Jukatan to dawna rafa koralowa, Niziny Majów zbudowane są zatem w przeważającej części z wapienia. Pomimo to, na południowych Nizinach najbardziej pożądane okazują się kamienne żarna wykonane z granitu. Również na obszarach, na których granit nie występuje. Analiza źródeł pochodzenia tego typu narzędzi jest niezwykle istotna z perspektywy archeologii, ponieważ były to przedmioty codziennego użytku, wymagane nie tylko przez elity, ale również na pozostałych poziomach drabiny społecznej Majów.

Manos y metates…

Kamienne narzędzia wykonywane z gładzonego granitu i przede wszystkim pochodzenie tego materiału skalnego zaczęły przyciągać uwagę majanistów od końca lat 1980. Wtedy to Webster Shipley wraz z Elisabeth Graham próbowali ustalić źródła pochodzenia granitowych żaren (manos) znalezionych na stanowiskach jak Uaxactun i Ceibal (Shipley & Graham 1987).

Terry Powis zidentyfikował pierwsze warsztaty obróbki granitu w Pacbitun (Belize) dopiero w 2012 r. Kilka lat badań pozwoliło oszacować na podstawie szczątek, że tylko w jednym z nich (GPM1) wykonano 2600 manos i 1285 metates. Wszystkie te warsztaty pochodzą z VIII w. n.e., okresu największego rozwoju Pacbitun.

John Spenard znalazł następnie warsztaty w północno-wschodniej części Gór Maya (stanowiska: Maintzunun, T’au Witz, Mayflower), zaś Meaghan Peuramaki-Brown i Shawn Morton w ich południowej części, na stanowisku Alabama. Zidentyfikowane warsztaty obróbki granitu datowane są na epokę późnoklasyczną, okres maksimalnego rozwoju demograficznego społeczeństw na południowych Nizinach Majów.

Granit na Nizinach Majów

Na terenie Belize rozróżnialne są trzy batolity granitu. Batolit to wielkie złoże skał magmowych (dawniej plutonicznych) o niekoniecznie znanej głębokości oraz powierzchni sięgającej ponad 100 km². Granity na terenie Belize pochodzą z przełomu syluru i dewonu. Obecnie daje się powiązać artefakty wykonane z tego kamienia z konkretnymi wychodniami.

Tawny Tibbits (dysertacja 2016), badając granitowe narzędzia z 20 różnych stanowisk archeologicznych rozrzuconych po terenie Belize (Lamanai, Xunantunich, Actuncan, Alabama, Pacbitun, Buenavista del Cayo, Baking Pot, Cahal Pech, Blackman Eddy, Tipan, San Estevan, La Milpa, Dos Hombres, Hats Kaab, Beaver Dam, Dueck East, Hum Chaak, Kaax Tsaabil, Ik’nal, Ma’xan), wykazała, iż można analizować ich geochemię bezinwazyjnie, stosując metodę fluorescencji rentgenowskiej (portable X-ray fluorescence – pXRF). Pozwala ona jak na razie jedynie na identyfikację źródła do poziomu batolitu, nie zaś konkretnego miejsca w jego obrębie. Mamy jednak nadzieję, że pozwoli to w przyszłości na odtwarzanie dawnych szlaków dostaw.

Granit w Belize

Hummingbird Ridge (HBR) jest najlepiej rozpoznanym spośród batolitów na terenie dzisiejszego Belize. Tutejszy granit składa się z plagioklazów i kwarcu z większą zawartością skaleni potasowych niż np. granit w niecce Cockscomb. Mika muskowitowa jest tutaj częściej spotykana niż mika biotytowa, choć ich wzajemny stosunek na terenie batolitu jest zróżnicowany. Wizualnie szarobiały. Datowany jest na 408-417 mln lat (wczesny dewon).

Cockscomb Basin (CSS) jest najsłabiej rozpoznany z uwagi na trudny dostęp. Znajduje się on bowiem na terenie mocno zalesionych chronionych obszarów leśnych, jak Jaguar Preserve i Cockscomb Wildlife Sanctuary. Tutejszy granit jest jasny podobnie, jak granit z Hummingbird Ridge, w tracie procesów wietrzeniowych może on jednak stawać się ciemnoszary lub czarny. Zawiera jednak więcej miki biotytowej niż muskowitowej. Poza tym granit z Cockscomb składa się z plagioklazów, kwarcu i niewielkiej domieszki skaleni potasowych. Datowany jest na 423 ±4 mln lat (późny sylur).

Mountain Pine Ridge (MPR) to najbardziej zróżnicowany geologicznie batolit spośród trzech tutaj wymienionych. Jest najmłodszy, wydatowany na około 400 ±8 mln lat (wczesny dewon). Ze względu na większą zawartość skaleni potasowych ma on wyraźnie różowe zabarwienie. Ma też najniższą zawartość miki spośród wszystkich trzech batolitów granitu na terenie dzisiejszego Belize.

Granit a cywilizacja Majów

Inne znane źródła granitu to Rabinal i Altos Cuchumatanes na Wyżynach Majów. Bliżej nieznaną ilość mniejszych źródeł należy uwzględnić jednak również z terenów Sierra Madre w Chiapas czy z centralnej kordyliery Hondurasu.

Zagadką pozostaje w jaki sposób kamienne żarna mogły być transportowane na większe odległości. Oczywistym rozwiązaniem są rzeki prowadzące w głąb kontynentu od wybrzeży Belize. Szacuje się, że majański tragarz, używając tradycyjnej metody taśmy wspartej na czole mógł przenosić ciężar 30-50 kg na odległość 35 km dziennie. Zestaw kamiennych żaren (mano & metate) waży średnio od 13,5 do 23 kg. Współcześni metateros, używając motocykli, transportują jednorazowo towar o wadze około 45 kg (6 manos i 2 metates).

W Tikal żarna z granitu stanowią 7%. W Yaxha, skąd znacznie bliżej jest w Góry Maya 19%. Ucanal, w dolinie rzeki Mopan ma ich już aż 35%. Na stanowisku Alabama, znajdującym się na terenie Gór Maya granit jest oczywiście powszechny, przy czym 88% pochodzi z pobliskiego Cockscomb, ale 12% z bardziej odległego Mountain Pine Ridge. Granitowe żarna znajdowane są nawet daleko na północy, w Calakmul. To wszystko konteksty późnoklasyczne. W Nakbe granitowe żarna pochodzą jednak jeszcze z okresu preklasycznego, tak środkowego jak i późnego.

Na terenach, gdzie wapień nie występuje, granit zastępował go również jako surowiec budowlany. Tak w kamieniarce (vide: Lubaantun czy Nim Li Punit na terenie Gór Maya w Belize) jak i w wypełnieniach. Granitowy żwir, glina, piasek oraz różne ich kombinacje używane były do robienia podłóg w miejsce wapiennego stiuku (glina na tych terenach jest produktem wietrzenia granitu).

Na przykładzie stanowiska Alabama (Góry Maya, Belize) widać, że Majowie chętnie ułatwiali swobie pracę, wybierając na elewacje, schody i nadproża (ang: slabs) kamienie wybierane z koryt rzecznych, już obrobione przez wodę. Do obróbki granitu służyły kamienne młoty z kwarcytu (Alabama) lub rogowca, tam gdzie był dostępny (Pacbitun).

Obserwacje ze stanowiska Alabama (Góry Maya, Belize) wskazują, że olbrzymie granitowe płyty mogły tam być używane również jako ołtarze i stele. W latach 1980. znaleziono, niestety, tylko jeden taki kamień ustwiony na sztorc na końcu jednej z sacbeób na południowo-zachodnim krańcu stanowiska i z depozytem ofiarnym znajdującym się pod nią.

Nie tylko granit…

Materiałem jeszcze bardziej pożądanym od granitu był bazalt. Narzędzia codziennego użytku z bazaltu gładzonego pojawiają się na terenach, gdzie bazalt nie występuje naturalnie, zaś granit jest powszechnie dostępny. Przykładem takiego obszaru może być dolina rzeki Sibun (Belize) czy południe Gór Maya.

Gdyby tak wszystkie stele były z granitu i bazaltu, albo chociaż z łupku, a nie tylko z wapienia…

Słownik:

Narzędzia z kamienia gładzonego (GST – ground stone tools)

Przenośna fluorescencja rentgenowska (pXRF – portable X-ray fluorescence)

Batolit – typ intruzji geologicznej, wychodnia skał magmowych, jak granit, granodioryt, czy monzonit kwarcowy, niezgodna z okolicznym warstwowaniem. Niewielki batolit o powierzchni do 20 km² zwany jest pniem magmowym.

Bibliografia:

Brouwer Burg, Marieka, Jon Spenard, Tawny L.B. Tibbits, Matthew Tibbits (2025) Recent Advances in Granite Ground Stone Studies in the Eastern Maya Lowlands. „Ancient Mesoamerica” 36(3):471-484 doi:10.1017/S095653612500005

Graham, Elisabeth (2025) Giving Glory to Granite. „Ancient Mesoamerica” 36(3):506-511. doi:10.1017/S0956536125100606

King, Adam; Terry Powis (2025) A Granite Tool Producing Community on the Western Periphery of Pacbitun, Belize. „Ancient Mesoamerica” 36(3):518-529. doi:10.1017/S0956536125100771

Peuramaki-Brown, Meagnhan M.; Shawn G. Morton, Jillian M. Jordan, Virginia Chiac (2025) Granite Value Among the Ancient Maya of Alabama, Belize. „Ancient Mesoamerica” 36(3):495-505. doi:10.1017/S0956536125000094

Shipley, Webster E. III; Elizabeth Graham (1987) Petrographic Analysis and Preliminary Source Identification of Selected Stone Artifacts from the Maya Sites of Seibal and Uaxactun, Guatemala. „Journal of Archaeological Science” 14:367-383

Tawny Lynn Bailey Tibbits (2016) Geochemical sourcing of granite ground stone tools from Belize. (dysertacja) University of Iowa doi: 10.17077/etd.43widnwq