasypano komnaty wybudowane przed maskami K’inich Ajaw w epoce wczesnoklasycznej. Przed samymi maskami ustawiono kadzielnice ozdobione kolcami i rozetami. Zgodnie z doniesieniami mieszkańców La Maquina, wewnątrz sklepionej komnaty na platformie wschodniej grupy E znajdowała się stela, która zniknęła w latach 1980. Grupa E z Holtun jest jedyną, która posiada kompleks rezydencyjny typu Plan Plaza 2 (Fialko 2011:481-482).
Z początku epoki późnoklasycznej (faza Tepeu 1 – 600-700 n.e.) w Holtun pochodzi również boisko do pok-ta-pok (pitz). Wydaje się, że nie posiadało wtedy skarp czołowych, ale schodkowe podesty. Ich fragmenty pomalowane były na czerwono i pomarańczowo. W drugiej połowie epoki późnoklasycznej (faza Tepeu 2 – 700-800 n.e.) bosiko przebudowano. Nowa, znacznie większa wersja miała już skarpy czołowych na fasadach. Obie platformy boiska w Holtun zostały zryte tunelami rabunkowymi (Fialko 2011:482).
W epoce poźnoklasycznej zbudowano też nowe rezydencje w grupach A, G, H, I, K i L. Kilka placów przyjęło wzór organizacyjny typu Plan Plaza 2, ze świątynią dominującą po wschodniej stronie dziedzińca. W Holtun zidentyfikowano pięć takich grup. Interesujące jest to, że praktycznie wszystkie grupy architektury w obrębie zespołu miejskiego posiadały czultun. Znajdował się on na placu, albo obok jednego z pałaców czy platform usługowych grupy (Fialko 2011:481-482).
Czultuny
W Holtun znaleziono 24 czultuny, z których w sezonach polowych 1998 i 2001 przebadano siedem. Cztery z nich (4, 12, 13 i 14) pochodzą z okresu preklasycznego, dwa zawierały pochówki. Czultuny 12 i 13 są trzykomorowe, 14 ma kształt ósemki, a 4 nieregularny plan kołowy. Wszystkie cztery przebadane czultuny mają przekrój pionowy w kształcie podkowy. Czultun 14 zawierał pochówek 2, a w okresie klasycznym był ponownie wykorzystany do złożenia ofiary z miską z grupy Palmar. Wewnątrz czultunu 4 znaleziono nasiono darzymleczni i kilka nasion siricote. Późnoklasyczne czultuny 3, 5 i 6 były związane z niskimi platformami.
Badania archeologiczne w Holtun
W 1994 r. Erick Ponciano wykonał pierwszą mapę stanowiska. W latach 1997-2001 w Holtun przeprowadzono badania archeologiczne w ramach projektu PROSIAPETEN, skoncentrowanego na wielkim stanowisku Yaxha. W roku 2010 rozpoczął się projekt badawczy dedykowany samemu Holtun.
Przyroda Peten
Większość drzew na terenie wzgórza krasowego Holtun to palmy, sączyńce, darzymlecznie i chacté (Acosmium panamense). Bardziej wartościowe gatunki, jak cedr i mahoń, zostały już wytrzebione. W lesnej ostoji pojawiają się nadal tukany, czepiaki trójbarwne (Ateles geoffroi) i wyjce jukatańskie (Alouatta pigra).
Literatura:
Callaghan, Michael G.; Brigitte Kovacevich, Karla J. Cardona Caravantes, Melvin Rodrigo Guzmán Piedrasanta, Dawn Crawford, Mary Clarke (2017) La comunidad preclásica en Holtun, Guatemala: vista del Grupo F (in:) B. Arroyo, L. Méndez Salinas, G. Ajú Álvarez (eds.) XXX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2016, pp. 93-106. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala.
Michael G. Callaghan, Daniel Pierce, Brigitte Kovacevich, Michael D. Glascock (2017) An atlas of paste fabrics and supplemental paste compositional data from late middle preclassic-periodc eramics at the Maya site of Holtun, Guatemala. „Journal of Archaeological Science: Reports” 12: 334-345.
Fialko, Vilma (2011) Asentamiento y fachadas escultóricas del sitio arqueológico Holtun, Petén, Guatemala (in:) B. Arroyo, L. Paiz, A. Linares, A. Arroyave (eds.) XXIV Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2010, pp. 466-490. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala.